Fréttablaðið - 12.11.2015, Blaðsíða 18

Á þeim tæplega fjórum árum sem
FutureVolc, samevrópskt verkefni
um eldfjallavá, hefur staðið yfir hér
á landi hefur tekist að skrá sex við-
burði í náttúru Íslands mun betur en
annars hefði verið, og suma þeirra
svo vel að þess eru fá ef nokkur dæmi
annars staðar í heiminum. Þessir
atburðir eru einstakir á heimsvísu
og dæmafáir á landsvísu.
Kveikjan var Eyjafjallajökull
Verkefnisstjórinn Freysteinn Sig-
mundsson, jarðeðlisfræðingur við
Jarðvísindastofnun Háskólans, sagði
frá því á ráðstefnu á vegum verkefnis-
ins fyrir helgi að hugmyndin að verk-
efninu kviknaði í kjölfar eldgossins í
Eyjafjallajökli árið 2010, en á vegum
verkefnisins hafa vísindamennirnir
sett upp tækjabúnað fyrir vöktun og
rannsóknir á eldfjöllum sem skilað
hafa meiri og betri upplýsingum á
starfstíma verkefnisins en nokkur
maður leyfði sér að dreyma um.
Skemmst er að minnast stærsta
Skaftárhlaups sem ruðst hefur undan
Vatnajökli í sögunni. Í aðdraganda
þess um mánaðamótin september og
október sýndi GPS-staðsetningartæki,
sem komið hafði verið fyrir á íshellu
Skaftárketils vegna rannsókna, ris
og sig ketilsins sem gaf til kynna að
hlaup væri í aðsigi nokkrum dögum
áður en vatnið kom undan jöklinum.
Fyrir vikið gafst mikilvægur fyrirvari
sem hægt var að nýta til fyrirbyggjandi
aðgerða. Upplýsingarnar sem fengust
eru mikilvægar við rannsóknir á
þróun og hegðun katlanna og nýtast
við spár um framtíðarhegðun þeirra;
þær varpa ljósi á eðli jökulhlaupa og
geta nýst s.s. við hönnun brúa og ann-
arra mannvirkja, er meðal þess sem
aðstandendur FutureVolc benda á.
Þvílík heppni
Eldgosið í Holuhrauni, mesta eldgos
á Íslandi í 230 ár að magni talið, er
svo sérstakt „happ“ þeirra sem að
verkefninu stóðu. Má segja að þar
hafi fengist vitneskja langt umfram
það sem vænta hefði mátt um eld-
stöðvarkerfi Bárðarbungu ef tækja-
búnaður hefði ekki verið settur upp
á vegum FutureVolc. Ekki síst gerðu
mælitækin kleift að fylgjast náið með
virkni í eldstöðinni meðan á umbrot-
unum stóð og einnig að kortleggja
feril kvikugangsins frá Bárðarbungu
út í Holuhraun í meiri smáatriðum
en annars hefði verið mögulegt –
eins og Jarðvísindastofnun hefur oft
bent á.
Er þá ónefnt hvernig verkefnið og
tengdar rannsóknir hafa stuðlað að
bættri vöktun og aukinni þekkingu
á virkni eldstöðva ásamt bættri upp-
lýsingagjöf til almennings um hættu
af völdum eldvirkni.
Kristín Vogfjörð, rannsóknastjóri
hjá Veðurstofu Íslands, segir að
vissulega hefði verið hægt að skrá og
fylgjast með atburðunum í Bárðar-
bungueldstöðinni af nákvæmni ef
ekki hefði komið til verkefnisins.
Hins vegar sé ólíku saman að jafna
við þær upplýsingar sem nú liggja
fyrir, þökk sé verkefninu og þeim
tækjakosti sem komið var fyrir.
Bendir hún á að um skeið hafði verið
vitað að eldstöðin gæti bært á sér, líkt
og vitað var að Eyjafjallajökull var að
setja sig í stellingar strax árið 1991.
Við umbrotin í Bárðarbungu
fengust með staðsetningartækjum og
jarðskjálftamælum FutureVolc stöð-
ugar upplýsingar um hreyfingu kviku
undir jöklinum og undan honum og
út í Holuhraun.
„Án staðsetningartækjanna hefð-
um við lítið vitað hvað var að gerast.
Þegar gangurinn var að hendast í
norður sáum við að hann var á leið-
inni út úr gps-kerfinu og það þurfti
að hlaupa með mæla til að ná utan
Mesta happið var stærsta eldgos í 230 ár
FutureVolc, samevrópskt verkefni um eldfjallavá, hefur skilað íslensku fræðasamfélagi miklum ávinningi. Her vísindamanna hefur á
starfstíma þess fylgst með einstökum umbrotum í íslenskri náttúru. Samstarf vísindamannanna teygir sig til 10 landa.
Stærsta Skaftárhlaup á skrá er síðasti stórviðburðurinn sem tókst að skrá af nákvæmni. Rúmlega sólarhring áður en jökulhlaupið náði undan jökli vissu vísindamennirnir hvers kyns var. fRéttablaðið/vilhElm
um þegar hann kæmi norður í Holu-
hraun,“ segir Kristín.
Jafnframt var  fylgst með öðrum
minni atburðum betur en annars
hefði verið, ekki síst þegar gríðar-
stór skriða féll úr Dyngjufjöllum
við suðaustanvert Öskjuvatn 21.
júlí 2014. Einnig hverasprengingu
í Kverkfjöllum árið 2013 í lang-
dregnum undanfara umbrotanna í
Bárðarbungu, þar sem eldgosin urðu
reyndar fimm talsins, og tveimur
litlum jökulhlaupum í Múlakvísl og
Jökulsá á Sólheimasandi og úr vest-
ari Skaftárkatli árið 2014.
Eins og áður sagði var á það minnst
á ráðstefnu FutureVolc að fyrirvarar
að eldsumbrotum í Bárðar bungu
og Eyjafjallajökli komu fyrst fram
mörgum árum áður en kvika braust
upp á yfirborðið og eftirminnileg eld-
gosin voru til umfjöllunar vikum og
mánuðum saman.
Ekkert í gangi, og þó …
Kristín segir að enginn slíkur fyrirvari
umbrota sé merkjanlegur í augna-
blikinu, og þó. „Allur vestanverður
Vatnajökull er búinn að vera mjög
virkur síðan árið 2008, það gaus svo
árið 2011 [Eldgosið í Grímsvötnum
2011] og þá datt virknin þar niður
um tíma en Bárðar bunga fór fljótt
aftur að bæra á sér að nýju. Engin
önnur eldstöð hefur beinlínis bært
á sér, nema í kringum Bárðarbungu
og vegna áhrifa þaðan. En maður
getur aldrei verið viss,“ segir Kristín
og bendir á enn eina afurð Future-
Volc-verkefnisins sem er Vefhandbók
íslenskra eldfjalla – eða Catalogue of
Icelandic Volcanoes sem styrkt er af
Alþjóðaflugmálastofnuninni, ICAO.
„Ef farið er inn á vefhandbókina og
Tungnafellsjökull valinn þá sést að
þar hafa orðið 600 jarðskjálftar þegar
litið er eitt ár aftur. En að meðaltali
mælast í Tungnafellsjökli ekki nema
20 til 30 skjálftar á ári þegar litið er
yfir lengri tímabil. Það er því mikil
aukning þarna en við höldum að það
sé vegna gliðnunar í Bárðarbungu og
komi fram þarna sem aukin áraun á
Tungnafellsjökul, þó maður geti ekki
verið 100 prósent viss um það,“ segir
Kristín.
Eldfjöll í gagnagrunni
Í vefhandbókinni eru tekin saman
ógrynni upplýsinga um 32 íslensk
eldfjallakerfi og tenglar eru á ítarefni
og gagnaraðir sem þeim tengjast.
Gerð handbókarinnar er leidd af
Veðurstofunni og unnin í samstarfi
við Jarðvísindastofnun og almanna-
varnadeild ríkislögreglustjóra.
Vefhandbókin byggist á jarðfræði-
rannsóknum og kortlagningum
fjölda íslenskra jarðvísindamanna
og -kvenna en efnið er sett þannig
fram að notandinn geti vel afmark-
að hvaða upplýsingar skal sækja
og hversu djúpt skal leita. Þannig
standa vonir til þess að vefhand-
bók íslenskra eldfjalla nýtist jafnt
almenningi, hagsmunaaðilum, nem-
endum og fræðasamfélaginu.
FutureVolc-verkefninu lýkur í mars
2016.
10
Evrópulönd
850
milljónir
FutureVolc-verkefnið í hnotskurn
l FutureVolc-verkefnið hófst
haustið 2012.
l Verkefnið hefur verið unnið undir
forystu Jarðvísindastofnunar
Háskólans og Veðurstofu Íslands
og hlaut um 850 milljóna króna
styrk frá Evrópusambandinu.
Helmingur fjárins hefur nýst
beint á Íslandi.
l Auk þess hafa almannavarna-
deild ríkislögreglustjóra og upp-
lýsingatæknifyrirtækin Miracle
og Samsýn komið að verkefninu
hér á landi.
l Meginmarkmiðin voru að koma
á fót samhæfðu vöktunarkerfi
á eldfjöllum, að þróa nýjar að-
ferðir til að meta hættuna af
einstökum viðburðum, að efla
skilning vísindasamfélagsins á
kvikuferlum í jarðskorpunni og
að bæta upplýsingagjöf til al-
mannavarna og yfirvalda.
26
stofnanir og
fyrirtæki
100
vísindamenn
SamevrópSkt verkefni
Svavar
Hávarðsson
svavar@frettabladid.is

Ef farið er inn á
vefhandbókina
ogTungnafellsjökull valinn
þá sést að þar hafa orðið 600
jarðskjálftar þegar litið er
eitt ár aftur. En að meðaltali
mælast í Tungnafellsjökli
ekki nema 20 til 30 skjálftar
á ári þegar litið er yfir lengri
tímabil.
Kristín Vogfjörð, rannsóknastjóri hjá
Veðurstofu Íslands
1 2 . n ó v e m b e r 2 0 1 5 f i m m t U D a G U r18 f r é t t i r ∙ f r é t t a b L a ð i ð
1
2
-1
1
-2
0
1
5

1
5
:5
4
F
B
0
8
0
s
_
P
0
7
8
K
.p
1
.p
d
f
F
B
0
8
0
s
_
P
0
6
3
K
.p
1
.p
d
f
F
B
0
8
0
s
_
P
0
0
3
K
.p
1
.p
d
f
F
B
0
8
0
s
_
P
0
1
8
K
.p
1
.p
d
f
A
u
to
m
a
ti
o
n
P
la
te
r
e
m
a
k
e
:
1
6
E
E
-0
B
D
4
1
6
E
E
-0
A
9
8
1
6
E
E
-0
9
5
C
1
6
E
E
-0
8
2
0
2
7
5
X
4
0
0
.0
0
1
3
A

F
B
0
8
0
s
_
1
1
_
1
1
_
2
0
1
C
M
Y
K