Alþýðublað Hafnarfjarðar - 15.12.1958, Blaðsíða 8

8
ALÞÝÐUBLAÐ HAFNARFJARÐAR

Gömul mynd frá Hafnarfirði.
gerðinu setti Linnet niður lifrar-
bræðslupotta stóra og var þar
kölluð „Grútargjóta". Um 1860 var
í gerði þessu, niður við verzlunar-
húsin, gróðursett reyniviðarhrísla,
sem óx og dafnaði og var mörg-
um gömlum Hafnfirðingi augna-
yndi, fram til 1911, að hún skemmd-
ist af eldi, er upp kom í verzlunar-
húsinu.
Olafsgerði. Hraungerði vestra
var þetta gerði einnig kallað. Svo
segir um það í bréfinu frá 1865:
„Ég Ólafur Þorvaldsson hefi eftir
fyrgerðum munnlegum samningi,
heimild til allra afnota, án nokk-
urs endurgjalds, af útfærslu þeirri,
sem ég hef uppræktað, til fardaga
1877, en frá þeim tíma ef ég þá
lifi, verð ég að borga árlega af-
gjald, eftir sem óvilhallir menn
ákveða.“ Gerði þetta lá ofanvert
við núverandi Austurgötu og náði
allt upp fyrir Hverfisgötu, þar
sem nú er landsimahúsið, hvilftin
sú allt upp að húsi K.F.U.M. frá
hraunhryggnum hjá'Málmi (allt
vestur að húsi Eyjólfs frá Dröng-
um). Stígur lá upp í gerðið frá Ól-
afsbæ (Aust. 16) kallaður „Grýtti-
stígur“. Ólafsgerði og Hraungerði
var þetta kallað, en þegar barna-
börn Ólafs komust á legg, kölluðu
þau það „Aftún“.
Hansensgerði. Eftir að Jörgen
Hansen settist að í „Nýjahúsinu“
og tók að eiga sína góðhesta, sem
oft sigruðu í skeiði og stökkkeppni
á Melunum í Reykjavík, hafði
hann hesthús ofanvert og vestan
við Nýjahúsið, var farið að kenna
svæði þetta við hann og kallað Han-
sensgerði. Þar standa nú húsin nr.
9 og 10 við Austurgötu. Því stend-
ur í lóðasamningi þessara húsa,
að þau standi í svokölluðu „Han-
sensgerði". En raunverulega mun
þarna vera „Beykishúslóð". En nú
erum við ekki að athuga lóðir í
hrauninu, heldur gerðin, og því er
sleppt að ræða um það.
Árnagerði. í bréfinu frá 1865 hef-
ur Árni smiður Hildibrandsson
fengið leyfi til að nytja svæði það,
er hann hefur þá þegar uppræktað,
um næstu 25 ár afgjaldslaust, og
lofar þar með að bæta þessa lóð og
rækta. Niður- og vesturjaðar þessa
gerðis takmarkaðist við stíginn
norðvestur úr firðinum, sem kall-
aður var Álftanesvegur, en síðar
bar nafnið Kirkjuvegur og ber enn.
Að austan var annar stígur. Þar
heitir nú Reykjavíkurvegur. Að of-
an er takmörk gerðisins brúnin,
sem húsin nr. 5 og 7 við Hellisgötu
standa á. Nokkru eftir að bréfið
er gefið út, voru í gerðinu byggðir
bæirnir Klöpp eða Klettur, Torfa-
bær varð síðan frægur fyrir, að þar
voru síðar sýndar fyrstar kvikmynd-
ir í húsi er afkomendur Torfa
reistu á rústum gamla bæjarins.
Þorláksbær stóð fram á stríðsárin
og var kallaður Ólafsbær, eða Bær-
inn. Kirkjuvegurinn hylur nú þetta
bæjarstæði, og nú er hætt að segja
Jón í Bænum.
Gesthúsagerði. Gesthúsin eru á
okkar vísu fornt bæjarstæði, en þar
bjó sama ættin í fjóra ættliði. Gerði
þetta lá kringum bæinn og vestan
hans allt að Klettalóðinni, neðan
frá Sjávargötunni uppundir hólinn
með vörðunni, frá Klofalóð og vest-
ur að klöppinni, þar sem nú stend-
ur húsið nr. 1 við Krosseyrarveg
og yrði of langt mál að telja upp
öll þau hús er þar standa, en gang-
ið þangað, góðir Hafnfirðingar, og
athugið þetta forna gerði.
Heilaga-gerði. Nálægt 1884ílutti
Guðmundur Halldórsson hús sunn-
an af Hamarskotsmöl í Gesthúsa-
gerði og íekk um leið allstórt svæði
úr Gesthúsagerði og girti það. Kona
hans var maddama Valgerður, son-
ardóttir etafsráðsins á Brekku, ís-
leifs Einarssonar. Þau hjón voru
þrifamanneskjur hinar mestu. Þau
vörðu gerði þetta fyrir öllum
átroðningi, svo að segja mátti, að
þangað mætti enginn óþveginn
líta. Því var gerðið kallað Heilaga-
gerði, svo sagði Margrét Gísladótt-
ir mér. Húsið var á árunum eftir
1920 rifið og byggt upp aftur
nokkru stærra af Grími Kr. Andrés-
syni, Vesturbraut 1. En gerðið var
allt rifið niður til grunna. Þar hef-
ur nú Vélsmiðjan Klettur bækistöð
sína.
Hellisgerði. Þessa gerðis hygg ég
að fyrst sé getið í vitnaleiðslum
þeim, sem 1871 fóru fram um tak-
mörkin milli Akurgerðislands og
Garðakirkju. Þá er það kallað Hell-
isgerði við Fjarðarhelli. Býst ég
við að það nafn sé allgamalt. Þá
hygg ég, að þar nálægt hafi staðið
fjós það, er um getur í uppmæl-
ingarplaggi frá 1870, þegar mældar
voru upp húseignir Knudtsons-
verzlunar hér í Firðinum. Gerðið
mun hafa talizt til eigna þessa
verzlunarfyrirtækis og þá einnig
verið í eign Bjarna riddara. Knud
Zimsen getur þess í bók sinni „Við
Fjörð og Vík“. Þangað i’ór faðir
hans verzlunarstjóri Knudtzons oft
á sumrin í góðu verði og drakk
þar kaffi. Þótti börnunum það
skemmtilegur túr. Verzlunarstjór-
arnir munu hafa haft einhver not
af gerðinu. Austast í gerðinu
byggði Theodór Árni Mathiesen
hús, sem enn stendur. Laust eftir
aldamótin settist þar að Gísli
Gunnarsson. Fékk hann leyfi verzl-
unarstjóra Bryde til afnota af gerð-
inu. Var það munnlegt leyfi, eða
samningur milli hans og Jóns
Gunarssonar. Árið 1912, þegar
Hafnarfjarðarkaupstaður eignaðist
lendur Akurgerðishjáleigunnar,
sótti Gísli um afnot gerðisins með
bréfi, sem enn er til. Tildrög þess
voru þau, að Gísli átti í félagi við
Guðmund Helgason hryssu gráa
að lit, afbragðs reiðhross. Var hug-
mynd þeirra að afla heyja handa
henni af gerðinu, sem þeir og
gerðu, þegar Gísli hafði girt gerð-
ið, en þá grjótgarða hlóðu þeir
ágætu menn ísak Bjarnason í Ós-
eyri og Sigurjón Sigurðsson. Gísli
ræktaði gerðið og sýndi því mikla
umhyggju. Fengust af því, þegar
bezt lét í ári, í rigningarsumrum,
20 hestar af töðu. Austan til við
húsið setti Gísli niður nokkrar
reyniviðarplöntur og döfnuðu þær
vel. Það verða að teljast fyrstu
trjáræktartilraunir í gerðinu. Tré
þessi flutti Gísli með sér, er hann
fluttist í hús sitt Suðurgötu 74.
Þar er nú fallegur lundur afsprengi
þessara reynitrjáa.
Árið 1922 hefst svo hin fagra
saga Hellisgerðis, þegar Málfunda-
félagið Magni hefur þar trjá- og
blómarækt, en sú lrægðarsaga hef-
ur víða farið og ber vitni þeirra
ágætu manna, er þar hafa að unn-
ið. Nú sækja þennan stað þúsund-
ir manna til að njóta þar unaðs-
stunda, við bjarkarilm og rósa. Nú
gengur gerði þetta undir nafninu
Hellisgerði, skrúðgarður Hafnfirð-
inga. Þar er nú samankomin fjöldi
trjátegunda, jafnvel Bæjarstaða-
skógur á ]>ar afkomendur. í skjóli
þessara trjáa þrífast nú suðræn
blóm í tugatali. Munu trén og
blómin lengi halda uppi nafni
„Magna“ og Ingvars Gunnarsson-
ar, sem verið hefur ræktunarstjóri
frá upphafi og er enn. Hellisgerði
er eina gerðið, sem ekki hefur ver-
ið tekið undir hús. Það er nú í
dag stolt okkar allra Hafnfirðinga.
Lýkur hér að segja frá gerðunum
í Akurgerðislandi. Hefur hér ver-
ið stiklað á stóru, en öll eiga þau
miklu lengri sögu og merkari.
Verður það að bíða betri tíma
að segja þá sögu. Nú situr Saga í
Sökkvabekk og sér of heim allan.
Mun hún líta hýrum augum til
Hellisgerðis, og þó það sé í skjóli
allra veðra, mun hún þegar hafa
skráð sögu þess, sem um aldir mun
standa sem kerti á ljósastikum, svo
allir í húsinu megi sjá — og bera
birtu víðs vegar.
Verðlaunaþraut I: Hvað heita þessi hús og bæir?
No. 13
No. 14
No. 15
No. 16