Bændablaðið - 13.11.2001, Síða 19

Þriðjudagur 13. nóvember 2001
BÆNDABLAÐIÐ
19
RekMæOanin
og ráOnjttf í Noregi
Á ráðstefnu sem Byggðastofnun, Bændasamtökin
og Lánasjóður landbúnaðarins héldu 23. október
sl. um rekstur og ijárfestingar í landbúnaði, var
Norðmaðurinn Ole Christen Hallesby meðal
fyrirlesara. Erindi hans fjallaði um rekstrar-
áætlanir og ráðgjöf í Noregi. Hallesby kom inn á
fjölmörg atriði í erindi sínu og hér að neðan er
stuttur útdráttur úr þeim kafla erindisins sem
mest fjallaði um bókhald, rekstraráætlanir og
ráðgjöf til bænda í Noregi.
I Noregi em um 70.000 jarðir í rekstri. Þeim er
öllum gert að færa bókhald til að geta gert grein
fyrir virðisaukaskatti og til að unnt sé að leggja á
aðra skatta og skyldur. Bókhaldskerfm em
skrifuð til að gera skattframtöl og henta því ekki
til rekstrargreiningar. Um 60.000 bændur færa
bókhald eftir bókhaldskerfi sem norsku bænda-
samtökin standa að. Af þessum fjölda em aðeins
3.000 sem færa bókhaldið sjálfir. Hinir fela það
bókhaldsstofum, en Norges Bondelag (norsku
bændasamtökin) hafa gert samninga við um 480
bókhaldsstofur um að færa bókhald bænda.
Rúógjöf til bœnda
Norskir bændur geta leitað
ráðgjafar um rekstur og fjármál hjá
fleiri en einum aðila. Margar
hinna 480 bókhaldsstofa veita
bændum, auk bókhaldsþjónustu og
gerðar skattframtals, ýmis konar
Frjósemi
íslenskra
lirossa
Úr skýrsluhaldi í
hrossarækt má lesa ýmsar
nvtsamlegar upplýsingar, en
með tilkomu gæðastjórnunar
í hrossarækt verða ýmsar
stærðir mun ábyggilegri en
áður þ.m.t. upplýsingar um
frjósemi. Hin svokölluöu
fyljunarvottorð gefa færi á aö
flokka gögnin þannig að
nokkuð ábyggilegar tölur
megi fá fram um fanghlutfall
hryssna. Við uppgjör á
skýrsluhaldi í hrossarækt
fyrir árið 2000 kemur í Ijós að
fanghlutfall hryssna er
80,3%. Nánar skilgreint er
þetta það hlutfall af leiddum
hryssum sem kastar lifandi
folaldi. Þetta er nokkru lægra
en miðað hefur verið við úr
eldri rannsóknum þar sein
gert hefur verið ráð fyrir
85%, en samt sem áður
frekari sönnun þess að
íslenski hrossastofninn er
frjósamur samanborið við
vmis önnur ræktuð kvn. /AS
Nokkrir aðilar reikna framtalið
um og gera búrekstraráætlun. Þetta
er einkum gert í mjólkurfram-
leiðslunni.
Sumstaðar hafa verið búnar til
hluta til að bændur í Noregi hafa
almennt ekki átt við rekstrarvanda
að stríða, en einnig aö ráðgjafar-
þjónustan hefur ekki verið nógu
iðin við að kynna og bjóða þessa
þjónustu.
Ráðgjöf utn stefnumótun
I seinni tíð hefur ráðgjöf um
stefnumótun orðið meira áberandi
í Noregi. Ástæður þessa má
einkum rekja til þess að mönnum
hefur orðið betur Ijós sú óvissa
sem er um framtíðarþróun
landbúnaðar og auknar kröfur urn
að á bændur verði litið sem hverja
aðra sjálfstæða atvinnurekendur.
Ráðgjöf af þessu tagi gerir tniklar
kröfur, jafnt til ráðgjafans og
bóndans. Nokkur kerfi hafa verið
sett fram til að vinna slíkar
áætlanir og bæði Norges Bonde-
lag, norska byggðastofnunin og
aðrir aðilar hafa boðið upp á sértök
fjármálalega og rekstrarlega
ráögjöf. Sú þjónusta er þó mjög
breytileg frá bókhaldsstofu til
bókhaldsstofu, bæði að umfangi
og gæðum.
I Noregi eru auk bókhalds-
stofanna starfandi unt 100 fag-
hringir sem veita ráðgjöf við sjálfa
búvöruffamleiðsluna. Margir þessara
hringa veita einnig rekstrarlega
ráðgjöfeða um 10%. Þá veita sum
afurðasölufélög einnig ákveðna
rekstrarráðgjöf, sérstaklega mjólkur-
samlögin.
Rekstrarráðgjöf
\ búrekstraráætlun er reynt að
gefa yfírlit urn fjárhagsþróun
búsins næstu 5-10 ár. í Noregi er
venjan við gerð slíkra áætlana að
ganga út frá heildarfjárhag
ijölskyldunnar, þ.e. tekið er tillit til
tekna utan bús og einkaneyslu.
Þessi gerð áætlana er ekki al-
geng i Noregi. Þegar sótt er um
styrki eða lán er jafnan krafist
slíkra áætlana og flestar áætlanir af
þessu tagi eru gerðar vegna slíkra
krafna. Þá hafa þau áætlunarforrit
sem notuð eru verið frekar þung í
notkun og ýmsir aðilar hafa þvi
búið til eigin kerfl sent eru ntun
einfaldari í notkun. Talið er að 2-
3% bænda láti gera búrekstrar-
áætlanir af þessu tagi.
Greining og áœtlun
Eins og áður er um getið er
bókhald bænda alla jafnan miðað
við gerð skattframtals og tiltölu-
lega fátítt er að þau séu unnin
áfram með áætlanagerð í huga.
Með ákveðnum aðferðum er hægt
aö gera rekstrargreiningu sem
byggð er á skattframtalinu og
þannig greining er stundum
grundvöllur rekstrarráðgjafar og
rekstraráætlunar. Afkoma síðasta
árs er þá greind með ýmis skatta-
leg og greiðsluleg atriði í huga.
Meó einfoldum reiknilíkönum era
tölur úr bókhaldinu settar fram á
auðskiljanlegri hátt en gallinn við
þessa aðferð er að hún segir of lítið
um raunverulega afkomu i bú-
^StW-iitao /óia m, 'iir; ób
Varkár
Skilgreinir sig sem
fram-leiðanda búvara.
Hefðbundinn og lítur á
búskap sem lífsstíl.
Haslar sér ekki völl þar
sem hann ekki hefur
þekkingu nú þegar.
Fylgist með þróuninni á
sínu sviði. Hefur tiltölu-
lega hátt eiginfjárhlut-
fall.
Ihaldssamur
Varfær í öllum
ákvörðunum. Veigrar sér
við að taka ákvarðanir
um framtíðina. Frestar
nauðsynlegum fjár- fest-
ingum.
Frumkvöðull
Skilgreinir sig ekki
bara sem framleiðanda
búvara. Setur skýr
markmið. Velur áhættu-
samar lausnir vegna þess
að hann sér betur mögu-
leikana en vandaniálin.
Markviss hugsunarháttur
ogvandlega hugsaðar
ákvaröanir. Aflar sér
nauðsynlegra upplýsinga.
Ahættufíkill
Telur sig fremur
stunda viðskipti en
búskap. Velur áhættu-
samar lausnir án þess að
koma auga á hættur þeim
samfara. Tryggir sig því
ekki, hvorki faglega né
fjárhagslega.
Samvinna
Einkenni norsks landbúnaðar er að býlin eru mörg og fremur
smá. Þetta hefur í för með sér að erfitt er að nýta sér hagkvæmni
stærðarinnar. Samtímis er vaxtartíminn fremur stuttur og veðurfar
óstöðugt. Þetta hefur m.a. í för með sér að kostnaður við kaup og
rekstur búvéla er mikill. Þennan kostnað þarf að lækka og mikil-
væg leið til þess er samvinna. Samvinnu fylgja ýmsir kostir og
ókostir og það eru fieiri atriði sem þar koma við sögu en cinungis
hin rekstrarlegu:
KOSTIR:
§
§
§
§
§
§
Fjárhagslegur ávinningur
Félagsleg áhrif
Aukið öryggi
Nýrri vélar
Minni þörf fyrir húsrými
Betri vinna
ÓKOSTIR
§
§
§
Viðhaldi síður sinnt
Þörf fyrir tæki á sama tíma
Deilur um skiptlngu
kostnaðar
Ólík sjónarmið og vilji til
nýfjárfestinga
Meiri stjórnun
reikniformúlur sem hægt er að
nota við greiningu rekstrarins með
"95%" nákvæmni. Hugsunin á bak
við þetta er sú aö það sé betra að
fleiri bændur fái rekstrargreiningu
sem er 95% rétt heldur en að
aðeins fáir fái slíka greiningu en að
hún sé 100% rétt.
EfHrfylgni
Ymsar leiöir em til að finna
tölur og reiknireglur til viðmiðunar
fyrir einstakar framleiðslugreinar
og sem nota má til að meta
arðsemi ljárfestinga. Ýmsir ráð-
gjafar liafa þó bent á að einnig sé
nauðsynlegt að búa til reiknireglur
til að meta hvort sá árangur sem
stefnt var að hafí raunverulega
náðst. í Noregi er þetta þó mjög
sjaldan gert.
Skammtíma áœtlanir
Skammtíma rekstraráætlanir til
l-3ja ára geta einnig verið val-
kostur. í þeim er bæði rekstrarleg
og greiðsluleg afkoma metin og
svo virðist sem fleiri og fleiri óski
eftir slíkum áætlunum.
Ástæður þess að ekki er meiri
eftirspum eftir búrekstrar-
námskeið þar sem unnið er að
stefnumótun fyrir einstaka bændur.
Þátttaka hefur oft verið- fremur
drænt. Það eru þeir bændur sem
eru mjög virkir í búskapnum,
hugsa til framtíðar og ætla sér að
halda búskap áfram sem einkum
sækjast eftir ráðgjöf um stefnu-
riiótun. Atriði eins og áhætta,
óvissa og samvinna eru nteðal
þeirra þátta sem einkenna
umræðuna um stefnumótun.
Áhœtta og óvissa
Ýmsir segja að það eina sem
ganga megi út frá með vissu um
framtíðina i norskum landbúnaði,
sé að hún er óviss. Suinir bændur
draga síðan af þessu þá ályktun að
gerð áætlana haft enga þýðingu.
Reynslan er þó á annan veg. Þeir
sem ekki reyna að skipuleggja og
gera áætlanir ná yfirleitt lakari
árangri en hinir, að öðru jöfnu.
Rannsóknir sýna að orsök stærstu
sveiflna i afkomu rnegi rekja til
bóndans sjálfs. Stærsti óvissu-
þátturinn í rekstrinum sé að það er
bóndinn sjálfur sem ekki tekur
réttar ákvarðanir! Bóndinn er þvi
mikilvægasta forsendan fyrir
áframhaldandi búrekstri á jörð
sinni en um leið mesta ógnunin!
Á myndinni hér að neðan er
sýnt hvemig skipta má bændum í
ákveðnar "týpur" eftir því hvemig
þeir taki áhættusamar ákvarðanir,
hvemig þeir þróa búreksturinn og
hvaða möguleika þeir hafa til að
halda áfram sem starfandi bændur
(Rolf Olsson, Uppsala, Sviþjóð):
Hvort kostimir eða ókostimir
verða ofan á veltur að miklu leyti á
því hvort réttir aðilar vinni saman.
Mikilvægt er að fara aðeins í
samvinnu við þá sem rnaður
þekkir. Reynslan sýnir að t.d. í
vélasamvinnu eru tvenns konar
manngerðir:
- Þetta er ekki mitt, svo....
... þetta gerir ekki svo
ntikið til, eða
...þess vegna verð ég að
vera sérstaklega varkár.
Flest vandamál er hægt að
leysa nteð vönduðum samningum
og góðri skipulagningu.
Tveir bændur bjuggu jafn
stómm búum, svo stórum að þau
gátu hvort um sig staðið undir eig-
in vélakosti. Samt sem áður völdu
þeir að reka sína vélaútgerð saman.
Rök þeirra voru, auk nteiri
hagkvæmni, þessi:
- Við viljum gera þetta nú,
rneðan við erum engu háðir og get-
um valið. Síðar, verðum við
kannski tilneyddir að gera þetta og
þá er ekki víst að við eigum kost á
jafn góðum lausnum og nú.
- Nú höfum við tíma til að
ræða saman um fagleg málefni og
einnig til félagslegra athafna,
einnig á háannatíma.
I Noregi velja fleiri og fleiri
mjólkurframleiðendur samrekstur
urn þessar mundir. Óskir um skap-
legri og skipulagðari vinnutíma,
betri félagslegar aðstæður og aukið
öryggi í veikindatilfellum eru
nefndar sem mikilvægustu ástæður
samvinnu.
www.
bondi.is
Vefur islensks landbúnaöar
geymir mikið magn
upplýsinga og stööugt bætist
nýtt efni viö.
LANDSTÓLPI 1ffl
Nýjung! - Mvkiupokinn
> Hagkvæm og einföld lausn á hauggeymslum
r Pokinn er lokaður - lágmarks uppgufun köfnunarefnis
> Auðvelt að setja upp, fylla og tæma
> Færanlegur
r- Stærðir 200 - 4000 nr’
> 10 ára verksmiðjuábyrgð
Lárus Pétursson
s: 437 0023 / 869 4275
Arnar Bjarni Eiríksson
s: 486 5656 / 898 9190