Samvinnan - 01.10.1982, Side 34

Jötunefldur
afkasta-
maður
og engum
líkur
Þetta þóttu fram-
farir, að afhenda
upp í skuld á
haustin og vera
búinn að eta út
sauði sína, áður
en þeim var slátr-
að.
vera búin í fjelagsskap að jeta þær upp,
áður þær í fjelagsskap eru borgaðar.
• Lán fengin erlendis
I mörg ár hafa menn fært Gránufje-
lagi það til ámælis, að það tæki lán er-
lendis, þeir sögðu að fyrir það sama
væri það eigi heldur innlent heldur út-
lent verzlunarfjelag, þetta sögðu aukin-
heldur margir þeirra, er sjálfir skulduðu
og hjeldu fje ljelagsins föstu.7) Nú rís
upp hvert fjelagið eftir annað, sem fá til
láns erlendis hvert krónu virði sent þau
fá af vörum, eigi síður eru þau að al-
manna dónti svo innlend og háíslenzk,
sem nokkurt fjelag framast getur verið,
— ekki vantar samkvæmnina.
Herra Slimon í Leith hefur mörg
haust sent hingað til að kaupa sauði og
borgað við móttöku, þar seldi hönd
hendi, peningar komu inn í tugum
þúsunda inn í landið. Verzlun sú var
bæði eðlileg og landsmönnum mjög
hagkvæm, en staðfestuleysi þeirra í
verzlunarmálum gátu [sic] eigi unað
þessu óbreyttu, þeir þurftu að gera
sauðaverzlunina líka að lánsverzlun.
Menn úr heilum sýslum báðu um fyrir
fram borgun í kaffi, sykri og nrjöli, sem
víða var að mestu upp gengið þegar
sauðirnir á haustin voru afhendr upp í
skuldina. Þetta þóttu framfarir og fjekk
mikið lof í blöðunum, þetta að afhenda
upp í skuld á haustin og vera búinn að
jeta út sauði sína áður en þeim var slá-
trað, það var svo hagfelt og í svo góðri
samkvæmni við aðra verzlun í landinu.
Að fyrir það sent fluttist svo skipti
tugum þúsunda minna af gulli inn í
landið, jafnaðist ekki við það, að úttaka
sín gæði fyrir fram. Þótt sauðapening-
arnir í mörg ár væru álitnir rnikið hag-
ræði fyrir landið og bætti mikið úr þeint
peningaskord er áður var svo mjög
kvartað yfir.
Er þetta framför? Er líklegt að pönt-
unatfjelög sem engan fjelagssjóð eiga,
geti þrifist til lengdar, eða getur Island,
fremur en nokkurt annað land, verið án
verzlunarstjettar? Er með þessum ný-
móðins fjelögum fært í betra horf þau
undirstöðuatriði, sem verzlun hvers
lands hlýtur að byggjast á, ef í lagi á að
vera? Nei, alls eigi!
Hinar stórkostlegu verzlunarskuldir
nálægt 2'/s milíón króna, sem lands-
ntenn í vandræðum sínum hafa fengið
hjá verzlunarstjettinni, og hið mikla tap
er hver og einn hefttr liðið sem rekið
hefur verzlun á íslandi næstl. 2-3 ár
sýnir, að alþýða hefur ekki sætt hörðum
kostum síðustu árin, og samtök gegn
henni einmitt á þessu límabili eru ástæðu-
laus og enda hættuleg. Þegar kaupmenn
sjá, að viðskiptamenn þeirra, að meira
eða minna leyti, flytja verzlun sína frá
þeim, þá er hætt við, að þeir verði eftir-
gangs frekari í skuldaheimtunum, og
það sem verra er, að þeir munu ekki
álíta sig eins siðferðilega skylda til, að
hafa vörubyrgðir til vetrarins, þeir geta
álitið sem svo: að fyrst bændur hafa
tekið verzlunina að sjer með pönt-
unarfjelögum að nokkrum parti, þá
verða þeir í það minnsta í sömu hlutföll-
um, að sjá um byrgðir af nauðsynjavör-
um til vetrarins fyrir sjálfa sig og þá fá-
tækari, á svæði því er pöntunarfjelögin
ná yfir, en hætt er við að pöntunarfje-
lagsmönnum verði það um efni fram.
Oskandi er að einmitt þetta atriði ekki
verði tilfínnanlegt næsta vor.
Hjer hefur aðeins verið minnst á hin
helztu verzlunarfjelög, sem landsmenn
hafa stofnað síðustu 15 árin, en eigi á
ýms smáfjelög nje einstaka innlenda
menn, sem hafa ætlað að reka verzlun
fyrir eigin reikning. Þó nokkrir þeirra
reki verzlun enn þá og sjeu í allgóðum
efnum, þá eru þeir margir sem hafa far-
ið til útlanda tómhendr, lánað þar svo
lengi sem þeir nokkuð gátu fengið og
svo fallið úr sögunni með meiri og
minni vanskilum við lánveitendur sína.8)
Mjer fannst það ekki illa dlfallið, að
draga saman í stutt ágrip hvernig lands-
mönnum hefur tekizt að ná verzluninni
í sínar hendur, svo þeir gætu fengið dá-
lítið yfirlit yfir hve hönduglega þeim
hefur tekizt, hve vel þeir hafa stutt þá
menn sem hafa viljað hjálpa þeim til
þess, hve staðfastir þeir hafa verið, og
hver skerin eru, sem þeir hafa liðið
skipbrot á.
• Hvað segir reynslan?
Hvað segir þá reynzlan um verzlunar
ástandið eins og það nú stendur? Hún
ætti þó með tímanum að gera nrenn
hyggna. Hvað vill alþýða hafa mörg ár
til að hlaupa af sjer hornin, og berja
höfðinu við steininn? Fyrir mitt leyti get
jeg ekki betur sjeð, en 15 ára reynzla
hafi sannað mönnum:
1. Að bændur hafa ætlað sjer með fje-
lagsskap að ná undir sig verzlun lands-
ins að miklu leyti, eða í hið minnsta að
geta haft talsverð áhrif á hana, en að
þetta hafi farið óhönduglega og stað-
festulítið, svo að þær stóru hugmyndir
um yfirgripsmiki! verzlunarfjelög, eru
sokknar niður í smá innstæðulaus láns-
og pöntunarfjelög nokkurra efnabetri
manna í nokkrum sveitum; að hvert fje-
lagið á eftir öðru hefir stýrt beina leið
upp á sömu skerin og strandað þar; og
loks að skoðanir manna um mörg verzl-
unar fyrirtæki, um löggildingar og sum
tollamál, sjeu líkastar því að menn sjeu
að þreifa fyrir sjer í myrkri.
2. Að verzlunarskuldir hafa á þessu
tímabili verið mesta mein innlendra
verzlunarfjelaga og einstakra manna,
jafnframt því sem þær hafa einnig verið
skaðlegar bændum.
3. Að því minna sem fjeð hefir verið
til að byrja með og framhalda verzlan-
inni, því fyr hefir fyrirtækið farið um
koll.
4. Að vöruvöndun verður lítið ágengt
34