Heilbrigðismál - 01.10.2005, Side 22

uosseupf seiupi
4
AÐEINS LÍTILL HLUTI BRJÓSTAKRABBAMEINS orsakast af þekktum
arfgengum þáttum og í flestum tilvikum er ekki um ættarsögu að ræða.
AHÆTTUÞÆTTIR
BRJÓSTAKRABBAMEINS
Brjóstakrabbamein hefur bæði hæsta nýgengið og hæstu dánartíðnina af öllum krabbameinum kvenna á heimsvísu og
árlega greinist yfir ein milljón kvenna með brjóstakrabbamein. Orsaka meinsins hefur mikið verið leitað og fjöldi rannsókna
síðustu fimmtíu árin á orsökum, forvörnum og meðferð er kominn á annað hundrað þúsunda. Þekking og skilningur á eðli
brjóstakrabbameins eru orðin umtalsverð og margir áhættuþættir þekktir.
BRJÓSTAKRABBAMEINSÁHÆTTA er lægri
hjá konum sem hafa eignast börn en hjá barn-
lausum konum. Einnig má nefna, til marks um
áhrif innra hormónaumhverfis, tengsl brjósta-
krabbameins og aldurs við fæðingu fyrsta
barns og einnig brjóstagjafar. Brjóstakrabba-
meinsáhættan er þeim mun lægri sem konan
er yngri er hún á sitt fyrsta barn og aukin tíma-
lengd brjóstagjafar dregur úr áhættunni.
Áhrif utanaðkomandi hormóna hafa einnig
verið mikið rannsökuð. Samanteknar niður-
stöður 54 rannsókna frá mörgum þjóðum á
hugsanlegum tengslum brjóstakrabbameins
og getnaðarvarnapillunnar benda til þess
að notendur hafi lítillega aukna hlutfallslega
áhættu meðan á töku stendur og í stuttan tíma
á eftir, en að langtímaáhrif séu nánast engin.
Aftur á móti hefur ítrekað verið sýnt fram á
að notkun tíðahvarfahormóna eykur áhættu
á brjóstakrabbameini, og þeim mun meira
sem notkunartími er lengri. Líklegt er að hin
mikla notkun þeirra undanfarna tvo áratugi á
fslandi skýri hluta af aukningu nýgengis brjósta-
krabbameins eftir tíðahvörf, hin síðari ár.
Jónandi geislun, t.d. röntgengeislun, veldur
stökkbreytingum og eykur jafnframt áhættu
á brjóstakrabbameini, en fyrst og fremst hjá
konum sem verða fyrir geislun undir tvítugsaldri.
Ekki er talið að leit að brjóstakrabbameini með
röntgenmyndatöku auki almennt áhættuna því
þar er magn geislunar svo lítið auk þess sem
konur eru orðnar fertugar er þær mæta.
Tengsl virðast vera milli áfengisneyslu og
brjóstakrabbameins. Nokkrar tilgátur hafa verið
settar fram varðandi líffræðilegar skýringar
á þessu sambandi, en talsvert skortir enn á
skilning á því.
Tengsl mataræðis og brjóstakrabbameins
hafa mikið verið rannsökuð því þar gæti
verið að leita skýringa á hinum mikla mun á
nýgengi milli þjóða. Komið hafa fram nokkuð
sterkar vísbendingar um að mjög orkurík fæða
sé óheppileg og að grænmeti og ávextir séu
líkleg til að vernda gegn brjóstakrabbameini.
Staðfest er samband milli aukinnar þyngdar
eftir tíðahvörf og brjóstakrabbameins og
einnig aukinnar hæðar og brjóstakrabbameins.
Loks eru sterkar vísbendingar um að áhættan
lækki við reglubundna líkamsrækt og að þar
muni einnig um hreyfingu sem ekki fylgir mikil
áreynsla, t.d. gönguferðir.
BRJÓSTAKRABBAMEIN er það krabbamein
sem hefur sterkasta og lengsta sögu um ætt-
lægni, enda hafa erfðafræðilegar rannsóknir
á brjóstakrabbameini borið ríkulegan ávöxt
síðustu tvo áratugina. (slendingar hafa lagt sitt
af mörkum til aukinnar þekkingar á þessu sviði,
fyrst með rannsóknum Krabbameinsskrárinnar
á tengslum brjóstakrabbameins og ættarsögu
og í kjölfarið með rannsóknum hjá Krabba-
meinsfélaginu og Landspítalanum á hlutverki
arfgengra þátta. Rannsóknir Krabbameins-
skrárinnar sýndu m.a. fram á aukna áhættu
brjóstakrabbameins í fyrsta stigs ættingjum
(mæðrum, systrum og dætrum).
Áhættan var mest hjá ættingjum kvenna sem
greindust ungar og höfðu fengið krabbamein
i bæði brjóstin. Áætlað er að 5-10% brjósta-
krabbameina orsakist af meðfæddum ríkjandi
stökkbreytingum.
TVÖ GEN hafa þegar fundist þar sem slíkar
stökkbreytingar valda aukinni áhættu á brjósta-
krabbameini. Á (slandi hefur aðeins fundist
ein stökkbreyting í hvoru þessara gena en
hjá stærri þjóðum hafa fundist margar ólíkar
stökkbreytingar í hvoru geni sem valda því að
genið starfar ekki. Genin tvö hafa verið nefnd
BRCA1 og BRCA2 og flokkast undir svokölluð
krabbameinsbæligen vegna þess að skortur
á starfsemi þeirra eykur líkur á krabbameini,
aðallega í brjóstum en einnig í eggjastokkum
og öðrum líffærum.
RÉTT ER að leggja áherslu á að aðeins lítill
hluti brjóstakrabbameins orsakast af þekktum
arfgengum þáttum og að í flestum tilvikum er
ekki um ættarsögu að ræða.
Eins og fram hefur komið eru ýmsir
áhættuþættir brjóstakrabbameins þekktir
og breytingar á þeim geta skýrt hluta hinnar
stöðugu nýgengisaukningar á (slandi og í
nágrannalöndunum síðustu áratugi. Einnig
er Ijóst að þarna koma við sögu áhrif bættra
greiningaraðferða og leitar að brjóstakrabba-
meini með röntgenmyndatöku sem getur flýtt
greiningu.
Grein eftir Laufeyju Tryggvadóttur faralds-
fræðing og framkvæmdastjóra Krabbameins-
skrár Krabbameinsfélags (slands. Að mestu
leyti byggt á kafla í bókinni Krabbamein á
Islandi, sem kom út í tilefni af 50 ára afmæli
Krabbameínsskrárinnar árið 2004. Heimildaskrá
má fá hjá höfundi (laufeyt@krabb.is).
22