Morgunblaðið - 08.10.2008, Síða 20

20 MIÐVIKUDAGUR 8. OKTÓBER 2008 MORGUNBLAÐIÐ
UMRÆÐAN
ÞEGAR íslensku
strákarnir í landsliðinu
í handbolta unnu Spán-
verja og þar með rétt-
inn til að leika um gullið
á Ólympíuleikunum í
Peking, þá sögðu þeir
flestir, brosandi og
kampakátir: „geðveikt,
þetta var alveg geð-
veikt“. Ólafur Stef-
ánsson fyrirliði toppaði
þetta svo, að mér finnst,
þegar hann sagði Adolfi
Inga, íþróttafrétta-
manni að giska á það
hvernig honum liði.
Fyrir mig, sem
greindist með geð-
sjúkdóm fyrir tæplega
20 árum og hef gengið í gegnum bæði
eigin fordóma og annarra, var frábær
upplifun að sjá strákana skælbros-
andi, að rifna úr stolti og ánægju, tal-
andi um geðveika tilfinningu. Það var
líka ósjaldan sem ég sagði „bara eitt-
hvað“ þegar fólk spurði mig hvernig
mér liði.
Því annaðhvort var ég svo tilfinn-
ingalega dofinn eða að ég þorði ekki
að segja hið sanna af ótta við að fólk
færi að spyrja meira og kæmist þar af
leiðandi kannski að því að ég væri geð-
sjúkur. En svo miklir voru mínir eigin
sem og annarra fordómar á þessum
tíma að ég átti bágt með að við-
urkenna mín andlegu veikindi, fyrir
sjálfum mér og öðrum.
Þó ég sé ekki að segja að strákarnir
í handboltalandsliðinu eigi við geð-
röskun að stríða né að það sé alltaf
gaman að glíma við geð-
raskanir, þá vil ég meina
að jákvæð umræða,
skælbrosandi andlit,
ánægja og stolt sé eitt-
hvað sem dregur úr nei-
kvæðri umfjöllun og for-
dómum í garð þeirra
sem glíma við geðrask-
anir.
Á móti jákvæðu um-
ræðunni hér fyrir ofan
þá fannst mér mjög leið-
inlegt að sjá skólastjóra
eða kennara Austurbæj-
arskóla tala um geð-
veika hegðun þegar ung-
ur maður á sportbíl
reykspólaði í nokkra
hringi á skólalóðinni svo
nemendum stóð hætta
af. Vissulega var þessi
hegðun algert brjálæði
en að tengja hana við
geðveiki finnst mér ekki rétt. Ég ætla
að leyfa mér að efast um að umrædd-
ur skólastjóri eða kennari hafi vísvit-
andi verið að tengja brjálaða hegðun
við geðveiki, heldur hafi viðkomandi
einfaldlega tekið svona til orða.
Eins og fyrr segir þá hef ég nokk-
urra ára reynslu af „geðveikri“ hegð-
un í heilbrigðu umhverfi sem og
reynslu af að umgangast, vinna eða
vera með fólki sem á við geðröskun að
stríða. Því finnst mér vert að benda
þeim á sem ekki vita að geð-veiki eða
geð-sjúkdómur er í raun og veru eins
og hver annar sjúkdómur, nema hvað
sjúkdómurinn er huglægur og þar af
leiðandi ekki sýnilegur og stundum ill-
skiljanlegur og þá hvort sem er fyrir
þann veika, aðstandendur hans, vini
eða fagaðilann sem meðhöndlar við-
komandi. Geðsjúkdómar eru algengir
og hrjá um það bil fimmtung allra
fjölskyldna og að glíma við slíkan
sjúkdóm er engum að kenna og hann
er hvorki hægt að skera né taka í
burtu með skurðarhníf né lyfjum. En
það er hægt að nota lyf, hreyfingu,
samtals- og hugræna atferlismeðferð
og önnur úrræði til að öðlast bata eða
lifa með sjúkdómnum, enda misjafnt
hvernig fólk skilgreinir bata.
Eftir að ég náði bata af mínum
veikindum og fór að lifa og horfa á líf-
ið með „heilbrigðum“ augum þá hef
ég oftar en ekki horft upp á neikvæða
umfjöllun og kolranga „fordæmingu“
um málefni geð-fatlaðra. Ef ég vissi
ekki betur þá myndi ég dæma allt
brjálæði sem eitthvað geðveikt, en
sem betur fer þá veit ég betur.
Mín skoðun er sú að þeir sem eru
innskrifaðir á geðdeild eru veikir ein-
staklingar, fólk sem líður illa og á við
mikla andlega vanlíðan að stríða. En
úti á götum borgarinnar er oft og tíð-
um algert brjálæði sem gerir það að
verkum að æ fleiri og fleiri veikjast og
vilja fá hjálp við sinni andlegu vanlíð-
an. Fólk leitar, úr brjálæðinu úti á
götu, með eigin vanlíðan inn á geð-
deild. Við þessu má bæta að svona
þyrfti ekki að vera ef fleiri „betri“ úr-
ræði væru til staðar í samfélaginu svo
að „geðveikir“ einstaklingar gætu lif-
að með sína hegðun í samfélaginu.
En þar sem ég veit að góðar hug-
myndir eru í vinnslu og að þjónustan
hjá sveitarfélögunum er að aukast og
batna, þá ætla ég að leyfa mér að vera
bjartsýnn á framhaldið. Bjartsýnn á
að samfélagið fari í auknum mæli að
aðlagast og ná meiri bata til að geta
umgengist „geðveika“ einstaklinga í
sínu umhverfi. Það segir jú í 1. geð-
orðinu: „Hugsaðu jákvætt, það er
léttara,“ og því ætla ég að leyfa mér
að vera vongóður og hugsa jákvætt,
um betra viðmót í geðveiku samfélagi.
Gleði eða „alvarleg“ vanlíðan
Það getur verið gaman að vera geð-
veikur og þá sér í lagi þegar vel geng-
ur, manni líður vel eða hefur náð ein-
hverjum bata. En það getur líka verið
mjög erfitt og stórhættuleg líðan fyrir
þann sem er mikið veikur. Það hefur
jú því miður endað svo alvarlega, að
sá sem ekki til þekkir getur ómögu-
lega hugsað sér, hvernig sú tilfinning
getur verið, svo sterk og sársaukafull,
að finna hvorki viljann, getuna né
vonina til að lifa lengur.
Það er grafalvarlegt að nokkurri
manneskju geti liðið svo illa, jafnvel í
sínu nánasta umhverfi, að hún sjái
ekki aðra leið en að vilja deyja og láti
verða af því.
Heiðarleg, réttmæt og jákvæð um-
fjöllun er forsenda þess að órétt-
mætum fordómum í garð þeirra er
glíma við geðsjúkdóma linni.
Hugsum og tölum jákvætt og hlú-
um að þeim sem okkur þykir vænt
um, það er léttara.
Geðveikt
Bergþór G. Böðv-
arsson skrifar um
geðveiki
» Geðsjúk-
dómar eru
algengir og hrjá
um það bil
fimmtung allra
fjölskyldna …
Bergþór G. Böðvarsson
Höfundur greindist með geðhvarfa-
sýki árið 1989, en starfar nú sem
fulltrúi notenda á geðsviði LSH.
ERU mannréttindi
brotin í íslensku skóla-
kerfi? Er lífsskoðun
mín, sem húmanista,
minna virði en kristin
lífsskoðun? Ofur-
áhersla á kristnar lífs-
skoðanir í kennslu í op-
inberum skólum er
brot á réttindum for-
eldra með aðra lífs-
skoðun en kristna. Al-
þingi samþykkti á
síðasta þingi breyting-
ar á lögum um leik- og
grunnskóla þar sem
markmiðssetningu lag-
anna var breytt úr
kristilegu siðferði í
kristilega arfleið (hvað
svo sem það þýðir).
Þingmönnum mistókst
að hafa mannréttindi
allra að leiðarljósi og þrátt fyrir fögur
orð um að skólinn sé fyrir alla og að
stjórnarskrá tryggi trúfrelsi þá er
ljóst að svo er ekki. Þrátt fyrir að eðli-
legt sé að börn fái fræðslu um kristni
þá ber námsefnið þess greinileg merki
að ofuráhersla er á kristni á kostnað
annarra lífsskoðana og hlutlaust,
gagnrýnið og fræðilegt sjónarhorn
skortir í námsefnið. Að auki hefur það
viðgengist sums staðar í skólakerfinu
að kenna börnum sálma og að fara
með bænir sem er hrein trúariðkun.
Farnar eru kirkjuferðir og eitthvað er
um að skólasetning og/eða slit séu í
kirkju og jafnvel að prestur sé hluti af
athöfnum. Sett eru upp trúarleg leik-
rit og börnum gefin trúarrit.
Mannréttindadómstóll Evrópu í
Strassborg (MDES) felldi dóm þann
29. júní 2007 í máli norskra foreldra
gegn norska ríkinu (Fölgerö o.fl. gegn
Noregi). Málatilbúningur hófst árið
1995 og var málið dómtekið 1997 og
tapaðist það fyrir öllum dómsstigum
Noregs, þ.m.t. í hæstarétti. Nokkrir
foreldrar skutu því fyrir Mannrétt-
indanefnd Sameinuðu þjóðanna sem í
áliti sínu þann 8. nóvember 2004
studdi málflutning foreldranna. Sam-
tímis var málið rekið fyrir MDES sem
felldi sinn dóm á síðasta ári foreldrum
í vil.
Krafa foreldranna var að börn
þeirra fengju fulla undanþágu frá
kristinfræðikennslu þar sem hún
bryti á rétti þeirra að ala börn sín eftir
eigin lífsskoðun. Stefnt var vegna
brota á 9. grein Mannréttindasáttmál-
ans um hugsana-, samvisku- og trú-
frelsi. Einnig var stefnt vegna brota á
14. grein sáttmálans um
bann við mismunun auk
þess að stefnt var vegna
brota á 8. grein um frið-
helgi einkalífs og fjöl-
skyldu og að lokum var
stefnt vegna brota á
grein 2 í samningsvið-
auka nr. 1 við Mannrétt-
indasáttmálann en það er
rétturinn til menntunar.
Dómstóllinn taldi ljóst að
norska ríkið hafi ekki
tryggt að miðlun þekk-
ingar í námsskrá hafi
farið fram á hlutlægan,
gagnrýninn hátt og í anda
margbreytileika eins og
lýst er í samningsviðauk-
anum. Því telur rétturinn
að sú ákvörðun að neita
foreldrum um fulla
undanþágu frá kennslu
brjóti gegn mannrétt-
indum samkvæmt samn-
ingsviðaukanum en hann
hljómar svo:
„Engum manni skal
synjað um rétt til menntunar. Hið op-
inbera skal í öllum ráðstöfunum sín-
um, er miða að menntun og fræðslu,
virða rétt foreldra til þess að tryggja
það að slík menntun og fræðsla sé í
samræmi við trúar- og lífsskoðanir
þeirra.“
Rétturinn taldi það vera grundvall-
aratriði menntunar að virða rétt for-
eldra að hafa eigin trúarlega og heim-
spekilega sannfæringu. Gildir fyrri
málsgreinin hvort sem er fyrir ríkis-
eða einkarekna skóla. Síðari máls-
greinin tryggir möguleika á marg-
breytileika (pluralism) í kennslu sem
er grundvöllur lýðræðislegs samfé-
lags. Grein 2 heimilar ekki að gerður
sé mismunur á trúar- og lífsskoðun-
um. Greinin áleggur ríkinu þá kvöð að
virða lífsskoðun foreldra í öllum sín-
um háttum varðandi menntun. Ekki
aðeins gildir það vegna innihalds
kennsluefnis og kennslu heldur í öll-
um skyldum ríkisins gagnvart þegn-
um sínum. Að auki er í sömu lögum
gerð krafa um að ríkisvaldið standi
vörð um að kennsla sé hlutlæg, gagn-
rýnin og margbreytileg. Ríkisvaldinu
er bannað (is forbidden) að innræta
lífsskoðun þannig að ekki séu virtar
trúarlegar eða heimspekilegar skoð-
anir foreldra. Þar eru mörkin dregin.
Fimmtudaginn 9. október kl. 16
verður opinn fundur Siðmenntar um
dóm Mannréttindadómstólsins frá 29.
júní 2007. Hann verður haldinn í fyr-
irlestrasal Þjóðminjasafnsins og mun
Lorentz Stavrum, lögmaður foreldr-
anna, rekja sögu og eðli dómsins.
Mannréttindabrot í
íslenskum skólum?
Bjarni Jónsson
skrifar um trúar-
bragðafræðslu í
skólum
Bjarni Jónsson
» Að auki hef-
ur það við-
gengist sums
staðar í skóla-
kerfinu að
kenna börnum
sálma og að
fara með bænir
....
Höfundur er varaformaður Siðmenntar.
HVERRA hagsmuna gæta stjórn-
armenn fyrirtækja? Væntanlega eig-
enda, ekki rétt? Hverra hagsmuna
gæta stjórnendur sjóða? Væntanlega
eigenda fjármagns í sjóðunum, ekki
rétt? Hverra hagsmuna gæta kjörnir
fulltrúar alþingis og sveitarfélaga?
Þeirra sem borga í kosningasjóði
flokkanna, ekki rétt? En er það rétt?
Þið eruð ótrúlega lélegir bæði kaup-
endur og seljendur því þið eruð til-
búnir til að selja land og þjóð fyrir
krónur og aura. Það sem þið gátuð
ekki gert með hundrað þúsundum,
hversu betur tókst ykkur upp með
eina milljón í vasanum, svo ekki sé
minnst á hundrað milljónir eða millj-
arða. Hvar er trú ykkar og hvar dvel-
ur hjarta ykkar? Þið hafið skaðað
fjölskyldu ykkar, þjóð ykkar og land.
Þið eruð ömurlegir. Þið eruð ekki
framsýnir, þið gætið ekki að bróður
ykkar, þið hugsið bara um sjálfa ykk-
ur og hvað þið getið rifið og tætt í
ykkur. Ef þið hefðuð einhverja æru
þá mynduð þið skammast ykkar fyrir
að selja land ykkar og þjóð á verði
hæstbjóðanda. Ég skammast mín
fyrir ykkur og það hryggir mig og
það er dapurlegt að færir menn eins
og þið leggist á sveif með falsi.
ÞORVALDUR GEIRSSON,
Breiðavík 8, Reykjavík.
Kjörnir fulltrúar
Frá Þorvaldi Geirssyni
Bréf til blaðsins
Morgunblaðið Hádegismóum 2, 110 Reykjavík  Bréf til blaðsins | mbl.is
NÚ þegar veruleg
hætta steðjar að hag-
kerfinu er brýnna en
nokkru sinni fyrr að
ríkið haldi að sér hönd-
um í útgjöldum og
rýmki getu heimilanna
til sparnaðar. Þegar
harðnar í ári er réttast
að setjast niður af yf-
irvegaðri ró og hrein-
skilni við sjálfan sig og fara yfir stöð-
una eins og hún er. Það ber að horfast
í augu við blákaldan raunveruleikann.
Útgjöld sem áður þóttu ómissandi
þarf að endurskoða í ljósi nýrra að-
stæðna, og skýjaborgir þarf að láta
líða út í buskann til að bíða betri tíma.
Í hinni miklu uppsveiflu undanfar-
inna ára í íslensku efnahagslífi gerðu
menn sér hugmyndir um að hún gæti
enst að eilífu, að það
væri hægt að taka
endalaust útlán gagn-
vart framtíðinni og
aldrei kæmi að skulda-
dögum. Skuldir heim-
ilanna hafa aukist ár frá
ári um fimmtung, og út-
gjöld hins opinbera
jafnhratt þar á ofan. En
nú hafa utanaðkomandi
aðstæður bundið enda á
góðærið. Það er kominn
haustmorgunn, og mál
að vakna af blundi sum-
arsins. Við verðum að bretta upp
ermarnar og taka höndum saman um
að finna leiðir til að heyja fyrir vet-
urinn.
Núverandi aðstæður kalla á for-
gangsröðun og endurskoðun hjá
hverju heimili, sveitarfélagi og hjá
ríkinu. Það þarf ekki að eyða orðum
um það að skattar eru einmitt stærsti
útgjaldaliður heimilanna, eða nærri
helmingur af heildarútgjöldum. Það
ber því að athuga af raunsæi hvort
ekki er hægt að létta heimilunum róð-
urinn nú, og minnka útgjöld og um-
svif ríkis og sveitarfélaga, sem hafa
vaxið ævintýralega undanfarin árin.
Falla þarf frá slíkri augljósri fásinnu
og tónlistarhúsi upp á tuttugu millj-
arða, fæðingarorlofi fyrir vel stæða
upp á fimm milljarða árlega, og svo
framvegis. Höfum við virkilega efni á
þessu öllu eins og staðan er? Spyrji
sig nú hver og einn í fullri hreinskilni.
Fyrir fjórum árum fór ungliða-
hreyfing eins stjórnmálaflokksins yf-
ir fjárlögin með niðurskurð í huga og
kom með tillögu um sparnað upp á 63
milljarða árlega, án þess að hrófla við
heilbrigðis- eða menntakerfi. Þá er
ekki minnst á þá tugi milljarða sem
fjárlögin hafa síðan vaxið um. Er ekki
vert að athuga þær tillögur nú?
Að sama skapi og útgjöld þurfa að
lækka þarf að huga að sparnaði. Því
hefur löngum verið komið svo fyrir
hér á landi að menn hafa fengið
vaxtabætur fyrir að taka lán, en er
refsað í formi fjármagnstekjuskatts
fyrir að leggja inn á sparibók. Það
liggur beint við nú sem aldrei fyrr að
afnema fjármagnstekjuskattinn til að
ýta undir sparnað. Aðrir liðir sem
kæmu heimilunum vel væru afnám
innflutningsgjalda og tolla, eða
skylduáskriftar að nýjustu banda-
rísku gamanþáttaröðunum í rík-
isútvarpinu.
Hvað sem öðru líður, þá þurfa
ráðamenn að fara sér ákaflega var-
lega. Það væru skelfileg mistök að
þyngja fyrir heimilum, atvinnuveit-
endum og bönkum á þessari stundu
með auknum umsvifum, útgjöldum
og reglugerðum hins opinbera.
Tal um Evrópusambandsaðild og
evru þarf að sitja á hakanum. Það
verður að athuga í framhaldinu hvort
ekki sé hægt að koma gjaldmiðlinum
okkar á sterkari fót, en það þarf ekki
að gera út af við krónuna. Til dæmis
er hægt að tengja hana við gull og
silfur án þess að spyrja kóng eða
prest. Dýrmálmar eru stöðugri en
bæði Bandaríkjadalur og evra gagn-
vart raunverulegum afurðum.
En það sem allra síst kemur til
með að skila okkur árangri er sala á
rógi, öfund og ótta. Fyrir þá hluti
fæst ekki mikið þessa dagana, enda
framboð gífurlegt. Það er ljóst að
ýmsir högnuðust vel á því góðæri sem
á undan er gengið, en tortryggni og
reiði í þeirra garð verður okkur ekki
skjól í þeim stormi sem skollinn er á
utanað úr heimi. Ekki verður heldur
mikil huggun í heimsendaspám jafn-
vel þótt þær rætist.
Landar mínir, það er kominn tími
til að mannast. Himinninn er ekki að
hrynja. Sú þjóð sem ég þykist þekkja
lætur engan draga sig í þrot og vol-
æði. Hér er undirstaðan sterk. Kraft-
urinn og hugvitið í fólkinu á sér engin
takmörk, og Íslendingar vita það
innra með sér að þann auð sem á Ís-
landi finnst er hvorki hægt að mæla í
krónum, evrum né silfri.
Rúnar Óli Bjarna-
son fjallar um
skuldir heimilanna
» Tal um Evrópusam-
bandsaðild og evru
þarf að sitja á hakanum.
Ríkið haldi að sér hönd-
um í útgjöldum og
rýmki getu heimilanna
til sparnaðar.
Rúnaer óli Bjarnason
Höfundur er Norðlendingur og
starfar við hugbúnaðargerð.
Brýnt að lækka útgjöld
heimilanna og hins opinbera