Fréttablaðið - 10.07.2014, Qupperneq 28

10. júlí 2014 FIMMTUDAGUR| SKOÐUN | 28
Það hefur ekki verið alveg
tíðindalaust af stjórnmál-
um undanfarna daga. Tíð-
indin eru sannast að segja
oft þeirrar tegundar að
ekki er alveg augljóst hvort
kona eigi að trúa sínum
eigin eyrum.
Um hreppaflutninga
Sjávarútvegsráðherrann
verður sennilega seint
útnefndur til verðlauna
fyrir stjórnkænsku eða
diplómatíska umgengni við verk-
efni sín. Sá hinn sami er umhverf-
isráðherra og enn er í fersku minni
þegar hann tilkynnti að hann hygð-
ist afnema heilan lagabálk um
náttúruvernd. Sem betur fer var
komið í veg fyrir það og frestur
á gildistöku lagabálksins lengdur.
Tilkynning ráðherrans um hreppa-
flutninga Fiskistofu kom eins og
þruma úr heiðskíru lofti. Af frétt-
um má skilja að fjármálaráðherr-
ann, formaður Sjálfstæðisflokks-
ins, vissi ekki af þessu fyrr en
daginn áður en ákvörðunin var
gerð opinber. Á síðasta
kjörtímabili var stjórnar-
andstöðunni, sérstaklega
þó sjálfstæðismönnum,
tíðrætt um skort á sam-
ráði. Þá átti ríkisstjórnin
að hafa samráð við stjórn-
arandstöðuna um frum-
vörp sem lögð voru fyrir
Alþingi.
Nú er ekkert samráð um
stórar ákvarðanir innan
ríkisstjórnarinnar. Fram-
sókn ákveður að flytja
vinnustað tuga manna á milli
landshluta án þess svo mikið að
ræða það. Án þess að athuga hvort
það standist lög, án þess að vita
hvað það kostar og síðast en ekki
síst án þess að huga að því hvaða
áhrif það hefur á líf starfsfólksins
og fjölskyldna þeirra.
Þetta þarf ekki að koma nein-
um á óvart segir Framsókn: það
stendur í stjórnarsáttmálanum.
Er stjórnarsáttmálinn þá ofar
lögum í landinu? Og starfsmanna-
velta hefur nú fengið nýja merk-
ingu. Samkvæmt Íslenskri orðabók
merkir orðið: „það hve ört skipt-
ir um starfsmenn á vinnustað“.
Nú á það að ná yfir starfsmenn
sem kjósa að láta ekki flytja sig
hreppaflutningum. En þetta er
svo sem ekki eina íslenska orðið
sem hefur hlotið nýja merkingu í
meðförum ríkisstjórnarinnar og
stjórnarmeirihlutans.
Forkastanlegast er þó kannski
svar sjávarútvegsráðherrans við
spurningu fréttamanns. Spurning-
in var eitthvað á þá leið hvort það
hefði einhver áhrif á ákvörðunina,
ef í ljós kæmi að ókostir við flutn-
inginn væru fleiri en kostirnir –
því það á víst að athuga eitthvað
með það. Nei, ráðherrann átti ekki
von á að það hefði nokkur áhrif. –
Svoleiðis er nú það.
Um hæfa lögfræðinga
Það þurfti svo sem ekki að koma
á óvart að staða seðlabankastjóra
var auglýst laus til umsóknar.
Lengst af hefur það verið svo að
æðstu embættismenn hafa verið
skipaðir í tíð ríkisstjórna sem
stjórnarflokkarnir núverandi hafa
staðið að. Kannski vonuðu samt
einhverjir að sú tíð væri liðin að
embættin skipuðu framsóknar-
menn eða hlutlausir Varðarfélag-
ar (les: sjálfstæðismenn).
Sannarlega kemur þó skipan
nefndarinnar sem á að meta hæfni
umsækjanda á óvart. Það er löngu
liðin tíð að flest menntað fólk hér
á landi var eitt af þrennu, lögfræð-
ingur, læknir eða prestur. Bæði
bankaráð Seðlabankans og fjár-
málaráðherrann velja lögfræðinga
í hæfnisnefndina. Það þykir mér
skrýtið að tveir af þrem nefndar-
mönnum, meirihluti nefndarinnar
sé skipaður lögfræðingum – og ég er
sannarlega ekki ein um þá skoðun.
Um endurritun sögunnar
En það á ekki láta neitt koma sér
á óvart. Heldur ekki að nú eigi að
leggjast í sérstaka rannsókn um
hvernig nágrannar okkar, stjórn-
völd annars staðar á Norðurlönd-
unum og á Bretlandi, brugðust
okkur í aðdraganda og upphafi
samfélagshrunsins í október 2008.
Ég man ekki betur en að í Rann-
sóknarskýrslu Alþingis komi fram
að bankastjóri Englandsbanka
hafi í svari til Davíðs Oddsson-
ar seðlabankastjóra á vordögum
2008 boðið fram aðstoð til að setja
fram áætlun um að draga úr stærð
íslenska bankakerfisins. Sú aðstoð
var ekki þegin. – Er skrýtið að
konu detti í hug að nú eigi að gera
tilraun til að endurskrifa söguna?
Um tíðindi í stjórnmálum
Skýr langtímastefna í
efnahagsmálum og kerf-
isbreytingar sem styðja
við þá stefnu er árang-
ursríkasta leiðin til
bættra lífskjara. Í kosn-
ingum virðist uppskrift-
in að árangri hins vegar
frekar liggja í loforðum
um töfralausnir og and-
stöðu við kerfisbreyt-
ingar. Vegna þessarar
þversagnar fer lítið fyrir
efnislegri umræðu um
ýmsa kerfisgalla sem hafa mikil
áhrif á efnahagslega frammistöðu.
Þetta vandamál ristir sérstak-
lega djúpt á sveitarstjórnarstig-
inu enda er ábyrgðin dreifðari og
stjórnmálamennirnir fleiri. Í nýaf-
staðinni kosningabaráttu var lítið
fjallað um tækifæri til umbóta í
rekstri sveitarfélaga eða fram-
lag þeirra til verðmætasköpunar
í hagkerfinu. Stefna stjórnmála-
flokka í veigamiklum málaflokk-
um, s.s. skóla- og skattamálum,
var jafnframt óskýr og lítið um
afgerandi breytingartillögur á
núverandi kerfi.
Þetta er áhyggjuefni enda standa
sveitarfélög fyrir nærri þriðjungi
opinberra útgjalda, eða um
250 milljörðum króna. Ef
nýta á opinbera fjármuni
með skynsamlegum hætti
er nauðsynlegt að dýpri
efnisleg umræða eigi sér
stað um helstu viðfangs-
efni sveitarfélaga. Liður í
þeirri umræðu snýr að því
hvort þau hafi yfirhöfuð
stjórnskipulega burði til að
framkvæma samræmdar
umbætur undir núverandi
fyrirkomulagi.
Mikil tækifæri til umbóta
Óbreytt staða væri bagaleg enda
eru mikil tækifæri til umbóta á
sveitarstjórnarstiginu.
Sveitarfélög á Íslandi eru of
mörg og fámenn. Í dag eru þau
74 talsins og þau minnstu telja
rétt ríflega 50 íbúa. Smærri sveit-
arfélög hafa minni burði til að
veita íbúum sínum fullnægjandi
þjónustu og eru dýrari í rekstri.
Þannig er stjórnsýslukostnaður á
hvern íbúa rúmlega tvisvar sinn-
um hærri hjá sveitarfélögum með
innan við 500 íbúa en hjá sveitar-
félögum með 8.000 íbúa eða fleiri.
Heildstæð áætlun sem miðar að
fækkun og eflingu sveitarfélaga
myndi spara fjármagn og bæta
þjónustu.
Grunnskólastigið á Íslandi er
það óhagkvæmasta innan OECD.
Útgjöld á hvern grunnskólanem-
anda eru hærri en útgjöld á hvern
háskólanema sem er þveröfugt
við það sem tíðkast annars stað-
ar. Þrátt fyrir þetta er námsár-
angur grunnskólanema lakari en
í grannríkjunum og kjör grunn-
skólakennara afleit. Ríflega fjórð-
ungur útgjalda sveitarfélaganna
fer í rekstur grunnskólastigsins
og því til mikils að vinna. Til að
leysa þennan vanda þarf að ráðast
í heildstæða endurskoðun á grunn-
skólakerfinu.
Veigamikl ir skattstofnar
sveitarfélaganna eru flóknir og
ógagnsæir. Samanlagt má rekja
um þriðjung skatttekna sveitar-
félaganna til framlaga úr jöfnun-
arsjóði og fasteignaskatta. Fram-
lög til jöfnunarsjóðs koma frá
ríkissjóði og er útdeilt til sveitar-
félaga samkvæmt afar flóknu og
ógagnsæju fyrirkomulagi. Tekjur
af fasteignasköttum byggja á
fasteignamati sem er ákvarðað
af Þjóðskrá Íslands samkvæmt
óopin berri aðferðafræði. Einfald-
ara og gagnsærra fyrirkomulag
hvað þessa skattstofna varðar er
nauðsynlegt til að hægt sé að veita
sveitarfélögum aðhald og eiga upp-
lýstari umræðu um tekjuöflun
þeirra.
Hér eru aðeins dregin upp nokk-
ur tækifæri af mörgum en þau
eiga það öll sammerkt að fela í sér
kröfu um samræmdar umbætur.
Hvað er til ráða?
Til að skapa sterkari forsendur
fyrir umbótum eru ýmsar leiðir
færar. Stærri sveitarfélög eru ekki
aðeins hagkvæmari í rekstri held-
ur eru þau jafnframt líklegri til að
standa undir kröfum um kerfis-
breytingar. Lögboðnar lágmarks-
stærðir sveitarfélaga og fjárhags-
legir hvatar til sameininga væru
því heppilegar lausnir. Annar
möguleiki fæli í sér aukið umboð
Sambands íslenskra sveitarfélaga
til að innleiða kerfislægar umbæt-
ur á sveitarstjórnarstigi. Ef ekki
er vilji til að beita slíkum aðferð-
um er fátt í stöðunni annað en að
endurskoða verkaskiptingu milli
ríkis og sveitarfélaga.
Tilfærsla verkefna felur ekki í
sér fullkomna lausn á áðurnefnd-
um vanda stjórnmálanna. Það er
engu að síður ljóst að getan til að
ráðast í kerfisbreytingar er frekar
til staðar þegar áhersla á nærhags-
muni er minnkuð. Aukin fram-
leiðni og betri nýting fjármuna er
grundvöllur lífskjarabóta til lengri
tíma. Til að unnt sé að ná þeim
markmiðum er ótækt að þriðjungi
opinberra fjármuna sé ráðstafað
án upplýstrar umræðu um tæki-
færi til umbóta.
250 milljarða króna útgjöld án efnislegrar umræðu
Umræða hefur að undan-
förnu spunnist um þá
ákvörðun Seðlabank-
ans að breyta reglum um
gjaldeyrismál til að banna
samninga sem erlend
tryggingafélög hafa boðið
og fela í sér bæði trygg-
ingar og sparnað í erlend-
um gjaldeyri.
Við þessa ákvörðun er
margt að athuga.
Fyrir það fyrsta hefur
lögum um höftin ekki
verið breytt. Það er umhugsunar-
efni hvort stjórnvald getur breytt í
grundvallaratriðum túlkun sinni á
lögum um gjaldeyrishöft, án þess að
lagabókstafnum hafi verið breytt að
neinu leyti. Er stjórnvaldi frjálst að
túlka sambærileg tilvik með ólíkum
hætti frá einum tíma til annars?
Þetta er sérstaklega athugunarvert
í þessu tilviki, þar sem undir liggja
atvinnuhagsmunir tryggingafélag-
anna sem í hlut eiga og hagsmun-
ir tugþúsunda Íslendinga. Hvernig
getur ráðherrann sem ber ábyrgð á
framkvæmd haftanna sætt sig við
sinnaskipti af þessum toga ef lögum
hefur ekki verið breytt?
Í umræðunni hafa einkum tvenns
konar rök verið færð fram til rétt-
lætingar þessum sinnaskiptum.
Annars vegar að óréttlátt sé að
einstaklingar hafi rétt til
sparnaðar erlendis á sama
tíma og lífeyrissjóðum
landsmanna sé meinað að
spara erlendis. Hins vegar
að nauðsynlegt sé að sama
gildi um innlend og erlend
tryggingafélög að þessu
leyti og óásættanlegt sé
að erlend tryggingafélög
geti boðið sparnaðar-
lausnir í erlendri mynt,
sem innlendir aðilar geti
ekki boðið.
Hættuleg aðlögun að höftum
Bæði rökin lýsa hættulegri aðlög-
un hugarfars okkar að viðvarandi
haftabúskap. Hvor tveggja rökin er
hægt að nota til að réttlæta að herða
höftin enn frekar.
Ég hef margsinnis fjallað um það
tjón sem höftin valda lífeyriskerfi
okkar og ég hef gagnrýnt Seðla-
bankann fyrir að ganga út frá því
að hægt sé að tjóðra lífeyrissjóðina
til langs tíma og meina þeim fjár-
festingar erlendis. Slík langtíma-
höft munu bara eyðileggja áhættu-
dreifingu lífeyrissjóðanna, torvelda
fjárfestingu þeirra í atvinnustarf-
semi og gera þá enn háðari fjár-
festingum í íslenskum ríkisskulda-
bréfum. Þar með væri grafið undan
höfuðstyrkleika íslenska lífeyris-
kerfisins og kerfinu breytt í eitt-
hvað sem líkist mun meira gegnum-
streymiskerfum þeirra landa sem
við viljum síst bera okkur saman
við í lífeyrismálum.
En staða lífeyrissjóðanna er samt
í grundvallaratriðum önnur en
staða erlendra fyrirtækja sem bjóða
erlendar lífeyristryggingar. Höft-
in meina lífeyrissjóðum fjárfest-
ingar erlendis í ávöxtunarskyni, en
hindra þá ekki í grundvallarstarf-
semi sinni. Ástæða þeirrar hindr-
unar er sú að gjaldmiðillinn þolir
ekki að óbreyttu útflæði sem nemur
fjárfestingarþörf lífeyrissjóð-
anna erlendis, þótt hann geti þolað
útflæði sem leiðir af sölu lífeyris-
trygginga til 30 þúsund einstak-
linga. Höftin eru þannig takmörk-
uð við það sem er nauðsynlegt út
frá útflæðisáhættu. Hið nýja hafta-
skref útilokar sölu lífeyristrygg-
inga í gjaldgengum gjaldmiðli yfir
landamæri. Það er ný, stór hindr-
un í frjálsum þjónustuviðskiptum,
sem útilokar tiltekna atvinnustarf-
semi og eykur líkur á að höftin
verði talin brjóta gegn EES, enda
er sú hindrun ekki nauðsynleg til
að tryggja þjóðarhag. Lausnin á
þeirri slæmu stöðu sem lífeyris-
sjóðirnir eru í er ekki að læsa fleiri
inni í fangelsinu, heldur að losa um
höftin með skynsamlegum hætti.
Þar hefur Samfylkingin einn flokka
útfært plan.
Það eru ekki heldur tæk rök að
núverandi staða mismuni gagn-
vart innlendum tryggingafyrir-
tækjum, því þeim sé bannað það
sem erlendu fyrirtækjunum leyf-
ist. Ef það væru tæk rök væru höft-
in ekki lengur neyðarráðstöfun til
að verja þjóðarbúið gegn óviðráð-
anlegri hættu, heldur hagstjórnar-
tæki eða tæknileg viðskiptahindrun
sem ætlað væri að stilla viðskipta-
lífið af til að tryggja að innlendir
aðilar stæðu alltaf framar erlend-
um í samkeppni. Þá væru höftin
fallin um sjálf sig. Höftin ívilna
í dag óhjákvæmilega á margan
hátt innlendum framleiðendum og
þjónustuveitendum, en þetta er eitt
fárra tilvika þar sem þau ívilna
erlendum. Lausnin getur ekki verið
að banna öll frávik til að innlendum
framleiðendum líði vel og að þeir
fái ekki samkeppni frá söluaðilum
alþjóðlegrar söluvöru. Hvaðan á að
koma þrýstingur á afnám hafta ef
stjórnvöld nýta þau með skipuleg-
um hætti til að tryggja að innlend-
um framleiðendum og þjónustuað-
ilum líði alltaf vel innan þeirra?
Af hverju ekki herða þá meira?
Þessi staða sem nú er upp komin
vekur margar spurningar og
áhyggjur. Með sömu rökum og nú er
beitt er hægt að réttlæta að hverfa
frá öllum þeim heimildum sem nú
gera höftin bærileg fyrir almenn-
ing í landinu. Er ekki einboðið
að banna fólki að kaupa erlend-
ar vörur með greiðslukorti? Það
eru dæmi um að fólk kaupi dýrar
erlendar vörur þannig og endurselji
í stórum stíl. Er ekki borðleggjandi
að banna það, af því einhverjir aðrir
búa ekki við sömu undanþágur? Og
hvar endar þá upphersla haftanna í
boði ríkisstjórnarinnar?
Við megum aldrei verða svo vön
höftunum að við förum að líta á þau
sem sjálfsagt stjórnkerfi efnahags-
mála og telja það mestu skipta að
þau tryggi jafnstöðu ólíkra atvinnu-
greina og aðila. Ef það verður
markmiðið er auðvelt að finna
ávallt nýjar ástæður til að herða
höftin.
Eru höft hagstjórnartæki eða neyðarráðstöfun?
GJALDEYRISHÖFT
Árni Páll Árnason
formaður Samfylk-
ingarinnar
STJÓRNMÁL
Valgerður
Bjarnadóttir
alþingismaður
EFNAHAGSMÁL
Frosti Ólafsson
framkvæmdastjóri
Viðskiptaráðs
➜ Við megum aldrei verða
svo vön höftunum að við
förum að líta á þau sem
sjálfsagt stjórnkerfi efna-
hagsmála og telja það mestu
skipta að þau tryggi jafn-
stöðu ólíkra atvinnugreina
og aðila.
➜ Og starfsmannavelta
hefur nú fengið nýja merk-
ingu. Samkvæmt Íslenskri
orðabók merkir orðið: „það
hve ört skiptir um starfs-
menn á vinnustað“. Nú á
það að ná yfi r starfsmenn
sem kjósa að láta ekki fl ytja
sig hreppafl utningum. En
þetta er svo sem ekki eina
íslenska orðið sem hefur
hlotið nýja merkingu í með-
förum ríkisstjórnarinnar ...
➜ Ef nýta á opinbera fjár-
muni með skynsamlegum
hætti er nauðsynlegt að
dýpri efnisleg umræða eigi
sér stað um helstu viðfangs-
efni sveitarfélaga. Liður í
þeirri umræðu snýr að því
hvort þau hafi yfi rhöfuð
stjórnskipulega burði til að
framkvæma samræmdar
umbætur undir núverandi
fyrirkomulagi.