Heima er bezt - 01.01.1997, Síða 32

[LtlKISGSGtð MÆOTÆiaGílÆÍWQ®
Kláravín, feiti,
mergur með
Mörtafla
Ýmislegt er til á bók sem vitnar
um fitufíkn hitaeiningasoltinna
Islendinga á fyrri öldum. Má
þar t.d. nefna lýsingu á himna-
ríki úr sálmi eftir Sigurð Jóns-
son frá Presthólum:
Útvöldum guðs svo gleðjist geð
gestaboð er tilreitt
kláravín, feiti, mergur með
mun þar til rétta veitt.
Z1 eitmeti var eftirsótt
/ i sælgæti í gamla daga
í %/ einkum þegar harðn-
aí^sá-ddmum. Ólöf Sigurðardóttir rit-
höfundur frá Hlöðum minnist þess,
þegar ferðamaður kom eitt sinn við á
bernskuheimili hennar, í hörðu vori,
á seinni hluta 19. aldar. Honum var
gefinn vænn flotskjöldur sem hann
beit í sig án nokkurs meðlætis áður
en hann hélt ferð sinni áfram.
Að lokinni sláturgerð var algeng-
ast að menn bræddu þann mör sem
ekki hafði verið tekinn í slátur,
bjúgu, kæfu eða annan mat í slátur-
tíð. Hann var oft brytjaður eða bar-
inn í skinni ineð steinsleggjum, sér-
stökum mörsleggjum áður en hann
var bræddur. Menn slógu tvær flugur
í einu höggi þegar mör var barinn í
skinnum, því að þau eltust sérstak-
lega vel við barsmíðina og þóttu
skinn sem barinn hafði verið í mör
best til að brydda með spariskó.
Fleiri aðferðir þekktust til að búa
Hallgerður Gísladóttir,
safnvörður:
mör undir bræðslu, hann var saxaður
með grasajárni, hnoðaður með fótum
og jafnvel pældur með reku í sterk-
um kassa.
Þegar búið var að bræða mörinn og
skilja hamsana frá var hann mótaður
í stórum fötum eða stömpum og lát-
inn kólna yfir nótt. Þá var hvolft úr
ílátunum og þannig tilbúinn kallaðist
Tólgarskjöldur og hamsar
mörinn tólg, tólk eða tólkur og talað
var um tólgarskildi.
Það sem ekki bráðnar af mömum
eru skræður eða hamsar. Konur undu
oft úr heitum hömsum í striga á milli
sín. Þeir voru síðan hafðir út á fisk
eða með brauði. Þá þekktist einnig
að söl væru borðuð með hömsum,
einkum í V-Skaftafellssýslu og
Rangárvallasýslu.
Á Vestijörðum var stærsti hlutinn
af mörnum ekki bræddur strax held-
ur geymdur fram eftir vetri og látinn
feyra. Síðan var hann tálgaður upp,
hnoðaður, og barðar úr honum töflur,
hnoðmörstöflur, sem voru bræddar
eða skafnar til viðbits þegar á þurfti
að halda. Stundum var hnoðmör
geymdur í saltpækli. Bræddur hnoð-
mör kallast mörflot og þykir
ómissandi á Þorláksmessuskötuna
sem í seinni tíð er etin um allt land.
Svolítið var alltaf brætt af nýjum
mör vestra, til að steikja úr kleinur
t.d. í sjávarplássunum, en þar var
reyndar töluvert um að menn steiktu
kleinurnar úr sellýsi eða þorskalýsi.
Dæmi eru um það úr sveitunum í
kringum Faxaflóa að hluti af mör
væri látinn bíða í einhverjar vikur, án
þess þó að hann væri hnoðaður. Kom
þá af honum örlítið þráabragð. Sú
tólg var kölluð þráatólg og þótti sér-
staklega góð með harðfiski.
Mörkæfa var helst búin til úr
nýrnamör og algengust norðanlands.
Mörinn var soðinn í vatni, hrærður,
stundum kryddaður, hnoðaður og
allar tægjur hreinsaðar vel úr. Hann
var notaður sem viðbit eða hafður til
að drýgja smjör, mörsmjör.
Bræðingur úr lýsi og mörfloti var
algengur á Vestfjörðum, oftast úr
þorskalýsi, en einnig sel-, hval- eða
hákarlalýsi. Bræðingur úr lýsi og
tólg var etinn um allt land. Þrátt fyrir
áðurnefnda fitufíkn landans hef ég
fáa heyrt hrósa bræðingnum af mikl-
um sannfæringarkrafti.
Þá var alls konar afrennslisflot
28 Heima er bezt