Alþýðublað Hafnarfjarðar - 15.12.1958, Blaðsíða 7

ALÞÝÐUBLAÐ HAFNARFJARÐAR
7
Gísli Sigurðsson, lögregluþjónn:
Gerðin í bæn mii
Svo var lengi að orði komizt, að
í Hafnarfirði væri veðursæld svo
mikil, að þar yrði aldrei mikilla
veðra vart. En þá var Hafnar-
fjörður talinn hefjast við Hamars-
kotslæk og ná vestur að Fiska-
kletti. Land þetta tilheyrði Akur-
gerði, hinni fornu hjáleigu Garða-
staðar. Akurgerði hefur einnig í
öðru tilfelli staðið í skjóli. Saga,
dóttir Óðins, er situr í Sökkvabekk
og sér þaðan of heim allan, varð
þessa staðar ekki vör, fyrr en fram
kemur á miðja seytjándu öld. Ak-
urgerðis er fyrst getið 1642 og
öðru sinni 1661. Þá er þess getið í
sambandi við leigumála. 1677 verð-
um við að telja merkasta ártal stað-
arins, og er það bundið Jreirri
ákvörðun, að kaupstaðurinn við
Hafnarfjörð er þá fluttur frá
Hvaleyri, þar sem hann hafði stað-
ið um aldabil, og í tún Jjessarar
Garðahjáleigu, eftir að hún hafði
verið seld reiðurum til Hafnar-
fjarðar fyrir part í jörð í öðrum
landsljórðungi. Næsta ártal merki-
legt í sögu staðarins er 1703, jieg-
ar þeir félagar Árni Magnússon
°g Páll Vídalín eru hér á ferð og
skrif'a sína merkilegu jarðabók.
har segir svo um Akurgerði:
„Akurgerði, hefur til forna verið
eign Garðakirkju og hjáleiga í
Garðakirkjulandi. Seld þar frá
iyrir aðra jörð reiðörum til Hafn-
arl'jarðar, J>á kaupstaðurinn var á
Jressarar hjáleigutún l'luttur úr
Hvaleyrarlandi, og er nú þetta
Akurgerði grasnytjalaus búð eður
tómthús. Eignarráð hér yfir hefur
Hafnarfjarðarkaupmaður mann
eftir mann. Dýrleiki þeirrar gömlu
hjáleigu er óviss, Jrar hún stóð í
óskiptu staðarins landi og tíundað-
ist ekki.
Landskuld var 60 álnir og betal-
aðist með 3 vættum fiska í kaup-
stað. Kúgildi var eitt. Kvaðir
öngvar.
í tómthúsi Jjessu búa nú Guð-
'nundur Þórðarson og Þorleifur
Sveinsson. Húsaleigu gjalda þeir
i'ngva, heldur eru fyrir hana skyld-
lr til handarvika einna 02: annara,
sem kaupmaðurinn á sumrin og
eftirliggjarinn á vetrum kunna við
þurla.
Búðin (Jrað eru tvö hús) viðhalda
ábúendur með styrk kaupmanna.
Kvikfénaður er hér enginn, kann
°g enginn að fóðrast, ])ví túnstæð-
*ð er af kaupmannabúðanna bygg-
tngu lagt í örreiti, áður fóðraðist
þar ein kýr. Eldiviðartak hafa ábú-
endur báðir af fjöruþangi, sem Jjar
nggur fyrir túnstæði gömlu hjáleig-
unnar. Item af smáhrísi, sem þeir
afla í almenningi og Garðastaðar-
landi, hvert er sker með Garða-
staðarhaldara samjDykki og eftir
J)eim rétti, sem Akurgerði hafði í
Garðalandi svo sem aðrar hjáleig-
ur, er í óskiptu staðarins landi
standa.
Annars á Guðmundur kú, sem
um sumar gengur í Garðalandi,
svo sem í- hagabeitarnafni þeirrar
gömlu hjáleigu. Urn vetur fóðrast
kýrin á annars staðar fengnu heyi.“
Svo mörg eru Jiau orð um þessa
Garðastaðarhj áleigu.
Saga hjáleigunnar verður ekki
rakin hér, en fróðlegt mun Hafn-
firðingum þykja að velta fyrir
sér, yfir hve stórt svæði tún henn-
ar náði, sem „lagðist í örreiti af
kaupmannabúðanna byggingu“.
Vil ég í ])ví sambandi leggja fram
mitt álit.
Ég liygg, að takmörkin hafi ver-
ið klettar tveir, við sjó fram,
Skipaklettur að vestan og Linnets-
eða Fjósaklettur að austan. Að
sunnan, sjávarkampurinn, en
hraunbrúnin að norðan og austan.
Til frekari skýringar fyrir okkur
nú tii dags verða mörkin: Merkur-
gatan að vestan, Linnetsstígur að
austan, Strandgatan og Vesturgat-
an að sunnan og Austurgatan frá
Fríkirkju vestur í Kirkjuveg, und-
ir hólnum við hús Bjarna læknis
Snæbjörnssonar um lóð Lóðs-
bræðra í Merkurgötu. Þykir mér
ekki ólíklegt, að af Jjessu svæði
hafi mátt afla heyja handa einni
kú og jafnvel nokkrum kindum.
Draupnir, hringur Óðins, var
frægastur hringa, segir í sögum.
Hann var með þeim hagleik gjör,
að af honum drupu níu hringar
jafnhöfgir, níundu hverja nátt.
Þótti slíkt með undrum veraldar,
í fornum fræðum. En Akurgerði,
af því hefur dropið, ekki 9 held-
ur 13 Gerði, kannske ekki jafn-
höfg, en Jaó liöfg á sína vísu. Höfg
vegna þeirra manna er þau upp-
ræktuðu með eigin höndum. Höfg
vegna þeirra manna og kvenna, er
búið hafa í bæjum og húsum, er
þar hafa staðið og standa enn. Vil
ég nú með öröfáum orðum lýsa
])essum Gerðum. En rúmsins vegna
aðeins fárra manna, er við ræktun
þeirra hafa komið. Verður byrjað
austast og haldið vestur um hraun-
ið.
Hraungerði eystra. Gerði Jietta
er í hraunbrúninni upp með lækn-
um og snýr mót hásuðri. Til norð-
urs umlykur Jiað hár hraunbarm-
ur að austan teygjast fram í það
lækkandi hrauntungur, en að vest-
an lágir hraunbalar. Gerði ]>etta
er allstórt. Kristján hét sá Hannes-
son, er þarna bjó fyrstur manna,
nytjaði og ræktaði gerðið, enda er
það í bréfi frá 1865 kallað Krist-
jánsgerði, en þá hefur fyrsti sýslu-
maður Gullbringu- og Kjósarsýslu,
er hér situr í Hafnarfirði, af not
þess. Nú stendur í þessu gerði
Barnaskóli Hafnarfjarðar, en á
hraunbrúninni stendur Héraðs-
bókasafnið og Iðnskóli Hafnar-
fjarðar undir sama þaki, en húsa-
raðir á hrauntungunum að aust-
an og hraunbölunum að vestan.
Pétursgerði. í bréfinu frá 1865
stendur: Ég, Steinunn Rafnsdóttir
[Fjalla-Eyvindssonar] hef til leigu-
lausra afnota túnblett þann, er ég
hef uppræktað, meðan ég lifi, en
fyrir svokallað „Pétursgerði“ í nánd
Hamarskotslækjar, sem ég hef feng-
ið til leigu, undirgengst ég árlega
að borga 1 rigsdal 32 skildinga."
Það ætlaði að verða ekki svo lítil
leit að „Pétursgerði", þar sem þess
er hvergi getið, svo að vitað sé,
nema á þessum stað. En ég þykist
hafa fyrir satt, að gerði þetta sé
kennt við Pétur nokkurn, að norð-
an ættaðan, Eyjólfsson, sem bjó
1822 í Melkjörskofa, en hann stóð
þar sem nú er húsið Mjósund 1.
Gerði þetta hefur því náð neðan
frá læknum uppundir ltúsið nr.
13 við Mjósund. Sunnan frá hraun-
hryggnum milli húsanna nr. 39 og
41 ofanvert við Austurgötu og hús-
anna 38 og 40 neðanvert þeirrar
götu. Má enn nokkuð marka lands-
lag þessa gerðis i lóð hússins nr.
38.
Mathiesensgerði. Efri hluti þessa
gerðis var eftir að Jón Mathíesen
byggði bæ sinn, þar sem nú er
húsið nr. 36 við Austurgötu, við
hann kennt og kallað „Mathiesens-
gerði. Hafði hann þar fjárhúskofa
og nokkra grasnyt. Nú liggja vegir
um þetta gerði, en nokkuð af því
má sjá enn í lóð hússins nr. 39
við Austurgötu.
Jóhannesargerði. í fyrrnefndu
bréfi frá 1865 segir svo: „Ég A.
N. Petersen hef nú til afnota út-
færslu þá, sem Jóhannes sál.
Hansen hafði girt, og um hverja
eru sömu skilmálar og teknir eru
af Ólafi Þorvaldssyni." Petersen
þessi var verzlunarmaður hér í
Firðinum og átti fyrir konu dótt-
ur Steindórs Jónssonar og Önnu
Katrínu Velding, sem Anna hét.
Jóhannes sá er þetta gerði girti var
Pétursson beykis í Reykjavík
Jóhannessonar síðasta kaupmanns
á Bátsendum Hansen. Synir Jó-
hannesar yngra voru þeir bræður
Einar og Hendrik, og eru afkom-
endur þeina bræðra mjög kunnir
hér í Hafnarfirði. Gerði þetta tak-
markaðist að vestan af hinum háa
hraunrima, sem Fríkirkjan stendur
á og kallaður var í gamla daga
Milluhóll. Að norðaustan var
hraunrimi sá, er Gunnlaugur
Stel'ánsson hefur skreytt með
myndastyttum og bæjarlíkani.
Gerðið náði suður að Gunnars-
sundi og niður að Gunnarsbæjar-
lóð. Þar standa nú húsin nr. 21,
23 og 26 við Austurgötu og Borgu-
hús stendur einnig í þessu gerði,
Gunnarssund 3.
Hraunprýðisgerði. Hraunprýðis-
bændur, Jón Gíslason og Jón son-
ur hans, ræktuðu upp þetta gerði,
sem náði frá þeim stað, sem nú er
húsið nr. 2 við Linnetsstíg, upp að
Fríkirkjuhól og upp með honurn
að vestan allt út að hraunhryggn-
um hjá verzluninni Málmur. En
rétt ofanvert við Austurgötu lá
garður, sem skildi að þetta gerði
og það næsta.
Linnetsgerði. Gerði þetta var
kennt við Linnet kaupmann og lá
það ofanvert við verzlunarhús
hans (nú Loftsstöðina). Efst upp
undir garðinum var hænsnakofi
Linnets, þar bjuggu meðal hænsn-
anna, hjónin Sveinn og Guðrún,
foreldrar Klofa-Þuríðar, sem ein
kvenna hefur hér í Hafnarfirði
borið „Vatnskerlingarnafnið".
Linnetsstigurinn liggur nú upp
suðurkant þessa gerðis. Vestast í