Sagnir


Sagnir - 01.06.2006, Síða 57

Sagnir - 01.06.2006, Síða 57
^Sjoænsda cQorjarastriQicí i isfens/fum samtÍTnafieimifcfum uónínjur afmenninjs Frá upphafi borgarastríðsins tóku íslenskir jafnaðarmenn við sér og gáfu út margvíslegt efni, stóðu fyrir samkomum og fjáröflunum og virðast kommúnistar hafa verið töluvert virkari en aðrir vinstrimenn. Haldnar voru samkomur tileinkaðar Spáni og styrjöldinni þar. Hinn 6. desember 1937 var sýnd heimildamynd í Gamla bíói á vegum Þjóðviljans. Var myndin sögð vera: „Fréttahljómmynd frá Spáni... Síðasti þáttur myndarinnar sýnir ferðalag nefndar spánskra hermanna til Sovétríkjanna."48 Hendrik Ottósson hélt erindi fyrir sýningu myndarinnar sem var bönnuð innan sextán ára aldurs. I mars 1939 var haldið Spánarkvöld í Oddfellow-húsinu í Rekjavík. Hallgrímur Hallgrímsson flutti erindi, boðið var upp á einsöng og myndasýningar ffá Spáni en svo endað á dansleik.49 Spánn og styrjöldin þar hefur því verið rædd víða og óhætt að halda fram að borgarastyrjöldin hafi borið á góma á fleiri samkomum en þeim sem voru tileinkuð henni sérstaklega. Islenskir vinstrimenn létu að sér kveða á fleiri sviðum. Halldór Laxness skrifaði tvær greinar í Alþýðublaðið í september og nóvember 1936 og að minnsta kosti eina í Þjóðviljann til styrktar spænsku stjóminni sem birtist í mai 1937. Fjöldi annarra listamanna lýsti yfir stuðningi sínum við stjómina á Spáni. Jóhannes úr Kötlum skrifaði til dæmis ljóð í Rauðafánann í desember 1936. Bjöm Franzson rithöfundur sótti þing „Róttækra rithöfunda til vamar menningunni“50 sem haldið var í Madrid sumarið 1937. Var Bjöm þá í félagsskap ýmissa nafntogaðra rithöfunda á borð við Octavio Paz, Pablo Nerada og Emst Hemingway.51 Hendrik Ottósson sendi tveggja dálka grein til spænska blaðsins La Vanguardia í Barcelona sem birt var 18. desember 1936.52 Lýsti Hendrik þar yfir stuðningi sínum í baráttunni við fasismann og sagði að ekki aðeins verkamenn hefðu samúð með þeim heldur einnig allir menntamenn. Sagði hann einnig að landssöfnun til stuðnings spænsku stjómarinni gengi vel því um 3000 krónur hefðu safnast og vel væri hægt að senda saltfisk að því andvirði ef það gagnaðist frekar en peningar. Hendrik lýsti svo afstöðu blaðanna hér á landi til atburðanna á Spáni og bað hann blaðið um að reyna að senda sér traustar fréttir því þær væri erfitt að fá hér á landi. Sagði hann að Olafiir Johnson, konsúll Spánar á íslandi væri einn af eigendum annars íhaldsblaðsins hér og drægi það taum uppreisnarmanna. Morgunblaðið hefur komist yfir eintak af blaðinu því blaðið birti bréfið í íslenskri þýðingu með yfirskriftinni: „Væmiö smjaður og svívirðileg ósannindi.“53 Ekki hafði þessi grein þó frekari eftirmála. Hallgrímur Hallgrímsson var ekki eini íslendingurinn sem barðist sem sjálfboðaliði með spænsku alþjóðahersveitunum þótt hann hafi verið mest áberandi og skilið eftir sig flestar heimildir. Auk hans fóm þeir Aðalsteinn Þorsteinsson og Bjöm Guðmundsson til Spánar og börðust með XI. alþjóðahersveitinni 1938.54 Urðu þeir tveir samferða út en Bjöm særðist það alvarlega á vígvellinum að hann átti ekki afturkvæmt til íslands fyrr en í mars 1939 þótt allir sjálfboðaliðar hafi verið sendir heim hálfu ári áður. Bjöm vann sem bílstjóri í Reykjavík og lést árið 1972. Aðalsteinn, sem varð samferða Hallgrími heim til Islands, vann sem smiður og vélstjóri og lést 1961. Gunnar Finsen, ungur íslenskur læknir búsettur í Noregi, fór einnig til Spánar með norsk-sænskum hjálparstarfsleiðangri um vorið 1937. Vom í förinni fjórir læknar og nokkrir hjúkmnarfræðingar og fóm þau til aðstoðar stjóminni á Spáni.55 Ekki er vitað til að þessir þrír síðastnefndu íslensku sjálfboðaliðar hafi skilið eftir sig ritaðar endurminningar eins og Hallgrímur. Að lokum má nefna að í dagblöðunum hér birtust einnig frásagnir fleiri Islendinga sem vom á ferðalagi á Spáni þegar styrjöldin braust út eða á meðan á henni stóð. Ekki verða þær frásagnir þó raktar hér. Vinstrimenn hér á landi gerðu meira en að styrkja stjómina á Spáni 1 orði því hér á landi var efiit til landssafnanna til styrktar lýðveldinu á Spáni eins og í mörgum öðmm löndum. Alþýðusambandið efndi til fyrstu söfnunarinnar á íslandi strax í upphafi stríðsins í ágúst 1936.56 Um þessar safnanir spmttu töluverðar deilur. Ekki einungis vom hérlendir andstæðingar spænsku stjómarinnar sem töldu söfnunina brjóta gegn hlutleysi landsins og skemma fyrir viðskiptahagsmunum í framtíðinni, á móti henni heldur virðist engin eining hafa ríkt um hana hjá vinstrimönnum sjálfum. Lítið er vitað um þessa söfnun annað en það sem stendur í dagblöðum þessa tíma.57 Ekki er vitað hvort söfnunin gekk almennt vel eða illa, hversu mikið safnaðist og hvað varð um féð því spænska lýðveldið sem var ætlað söfnunarféð, tapaði styrjöldinni sem kunnugt er. Þó er hægt að álykta að söfnunin hafi ekki gengið eins vel og Alþýðusambandið hafði vonast til. Ekkert er minnst á þessa söfnun nokkrum vikum eftir að hún var auglýst fyrst, sem hlýtur að gefa ákveðnar vísbendingar. Verkalýðsblaðið lét þess einnig getið í leiðara 11. september 1936 að söfnunin gengi illa og að hinir ýmsu málsmetendi menn hafi verið algjörlega óvirkir í söfnuninni. Að auki er hvergi minnst á að til standi að senda saltfiskfarm til Spánar eins og Alþýðub/aðið hafði lofað. Bendir því flest til þess að söfnunin hafi gengiö heldur illa og hlotið misjafnar undirtektir hjá almenningi og jafnvel verkalýðsfélögunum sjálfum. Þó vom haldnar samkomur til styrktar söfnuninni. Vitað er að Reykjavíkurdeild Kommúnistaflokksins gaf 300 krónur og Dagsbrún 100 krónur. Ef marka má samtímaheimildir er líklegt að alls hafi safnast 2000-3000 krónur sem varla getur talist mikið fé.58 Orðrómur var einnig á kreiki að ríkisstjómin hefói að undirlagi Sveins Bjömssonar beðið Alþýðusambandið að blása söfnunina af.59 Efnt var til annarrar söfnunar vorið 1938 og stóð hópur manna sem kallaði sig íslandsdeild friðarfélagsins „Mellanfolkligt samarbete“ eða Friðarfélag Islands. Vom samtökin samnorræn og stýrt af jafnaðarmönnum á Norðurlöndunum. Félagið sendi tilkynningar til Þjóðviljans og Alþýðublaðsins 5. apríl 1938 þess efnis að efnt yrði til samskota til þess að kaupa þorskalýsi handa spænskum bömum. Lítið er vitað hvemig þessi söfnun gekk og hvað varð um það fé sem safnaðist, þar sem skjöl og fundargerðir félagsins em líklega glataðar. Þó kemur fram í Þjóðviljanum 7. október að 198,2 krónur höfðu safnast frá ýmsum ungmennafélögum og verið afhent Friðarvinafélaginu. Lítil umljöllun þarf þó ekki að þýða að lítill árangur hafi náðst. Kommúnistaflokkur Islands lagði til við umræður um fjárlög fyrir árið 1939 að söfnunin yrði styrkt af ríkinu um 10.000 krónur, eða 5.000 krónur til vara. Þessi tillaga var þvert á vilja Friðarvinafélagsins sem virðist hafa viljað standa utan við stjómmál.60 Skemmst er frá því að segja að báðar tillögur vom kolfelldar á Alþingi en þess má geta að ríkisstjómir hinna Norðurlandanna gáfu allar mat og hjálpargögn til spænsku stjómarinnar og var ísland því sér á báti hvað þetta varðar. Afar lítið hefur verið skrifað hér um áhrif spænsku borgarastyrjaldarinnar hér á landi. Helst ber að nefna rit sem fjalla um sögu sjávarútvegsins og er þá einungis minnst á borgarastyrjöldina sem endapunkt saltfisksölunnar. Er þó augljóst að borgarastyrjöldin skipti almenning hér á landi miklu máli á þeim ámm sem hún stóð. Er þá ekki einungis átt við efnahagslega þætti, heldur hreyfði stríðið við tilfinningum fólks á þá leið sem fáir atburðir á alþjóðavettvangi hafa gert, þótt stuðningur í verki hafi ekki verið vemlegur. Islensku dagblöðin birtu snarpar greinar og deildu hart sín á milli með þeim hætti sem átti eftir að einkenna skrif þeirra í kalda stríðinu. Það em heldur ekki mörg dæmi þess að íslenskir ríkisborgarar hafi tekið sér vopn í hönd og barist sem sjálfboðaliðar á erlendri gmnd. Það er líka merkilegt að lítið og fátækt land eins og Island var skuli hafa fómað hagsmunum sínum fyrir hugsjónir og er vert að hugleiða í dag að hugsjónir eiga ekki að vera falar. Spænska borgarastríðið er í dag þrátt fyrir allt álitið nokkurs konar neðanmálsgrein í sögu íslands og ekki talin hafa skipt okkur miklu máli. Astæðan er sú að áhrif hennar vom skammvinn hér og fjaraði fljótt út. Athyglin beindist fljótt að seinni heimsstyrjöldinni og spænska borgarastyrjöldin hefur því jafnan fallið í skuggann af henni. Þau efnahagslegu áhrif sem hemám Breta og Bandaríkjanna hafði í for með sér, dró úr þeim neikvæðu afleiðingum sem hmn saltfiskmarkaðarins hafði en þær stefndu í að verða alvarlegar. *<Sajjnir aoo6
Síða 1
Síða 2
Síða 3
Síða 4
Síða 5
Síða 6
Síða 7
Síða 8
Síða 9
Síða 10
Síða 11
Síða 12
Síða 13
Síða 14
Síða 15
Síða 16
Síða 17
Síða 18
Síða 19
Síða 20
Síða 21
Síða 22
Síða 23
Síða 24
Síða 25
Síða 26
Síða 27
Síða 28
Síða 29
Síða 30
Síða 31
Síða 32
Síða 33
Síða 34
Síða 35
Síða 36
Síða 37
Síða 38
Síða 39
Síða 40
Síða 41
Síða 42
Síða 43
Síða 44
Síða 45
Síða 46
Síða 47
Síða 48
Síða 49
Síða 50
Síða 51
Síða 52
Síða 53
Síða 54
Síða 55
Síða 56
Síða 57
Síða 58
Síða 59
Síða 60
Síða 61
Síða 62
Síða 63
Síða 64
Síða 65
Síða 66
Síða 67
Síða 68
Síða 69
Síða 70
Síða 71
Síða 72
Síða 73
Síða 74
Síða 75
Síða 76
Síða 77
Síða 78
Síða 79
Síða 80
Síða 81
Síða 82
Síða 83
Síða 84
Síða 85
Síða 86
Síða 87
Síða 88
Síða 89
Síða 90
Síða 91
Síða 92
Síða 93
Síða 94
Síða 95
Síða 96
Síða 97
Síða 98
Síða 99
Síða 100
Síða 101
Síða 102
Síða 103
Síða 104
Síða 105
Síða 106
Síða 107
Síða 108
Síða 109
Síða 110
Síða 111
Síða 112
Síða 113
Síða 114
Síða 115
Síða 116
Síða 117
Síða 118

x

Sagnir

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Sagnir
https://timarit.is/publication/1025

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.