Morgunblaðið - 26.09.2008, Blaðsíða 8

8 FÖSTUDAGUR 26. SEPTEMBER 2008 MORGUNBLAÐIÐ
FRÉTTIR
Eftir Elvu Björk Sverrisdóttur
elva@mbl.is
ÁÐUR fyrr var talið að ofvirkni og
athyglisbrestur (ADHD) væri hegð-
unarvandamál sem ungir drengir
glímdu helst við en hugmyndir um
þetta hafa breyst mjög í gegnum tíð-
ina. Þetta kom fram í máli dr. Thom-
as E. Brown, prófessors við geð-
lækningadeild Yale-háskóla, á
fyrirlestri sem hann hélt á ráðstefnu
um ADHD sem hófst á Hilton-hóteli
í gær og lýkur í dag. Ráðstefnan er
haldin á 20 ára afmælisári ADHD-
samtakanna.
Brown sagði að ef líkja ætti
ADHD við bilun í tölvubúnaði mætti
segja að hann væri ekki eins og ein-
öngruð bilun í einu forriti, heldur
„fremur vandæði með stýrikerfið
sjálft“. Sumir haldi að fólk sem er
með ADHD eigi í erfiðleikum með
að einbeita sér vegna þess að það
skorti viljastyrk en svo sé ekki.
„Þetta snýst um efnaskipti í heil-
anum,“ sagði Brown,
Hann lagði áherslu á að ADHD
gæti lýst sér með mjög svo mismun-
andi hætti. Hjá sumum gæti ofvirkni
verið helsta einkennið og fólk sem
þannig væri farið með væri gjarnan
stöðugt á ferð og flugi. Aðrir hefðu
ADHD án ofvirkni og það fólk hefði
gjarnan afar rólegt yfirbragð.
Brown ræddi um nýlegar rann-
sóknir á svonefndri framkvæmda-
og hegðunarstjórn heilans og vanda-
mál henni tengd, sem fólk með
ADHD glímdi við. Sú stjórn felur í
sér ýmsa hæfileika sem fólk með
ADHD á erfitt með að virkja. Hann
benti á að þessi stjórn væri ekki full-
þroskuð við fæðingu, heldur héldi
áfram að þróast fram á fullorðinsár.
„Ekki er víst að vart verði við þau
vandamál sem fólk á við að etja
vegna ADHD fyrr en það nær ung-
lings- eða fullorðinsaldri og þarf að
takast á við verkefni sem reynast
erfið vegna röskunarinnar.“
Hann rakti ýmis vandamál sem
fólk með ADHD á við að etja og
trufla framkvæmda- og hegð-
unarstjórn heilans. Það lendi gjarn-
an í vandræðum við að skipuleggja,
forgangsraða og virkja til verkefna.
Fólk með ADHD á gjarnan erfitt
með að einbeita sér, að viðhalda við-
leitni og vinnsluhraða og stýra skapi
sínu og tilfinningum. Ennfremur að
nota skammtímaminni sitt og að
stjórna virkni meðvitað eða ósjálf-
rátt.
Brown hefur undanfarinn ald-
arfjórðung rætt við fjölda fólks sem
haldið er ADHD. Hann segir að þeg-
ar einkenni ADHD séu skoðuð komi
í ljós að allir glími á einhverjum
tímapunkti við einhver einkennanna.
Þó skilji greinilega á milli fólks sem
ekki er með röskunina og þeirra sem
hafa hana. „Það má líkja þessu við
þunglyndi. Þótt manneskju líði ekki
vel í nokkra daga rýkur fólk ekki
upp til handa og fóta og sjúkdóms-
greinir viðkomandi. Sé ástandið hins
vegar viðvarandi er reynt að veita
fólki viðeigandi meðferð,“ segir
hann.
Duglegur að spila hokkí
Annað sem geri greiningu ADHD
flókna sé að þótt fólk glími við rösk-
unina, gangi því venjulega vel að ein-
beita sér á vissum sviðum.
„Foreldrar 16 ára mennta-
skólapilts komu með hann til mín, en
drengurinn var markvörður í ís-
hokkíliði og stóð sig mjög vel þar.
Drengnum gekk vel í skóla. Hann
átti hins vegar stöðugt í útistöðum
við kennara, enda horfði hann gjarn-
an upp í loft eða út um gluggann.“
Foreldrarnir hafi velt því fyrir sér
hvers vegna hann gæti einbeitt sér
að hokkíi en ekki að skólanáminu.
Hann benti ennfremur á að
ADHD-heilkennið yki líkur á því að
fólk glímdi við röskun af öðru tagi,
bæði í tengslum við nám og geðræna
erfiðleika. Þegar fólk með ADHD
fengi viðeigandi lyfjameðferð yrðu
oft umtalsverðar framfarir.
Morgunblaðið/hag
Ýmis einkenni Prófessor dr. Brown sagði að fólk með ADHD lenti gjarnan í vandræðum við að skipuleggja og stýra skapi sínu og tilfinningum.
„Ekki skortur á viljastyrk“
 Dr. Thomas E. Brown segir ADHD geta lýst sér með mismunandi hætti
 Röskunin uppgötvast ekki alltaf fyrr en fólk er komið á fullorðinsár
ÞEKKINGU á
vanda barna og
fullorðinna sem
glíma við athygl-
isbrest og of-
virkni hefur
fleygt fram á
þeim tuttugu ár-
um sem liðin eru
frá því ADHD-
samtökin voru
stofnuð. Þetta
kom fram í ávarpi Jóhönnu Sigurð-
ardóttur félagsmálaráðherra á ráð-
stefnunni í gær. Fram kom hjá ráð-
herra að þó þyrfti að gera betur.
„Mér er fyllilega ljóst að þjón-
ustu við börn og unglinga með at-
hyglisbrest og ofvirkni er að ýmsu
leyti áfátt. Fyrir því eru ýmsar
ástæður en þó tel ég helst að
stærsti vandinn liggi í dag í óskýr-
um mörkum milli stjórnvalda og
óljósri verkaskiptingu,“ sagði ráð-
herra.
Nefnd sem ráðherra skipaði og
kanna átti hvernig bæta mætti
þjónustu vegna ADHD hefur skilað
skýrslu með tillögum til úrbóta.
„Ég legg mikla áherslu á að tillögur
þessarar nefndar komist til fram-
kvæmda,“ sagði ráðherra.
Þjónustunni
að ýmsu
leyti áfátt
Jóhanna
Sigurðardóttir
Óskýr verkaskipting
SAMKVÆMT bandarískum rann-
sóknum eru 7-9% bandarískra barna
með ADHD og yfir 4% fullorðins
fólks, að því er fram kom í erindi
Brown. Eitt sinn hafi verið talið að
drengir væru mun fjölmennari en
stúlkur í hópi barna með ADHD, eða
sex á móti hverri stúlku. Þetta hafi
byggst á fjölda barna sem komið var
með til greiningar. Þegar hins vegar
menn hafi farið út í samfélögin og
skoðað þetta hafi hlutfallið breyst í
um það bil 3 drengir á móti hverri
stúlku. „Og á flestum stöðvum sem
greina fullorðið fólk er hlutfallið
milli kynja næstum jafnt.“ Margar
stúlkur með ADHD fái ekki þá að-
stoð sem þær þurfi, þar eð röskunin
var ekki greind hjá þeim meðan þær
voru á barnsaldri. Ástæðan sé senni-
lega sú að „stúlkurnar valda ekki
kennurum og foreldrum jafn miklum
vanda með fyrirgangi sínum og
drengirnir“, sagði Brown. Þær fái
ekki aðstoð fyrr en þær séu orðnar
nógu gamlar til þess að átta sig sjálf-
ar á vandanum og leita sér hjálpar.
Stelpur
útundan
Eftir Björn Jóhann Björnsson
bjb@mbl.is
FYRSTU skref að byggingu áburð-
arverksmiðju í Húnaþingi hafa verið
stigin eftir stofnun félagsins Há-
kjarna sem ætlað er að kanna for-
sendur til áburðarframleiðslu á
svæðinu. Að félaginu standa
Byggðasamlag um atvinnumál í
A-Húnavatnssýslu, sem er í eigu
sveitarfélaganna, Nýsköpunarmið-
stöð Íslands, Saga Capital fjárfest-
ingarbanki og Ingimundur Sigfús-
son á Þingeyrum, fv. sendiherra.
Arnar Þór Sævarsson, bæjarstjóri
á Blönduósi, á sæti í stjórn Hákjarna
ásamt Þorsteini Sigfússyni, forstjóra
Nýsköpunarmiðstöðvarinnar, og
Adolf H. Berndsen, oddvita á Skaga-
strönd. Arnar Þór segir í samtali við
Morgunblaðið að forkönnun á mál-
inu, sem gerð var að frumkvæði
bænda á svæðinu og síðar búnaðar-
sambanda Húnaþings og Stranda,
hafi lofað það góðu að ákveðið hafi
verið að hefja formlegan undirbún-
ing.
Hlutafé Hákjarna nemur þremur
milljónum króna og að sögn Arnars
Þórs gæti kostnaður við þessa und-
irbúningsvinnu numið um sex millj-
ónum króna. Er þeirri vinnu ætlað
að vera lokið í vor. Gera á úttekt á
hagkvæmni áburðarframleiðslu hér
á landi með umhverfisvænum orku-
gjafa, vinna markaðsathugun og
leita eftir erlendum samstarfsaðil-
um. Könnuð verður eftirspurn eftir
áburði en hann er núna eingöngu
fluttur inn til landsins eftir að fram-
leiðslu var hætt í Gufunesi á sínum
tíma. „Verð á innfluttum áburði hef-
ur hækkað gríðarlega mikið, um 70–
80% síðan í fyrra og nú er talað um
að verðið geti hækkað um 100% á
næsta ári. Því teljum við að fýsilegt
geti verið að framleiða áburðinn hér
á landi og nota til þess rafgreiningu
en ekki gas eins og gert er víðast er-
lendis. Það hráefni er orðið gríðar-
lega dýrt,“ segir Arnar Þór. Ekki
liggur fyrir hvað bygging áburðar-
verksmiðju kostar eða hve mörg
störf hún skapar, það fer eftir nið-
urstöðu hagkvæmnikönnunar og
hver þörfin verður talin. Helst er
horft til iðnaðarlóðar við Eyjarey
milli Blönduóss og Skagastrandar.
Arnar segir jafnframt brýnt að nota
orkuna frá Blönduvirkjun til upp-
byggingar atvinnulífi í Húnaþingi.
Framleiðsla á áburði könnuð
 Frumkvæði bænda í A-Húnaþingi
 Innfluttur áburður að sliga landbúnað
Stofnfundur Félagið Hákjarni var stofnað á Blönduósi. Þorsteinn Sigfússon
stjórnarformaður er lengst t.v. Arnar Þór Sævarsson er annar frá hægri.
Ljósmynd/Jóhannes Geir
Hvað er ADHD?
Athyglisbrestur og ofvirkni, sem í
daglegu tali er oft kallað ADHD (At-
tention Deficit Hyperactivity Dis-
order), er taugaþroskaröskun. Hún
kemur yfirleitt fram hjá börnum fyrir
sjö ára aldur, samkvæmt upplýs-
ingum ADHD-samtakanna.
Hver eru áhrif ADHD?
Röskunin getur haft mikil áhrif á
daglegt líf, nám og félagslega aðlög-
un, en er alveg óháð greind.
Hversu margir glíma við
ADHD?
Talið er að á bilinu 5-10% barna
og unglinga séu ofvirk. Þetta þýðir
að 2-3 börn í hverjum bekk að með-
altali gætu verið með ADHD. Einnig
geta börn verið með vægari ein-
kenni. Samkvæmt nýjum bandarísk-
um rannsóknum eru um 4,4% full-
orðinna með ADHD.
Hvað veldur?
Orsakir ADHD eru líffræðilegar.
Því er ekki hægt að kenna umhverf-
isþáttum líkt og slöku uppeldi eða
óheppilegum kennsluaðferðum um.
Rannsóknir benda til þess að orsaka
sé að leita í truflun í boðefnakerfi
heila á stöðum sem gegna mik-
ilvægu hlutverki. Talið er að erfðir út-
skýri 75-95% ADHD-einkenna.
Þá getur ADHD komið fram í
tengslum við sjúkdóma eða slys.
S&S
ÞOTU Icelandair var í gær flogið
tómri heim til nánari rannsóknar eft-
ir að henni hafði verið öryggislent í
Glasgow.
Alls voru 175 farþegar um borð í
vélinni, sem var á leið til Amster-
dam, þegar mælitæki sýndu að titr-
ingur væri í öðrum hreyfli hennar.
Var vélinni því lent til öryggis í Glas-
gow í Skotlandi.
Að sögn Guðjóns Arngrímssonar,
upplýsingafulltrúa Icelandair, þurfti
meirihluti flugfarþeganna að gista í
Glasgow í nótt, en unnið verður að
því að koma þeim á leiðarenda í dag.
Farþegar í þotunni sem mbl.is
ræddi við í gærmorgun sögðu að
lendingin hefði gengið vel en flug-
vélin átti eftir um klukkustundar
langt flug á áfangastað þegar flug-
stjórinn tilkynnti að slokknað hefði á
öðrum hreyflinum.
Um hálftíma síðar lenti flugvélin í
Glasgow. Að sögn farþegans mátti
greina óróleika um borð í fullsetinni
flugvélinni, en flestir héldu ró sinni
og vonuðu hið besta . Silja@mbl.is
Flestir gistu
í Glasgow