Morgunblaðið - 26.09.2008, Qupperneq 18

18 FÖSTUDAGUR 26. SEPTEMBER 2008 MORGUNBLAÐIÐ
Einar Sigurðsson.
Ólafur Þ. Stephensen.
Forstjóri:
Ritstjóri:
STOFNAÐ 1913
Útgefandi: Árvakur hf., Reykjavík.
Aðstoðarritstjóri:
Karl Blöndal.
Útlitsritstjóri:
Árni Jörgensen.
Hægt er að lýsa skoðun á ritstjórnargreinum Morgunblaðsins á slóðinni http://morgunbladid.blog.is/
Fall krón-unnar oghækkandi
verðbólga skellur
nú á almenningi af
krafti. Á forsíðu
Morgunblaðsins í
gær kemur fram að hækkun
vísitölunnar jafngildi 14%
verðbólgu og búast megi við
enn meiri hækkunum vegna
falls krónunnar. Á forsíðu 24
stunda er fjallað um þau áhrif,
sem þetta ástand hefur á verð-
tryggðu lánin. Þar er tekið
dæmi um mann, sem tók 22,8
milljóna króna lán í mars 2006.
Höfuðstóll lánsins hefur
hækkað um 4,9 milljónir og
hefur lántakinn þó greitt hátt
á fjórðu milljón af láninu.
Nánast allir Íslendingar
hafa svipaða sögu að segja.
Einu gildir hvort um er að
ræða námslán, húsnæðislán,
bílalán eða önnur lán, í núver-
andi ástandi er verðtryggingin
að ríða almenningi á slig.
Bankarnir hafa undanfarið
bætt eiginfjárstöðu sína með
gengishagnaði. Gengishagn-
aðurinn hefur verið þeirra
eina ljós í myrkrinu. Spyrja
má hvort þeir hefðu hegðað
sér öðruvísi hefðu þeir ekki
búið við það öryggi að þorri
þeirra lána, sem þeir hafa
veitt, er verðtryggður. Þau
rök hafa verið færð fyrir verð-
tryggingunni að hin veika
króna bjóði ekki upp á annað.
Þá má spyrja á móti hvort
verðtryggingin ætti ekki að
vera víðtækari og ná til dæmis
til launa þannig að almenn-
ingur ætti auðveldara með að
borga af verðtryggðu lán-
unum. En það gengur ekki,
líklega vegna þess
að verðtrygging
telst kapítalismi
þegar bankar eiga
í hlut, en sósíal-
ismi þegar kemur
að almenningi?!
Áhrif verðtryggingarinnar
eru hins vegar aðeins ein af
birtingarmyndum fjár-
málakreppunnar. Bandarísk
stjórnvöld eru svo uggandi um
ástandið að þau hafa lagt fram
björgunaráætlun, sem hljóðar
upp á eitt þúsund milljarða
dollara. Þau vilja ekki að mesti
fjármálaskellur í 80 ár verði að
kreppunni miklu. Lykilspurn-
ingin fyrir Íslendinga er hins
vegar hver eigi að verja krón-
una. Menn geta rætt um ágæti
eða gagnsleysi krónunnar og
upptöku evru þar til þeir verða
bláir í framan, sú umræða
breytir engu um núverandi
stöðu. Höfundar þess kerfis,
sem Íslendingar búa við,
hljóta að ætla að verja það. Ef
krónan er gjaldgeng og rétta
myntin til framtíðar er þetta
rétti tíminn til að sýna fram á
það.
Sú holskefla, sem nú gengur
yfir almenning, er ekki aft-
urkræf. Verðbólgunni verður
tæplega svarað með verð-
hjöðnun, verðtryggðir höfuð-
stólar lána munu ekki lækka á
ný. Margir halda því fram að
Íslendingar búi við ónýtt fjár-
málakerfi. Bankarnir ætla
ekki að gerast bjargvættir
þess og þá eru ekki margir eft-
ir. Til hvaða ráðstafana á að
grípa til að rétta það við? Hve-
nær á að taka upp hanskann
fyrir almenning í landinu – og
hver ætlar að gera það?
Hvenær á að
taka upp hanskann
fyrir almenning
í landinu?}
Hver ætlar að
verja krónuna?
Það er áreið-anlega rétt,
sem varð nið-
urstaðan á fundi í
Háskólanum í
Reykjavík fyrr í
vikunni, að íslenzk tunga eigi
undir högg að sækja í við-
skiptalífinu.
Út af fyrir sig er ekkert
óeðlilegt að enskan sæki á í
viðskiptalífinu. Það er orðið al-
þjóðlegra. Íslenzk fyrirtæki
eru með fólk af mörgum þjóð-
ernum í vinnu og allir þurfa að
skilja það sem fram fer.
En þarf það að verða á
kostnað íslenzkunnar?
Er það ástand eftirsóknar-
vert, sem hefur skapazt í sum-
um fyrirtækjum, þar sem fólk
talar saman á meira og minna
bjagaðri ensku og flestir
textar, sem fara manna á milli,
eru svo yfirþyrmandi flat-
neskjulegir að allir, sem unna
heimstungumálinu
ensku í raun,
hljóta að finna til í
málbeininu?
Fólk lærir að
hugsa á móðurmáli
sínu. Það er ágætt að hafa í
huga að sá, sem ekki hefur góð
tök á móðurmálinu og kann
ekki að setja hugsun sína fram
með skýrum og réttum hætti á
eigin tungu, skín sjaldnast
mjög skært þegar hann þarf
að bregða fyrir sig öðru tungu-
máli.
Íslenzk tunga er þannig ein
af auðlindum þeirra fyrir-
tækja sem hafa starfsstöðvar
hér á landi. Þess vegna eiga ís-
lenzk fyrirtæki að móta sér
stefnu um að íslenzkan sé
áfram í fyrsta sæti þótt menn
noti ensku eða önnur tungu-
mál til að bjarga sér. Það er í
þágu fyrirtækjanna að hlúa að
móðurmálinu.
Það er í þágu
fyrirtækjanna að
hlúa að íslenzkunni}
Að hugsa á móðurmálinu
Þ
að hefur verið reiknað út að kostn-
aðurinn við Íraksstríðið nemi um
þessar mundir þrjú þúsund millj-
örðum dollara, ef marka má þau
Joseph Stiglitz, nóbelshafa í hag-
fræði, og Lindu Bilmes, hagfræðiprófessor við
Harvard. Bók þeirra frá því fyrr á árinu ber
þennan titil The three trillion dollar war.
Nú segir slík ofurfjárhæð venjulegum manni
sennilega ekki neitt, en til hliðsjónar má hafa
að sú upphæð sem bandarísk stjórnvöld ætla að
verja til að ná hinu strandaða fleyi kapítalism-
ans aftur á flot nemur eitt þúsund milljörðum
dala (700 sem fyrirhugaðir eru plús 300 sem
þegar hefur verið ráðstafað í þessari lotu).
En látum jafnvel þrjú þúsund milljarða doll-
ara liggja á milli hluta ef þeir hefðu nýst til ein-
hvers uppbyggilegs, til dæmis að harðstjóra
hefði verið velt úr sessi og þjóðin sem hann kúgaði gengið í
endurnýjun lífdaga. En því er óvart ekki að heilsa, 5 árum
eftir innrásina í Írak sér ekki fyrir endann á blóðsúthell-
ingum. Mannfall meðal óbreyttra borgara er komið á ann-
að hundrað þúsund og eyðileggingin í bráð og lengd á
tröllauknum skala. Þó er enn verra að það blasir við að
þegar Bandaríkjamenn hverfa á braut muni bresta á borg-
arastyrjöld sem á eftir að taka öllu öðru fram í grimmd-
aræði og fyrirsjáanlegt að Íran dragist inn í þann hild-
arleik einnig, að öll Mið-Austurlönd muni bálast í loga.
En eiginlega ætlaði ég ekki að tala um þetta heldur þau
tíðindi sem undanfarið hafa verið að gerast í efnahags-
heiminum og tákna þáttaskil sambærileg við
þau þegar Sovétríkin féllu saman innanfrá í
byrjun tíunda áratugar 20. aldar. Tvö módel
hafa gengið sér til húðar á innan við tuttugu
árum: ríkiskapítalismi og einkavæðing-
arkapítalismi.
Hvað er þá eftir?
Gerbreytt viðhorf til vinnunnar. Hin gríð-
arlega tækni- og framleiðslugeta sem mann-
kynið hefur náð birtir okkur möguleika sem
hingað til hafa ekki fengið að njóta sín vegna
misskiptingar, sóunar og óðagróða fárra, sbr.
upphæðirnar sem nefndar voru hér að ofan.
Nauðungin gæti verið úr sögunni, og samt
halda samfélögin áfram nauðungarvinnunni
eins og fugl sem hefur lokast inni í galopnu
búri.
Má ekki segja að mannkynið sé komið í
hring – að undangengnum spíral. Þetta sé sú staða sem
mannkynið var í á forsögulegum tíma þegar næsta um-
hverfi færði því allt sem með þurfti. Frægt er þegar
bandaríski mannfræðingurinn Marshall Sahlins leiddi að
því líkur í verki sínu: Stone Age Economics (1972) að
mannkynið hefði aldrei haft eins ríkulegan tíma aflögu og
þá, aldrei þurft að verja jafn litlum tíma til framfærsl-
unnar, aldrei getað helgað sig jafn óskipt innstu köllun
hvers einstaklings: að finna lífi sínu merkingu. Menning
sem hefur efni á að henda þrjú þúsund milljörðum dollara
í tortímingu – fyrir utan allt hitt – hverju gæti hún ekki
áorkað í uppbyggingu? peturgun@centrum.is
Pétur
Gunnarsson
Pistill
Talandi um peninga
Nýir möguleikar á
norðurheimskautinu
FRÉTTASKÝRING
Eftir Elvu Björk Sverrisdóttur
elva@mbl.is
B
reytingar á umhverfi
norðurheimskautsins,
með hlýnun og bráðnun
íss, hafa orðið meiri en
menn gerðu ráð fyrir.
Þetta hefur í för með sér bæði mögu-
leika og ný verkefni sem takast þarf
á við, segir Jón Egill Egilsson, skrif-
stofustjóri auðlinda- og umhverf-
isskrifstofu utanríkisráðuneytisins.
Þar á meðal eru auknar siglingar og
nýting auðlinda á svæðinu en málefni
norðurheimskautsins snúa jafnframt
að öryggismálum í víðasta skilningi
orðsins, ekki síst hvað varðar björg-
un og slysahættu. Farþegaskip sigla
stöðugt meira á norðurslóðum og
þótt ísinn sé orðinn minni kann hann
að reynast hættulegur.
Jón Egill segir að hér á landi sé
unnið að stefnumörkun varðandi ut-
anríkispólitíska þætti málsins, sem
snúi að því hverjar verði áherslur Ís-
lands á svæðinu.
Bundnar séu vonir við það að á
norðurslóðum verði hægt að nýta
auðlindir sem ekki voru aðgengilegar
áður. Þar séu miklar olíulindir sem
hingað til hafi ekki verið hægt að
nýta, einkum á Barentssvæðinu.
Ísinn á svæðinu, sem óðum þynn-
ist, opnar líka nýjar siglingaleiðir. „Á
norðvesturleiðinni (Kanadamegin) er
hægt að sigla,“ bendir Jón Egill á. Sú
staðreynd sé ein ástæða þess að Kan-
adamenn hafi nú lýst því að þeir vilji
auka eftirlit sitt á þessum slóðum.
„Þá er að verða líklegra að norðaust-
urleiðin meðfram Rússlandi opnist
líka,“ segir Jón Egill. Ennfremur sé
íshellan á sjálfu pólsvæðinu að verða
það þunn að menn velti því fyrir sér
hvort hægt sé að sigla gegnum ísinn
árstíðabundið. Auk þess hafi tækni
fleygt fram, bæði samgöngutækni og
vinnslu á hafsbotni. Þá fari menn að
velta fyrir sér hvernig þeir eigi að
taka á þessari auknu umferð og
framkvæmdum, hver eigi að fylgjast
með og hver verði áhrifin á umhverf-
ið.
Spurður hvernig Íslendingar hafi
helst áhrif á málefni norðurheim-
skautsins, segir Jón Egill, að það sé
einkum í gegnum setu okkar í norð-
urskautsráðinu.
„Þetta er sá vettvangur sem við
höfum lagt áherslu á að þurfi að efla
núna þegar þessi heimshluti er að
komast í brennidepil og umferð um
hann að aukast,“ segir Jón Egill. Auk
norðurskautsráðsins megi líta til haf-
réttarsáttmála Sameinuðu þjóðanna
og ákveðins lagaumhverfis sem þeg-
ar sé til.
Lykilhlutverk ráðsins
Sumir velti því fyrir sér hvort
norðurskautsráðið sé í stakk búið til
þess að takast á við málefni norð-
urslóða, verði umræðan um svæðið
pólitísk milliríkjaumræða. Íslensk
stjórnvöld telji þó að ráðið sé góður
grunnur undir slíkar umræður, sem
kunni að vakna. Jón Egill segir að
lykilatriði sé að þeir sem búi á svæð-
inu séu leiðandi varðandi stefnumót-
un og þróun. Þar hafi norðurskauts-
ráðið lykilhlutverki að gegna.
Höfuðáherslu beri að leggja á að
forðast að spenna aukist og þjóðir á
svæðinu skiptist í hópa eða fylkingar,
gamlar eða nýjar.
Þá verði líka að gæta að samstarfi
við aðila sem málið varðar en eru
ekki á svæðinu, t.d. Evrópusam-
bandið, en áhugi þess á norð-
urpólnum hefur farið vaxandi. Þá
hafi lönd á borð við Kína og Kóreu
fengið áheyrnaraðild að norð-
urskautsráðinu, ekki síst vegna
hugsanlegra siglinga yfir pólinn og á
milli heimsálfa. Ennfremur séu Ind-
verjar búnir að setja upp vís-
indaaðstöðu á Svalbarða. Áhugi sé
því bæði Atlantshafs- og Kyrrahafs-
megin.
NC *
'

'
O
< 
2
2
=
6
5
>
-
6
5
6
>
6
6=62-6
7?:-?I#)E:

" ,
#$
%
? <
@
5 =
6 5
>
:2=65>
5
3
<
A?
B
<
###


 


 







5 *'
'* 
$  
    $  
     
Á norðurpólnum er ekkert land, en
hann liggur í miðju Norður-
Íshafinu. Hann er á svæði sem
meira og minna er þakið ís allan
ársins hring, að því er fram kemur
á vísindavef Háskóla Íslands.
Norðurheimskautsráðið fjallar
um málefni norðurslóða. Þar eiga
átta ríki sæti, Norðurlöndin fimm,
Rússland, Bandaríkin og Kanada. Á
vegum ráðsins eru haldnir reglu-
legir fundir embættismanna, ráð-
herrafundir og nefndafundir.
Ísland á ekki land að Norð-
urpólnum eða heimskautinu sem
slíku og hefur af þeim sökum ekki
gert kröfu til hafsbotnsréttinda við
norðurskautið. Fimm ríki hafa sér-
stakan áhuga á þeim kröfum, Nor-
egur, Danmörk (fyrir hönd Græn-
lendinga), Bandaríkin, Kanada og
Rússland, enda eiga þau land að
svæðinu. Ísland er hins vegar óefað
á norðurskautssvæðinu og hluti af
vistkerfi þess.
ÞAKIÐ ÍS
ALLT ÁRIÐ
››