Sjómannablaðið Víkingur - 01.01.1980, Síða 33

Stefán Skaftason yfirlæknir:
r
SJOVEIKI
Sjóveikin hefur að meira eða
minna leyti hrjáð menn og konur
allt frá þeirri stundu, er maðurinn
tók að ferðast um heimsins höf.
Ekki getur talist að hér sé um sér-
stakan sjúkdóm að ræða, heldur
viðbrögð mannsins við ýmiss
konar hreyfingum. Öll þekkjum
við einkenni þau, sem í ljós koma,
en þau eru nánast þau sömu, hvort
sem ferðast er á láði, legi eða í
lofti. Samheiti þessara einkenna
mætti því nefna ferðaveiki, þar eð
sjóveiki, bílveiki, flugveiki m.a.
eru greinar af einum og sama
meiði.
Ég mun hér í þessu greinarkorni
nota að mestu leyti orðið ferða-
veiki. Rannsóknir á sjúkdómi
þessum, orsök hans og eðli, ásamt
almennri meðferð, hófust ekki að
neinu verulegu leyti fyrr en í upp-
hafi síðari heimsstyrjaldar. Eiga
þær sér því furðu stutta sögu. Það
hefur löngum þótt bera vott um
litla karlmennsku að þjást af sjó-
veiki. Haft hefur verið í flimting-
um og dregið dár að fólki því, sem
þessi hvimleiði sjúkdómur hefur
lagzt á. Slík grunnhyggni ber vott
um tvennt í senn; þekkingarleysi á
mismunandi viðbrögðum ein-
staklingsins við ytri áreitni og í
öðru lagi, fljótræðis-ályktunar-
töku varðandi hreysti og karl-
mennsku.
Skiljanlega er hér um sjúkdóm
að ræða, eins og til að mynda kvef,
lungnabólgu eða berkla, og eng-
inn heilvita maður frýr sjúklingi,
sem veikist af slíkum sjúkdómi,
karlmennsku. Margt af stór-
mennum sögunnar þjáðist mjög
af sjóveiki og annarri ferðaveiki,
svosem Julius Caesar, Nelson lá-
varður og Charles Darwin, svo
VÍKINGUR
einhverjir séu nefndir. Það er hald
manna, sem til þekkja, að yfir
þriðjungur þeirra, sem á sjó ferð-
ast, séu meira eða minna sjóveikir.
Engar ábyggilegar tölur eru til
varðandi flugveiki farþega, en
hún hefur þó mjög minnkað við
tilkomu þotuvéla, sem fljúga í
mun meiri hæð en flugvélar þær,
sem áður voru notaðar til far-
þegaflugs. Eru þær af þeim sökum
síður háðar veðrabrigðum þeim,
sem allsráðandi eru á lægri hæð-
um og valda hristingi og óþægi-
legum hreyfingum flugvélarinnar.
Alkunna er, að sumir sjóast,
þ.e.a.s. venjast við hreyfingar þær,
sem sjóveikinni valda, og læknast,
ef svo mætti að orði kornast. Þó er
allstór hluti manna, sem aldrei
sjóast, og talið er, að 7% þeirra,
sem sækja flug- og sjóherskóla
Bretaveldis, verði að hætta námi
af þeim sökum. Sumir einstakl-
ingar, eins og ungbörn, virðast
ónæm við ferðasýki, einnig fólk,
sem af einhverjum orsökum hefur
óstarfhæft innra eyra. Sum dýr,
eins og kanínur og marsvín eru og
ónæm við veikinni. Hún hrjáir þó
flest dýr merkurinnar, engu síður
en manninn, eins og hunda, ketti,
kindur, hesta og jafnvel sumar
tegundir fiska.
Einkenni sjúkdómsins eru þau,
að í upphafi verður viðkomandi
óglatt og líður almennt illa.
Ógleðin eykst, og við hana bætist
hitatilfinning og sviti. Síðan kem-
ur svimi, vilja- og þróttleysi og að
lokum uppköst, samfara allmiklu
magnleysi. Að uppköstum lokn-
um kemur stundarbati. Síðan
endurtekur sama sagan sig, og
einkennum lýkur ekki venjulega
fyrr en nokkrum klst. eftir að ferð
lýkur. Við rannsókn sjúklings
kemur í ljós, að blóðþrýstingur og
púls fara hækkandi, líkamshitinn
vill gjarnan lækka, sjúklingur fær
óreglulegan andardrátt, þar sem
skiptast á andköf með grunnri og
djúpri öndun, munnvatnsflæðið
eykst. sjúklingur ropar og vill
gjarnan kyngja og geispar ákaft.
Þrekleysi magnast og sjúklingur
óskar iðulega að öllu sé lokið.
Eins og áður getur, er orsök
sjúkdómsins ei fyllilega kunn.
Enginn vafi leikur þó á, að starf-
semi innra eyrans á hér verulegan
hlut að máli, en vitað er, að sjúkl-
ingar með varanlega skemmd í
innra eyra, annaðhvort af völdum
sjúkdóms eða aðgerðar, verða
ekki ferðasjúkir. Einnig er kunn-
ara en frá þurfi að segja, að sjúkl-
ingar með meðfætt heyrnarleysi
vegna skemmda í innra eyra þjást
ekki af sýki þessari. Ýmsar ytri
aðstæður geta iðulega haft mark-
tæk áhrif á, hvort einstaklingurinn
veikist af ferðasýki eða ekki.
Þannig er ljóst, að manni er miklu
síður hætt við sýkingu í liggjandi
stöðu en sitjandi. Einnig, ef
höfuðhreyfingar eru takmarkað-
ar, þá helzt, ef höfuðið er skorðað
með höfuðpúða.
Ökumanni er ráðlagt, til að
forðast bílveiki, að hreyfa höfuðið
sem allra minnst og horfa langt
fram á veginn. Þeim, sem á sjó
eru, að líta út til sjóndeildar-
hringsins, en ekki einblína á
bylgjur þær, er skella á boðung
skipsins.
Ferðasýking á einnig, í mörgum
tilvikum, rót sína að rekja til ým-
issa sálrænna þátta. Þannig er ótti
og kvíði við væntanlegt ferðalag
iðulega orsök einkenna, og á sama
33