Morgunblaðið - 30.05.2016, Blaðsíða 26

26 MENNING
MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 30. MAÍ 2016
AF LEIKLIST
Silja Björk Huldudóttir
silja@mbl.is
Annað árið í röð lagði undirrituð leið
sína til Berlínar með það að markmiði
að skoða leikhúslífið þar í borg til að
víkka sjóndeildarhringinn og skrifa
um það sem fyrir augu bar. Á um
þremur vikum náði rýnir að sjá sam-
tals fimmtán sýningar í fimm leik-
húsum borgarinnar, þ.e. Maxim
Gorki Theater, Deutsches Theater,
Volksbühne, Berliner Ensemble og
Schaubühne. Allar voru þær leiknar á
þýsku, en fimm textaðar á ensku, þar
af tvær í Schaubühne. Í þessari fyrri
grein af tveimur er sjónum beint að
sýningunum sjö sem rýnir sá í Schau-
bühne, en seinni greinin birtist að
viku liðinni.
Sú sýning sem upp úr stóð í fyrra
var uppfærsla Thomasar Ostermeier
á Ríkarði þriðja eftir William Shake-
speare, þar sem Lars Eidinger fór á
kostum í titilhlutverkinu, og því vildi
greinarhöfundur reyna að sjá eins
margar sýningar og hægt væri í hans
leikstjórn. Auk Ríkarðs, sem frum-
sýndur var 2015, var í boði að sjá leik-
ritið Bella Figura eftir Yasminu Reza
sem heimsfrumsýnt var 2015, Brúð-
kaup Maríu Braun sem byggist á
samnefndri kvikmynd eftir Rainer
Werner Fassbinder og frumsýnt var
2007, Þjóðníðing eftir Henrik Ibsen
sem frumsýnt var 2012 og Crave
[Þrá] eftir Söruh Kane frá 2000.
Afstaðan ávallt skýr
Seint verður sagt að Crave sé auð-
skilið verk. Fjórar raddir, tvær af
hvoru kyni, tala um ástina, vonir sín-
ar og þrár, vonbrigði, örvæntingu og
einsemd. Áhorfendum er það hulið
hvort og hvernig raddirnar tengjast.
Nálgun Ostermeier á þetta vanda-
sama mósaíkverk var skýr. Leik-
ararnir fjórir, sem aðskildir voru á
jafnmörgum gráum pöllum, notuðust
við míkrófóna til að koma textanum
til skila. Þó tengsl persóna væru óljós
og lítið hægt að lesa í fas og fatnað
þeirra var afstaða leikaranna gagn-
vart textanum alltaf fullkomlega ljós
og tilfinningar sterkar. Fyrir vikið
skapaðist heillandi heimur á sviðinu.
Berskjaldaðar persónur
Bella Figura skrifaði Reza að
beiðni Ostermeier og með leikarana
Ninu Hoss og
Mark Waschke í
huga. Leikritið
hverfist um And-
reu (Hoss) og Bor-
is (Waschke) sem
staðið hafa í ástar-
sambandi í fjögur
ár þó Boris sé giftur. Áhorfendur
fylgjast með stolinni kvöldstund í lífi
þeirra sem tekur óvænta stefnu þeg-
ar vinkona eiginkonu Borisar mætir á
sama veitingastað og elskendurnir
ásamt manni sínum og tengdamóður.
Uppleggið hljómaði spennandi, en
útfærslan var merkilega tilþrifalítil.
Illskiljanlegt var hvers vegna Andrea
vildi endilega dvelja á veitingahúsinu
sem lengst meðan Boris var stöðugt
að reyna að koma henni heim og
binda þannig enda á vandræðagang-
inn. Ekki bætti síðan úr skák að valin
var sú leið að láta Andreu vera ofur-
ölvi nánast alla sýninguna, sem veikti
alla dramatík.
Markmið Reza mun hafa verið að
skoða persónurnar þegar þær eru
sem berskjaldaðastar og í raun ómeð-
vitaðar um að þær séu til skoðunar.
Þetta var undirstrikað í leikmynd
Jans Pappelbaum í nokkrum senum
sem leiknar voru inni á salerni þar sem
veggirnir voru úr glæru plexigleri svo
áhorfendur gætu gaumgæft persónur
verksins líkt og væru þeir fluga á
vegg. Heilt yfir virkuðu leikmyndin og
skiptingar hins vegar þunglamalegar,
en tylft sviðsmanna þurfti til að ýta inn
og út af sviðinu heilum bíl, þungu sófa-
setti og fiskabúri meðan í bakgrunni
mátti sjá ýmis myndbönd af ólíkum
skordýrum með tilheyrandi náttúru-
hljóðum sem bættu litlu við upplif-
unina.
Opið samtal við áhorfendur
Mun betur tókst til í útfærslunni á
Þjóðníðingi úr fórum Ibsen í leikgerð
Florians Borchmeyer, sem kom
reyndar að dramatúrgíu nær allra
sýninga Ostermeier. Leikrit norska
meistarans var fært til nútímans með
býsna góðum árangri, þó vissulega
verði allt tal um notkun prenttækn-
innar til að koma mikilvægum upplýs-
ingum til almennings örlítið ankanna-
legt á tímum samfélagsmiðla á borð
við Facebook. Vel tókst til við fækkun
persóna og snjallt t.d. að sameina hlut-
verk mæðgnanna Katrínar og Petru
Stokkmann í eitt, en hjónin voru að-
eins látin eiga eitt ungabarn í upp-
færslunni. Sú ákvörðun að láta Stokk-
mann-hjónin vera í yngri kantinum
dregur óneitanlega úr dramanu, þar
sem þau ættu hæglega að geta hafið
nýtt líf þó Tómas missi vinnuna hjá
böðunum sem allt verkið hverfist um.
Christoph Gawenda náði í túlkun
sinni á Tómasi Stokkmann að draga
upp trúverðuga mynd af manni sem
tilbúinn er að leggja allt í sölurnar til
að upplýsa sannleikann um mengun
baðanna þó það kosti hrun bæjar-
félagsins. Samspilið við Ingo Hüls-
mann, sem fór með hlutverk eldri
bróður Tómasar og bæjarstjóra, var
skemmtilegt, ekki síst þegar Gawenda
datt inn í að stríða bróður sínum líkt
og væru þeir enn ungir strákar. Thom-
as Bading fór á kostum sem Marteinn
Kíl, tengdafaðir Tómasar, og minnti á
djöfulinn sjálfan þegar hann silaðist
haltrandi inn á sviðið í fylgd með risa-
stórum sheffer-hundi. Í uppfærslu Os-
termeier er það skilið eftir opið til
túlkunar hvort Stokkmann-hjónin
hyggist ætla að fara að ráðum Kíl og
selja sannfæringu sína sér til hagsbóta
og var lokamyndin af unga parinu
sterk.
Leikmynd Pappelbaum var einföld,
en svart/hvítt lita-
valið undirstrik-
aði einstrengings-
lega afstöðu
Tómasar til hlut-
anna. Fyrir fjórða
þáttinn, þ.e. borg-
arafundinn,
mættu allir karlleikarar sýningarinnar
að Gawenda undanskildum með máln-
ingarfötur og máluðu svartan bak-
vegginn hvítan, sem gaf forsmekkinn
fyrir málningarsletturnar sem kaf-
færðu Tómas undir lok fundar með til-
heyrandi gusugangi yfir áhorfendur. Í
þessum sama þætti var gerð áhuga-
verð tilraun til að virkja áhorfendur
þar sem okkur var breytt í fundargesti
og boðið að eiga rökræður við persón-
ur leikritsins, en eins og við mátti bú-
ast tóku áhorfendur heilt yfir ein-
dregna afstöðu með sannleiksboðskap
Tómasar gegn valdhöfum og fyrir vik-
ið lentu leikarar í nokkrum vandræð-
um með að keyra sýninguna áfram
samkvæmt forskrift Ibsen.
Hættulega heillandi
Ekki var hægt að sækja Schau-
bühne heim án þess að sjá aftur Rík-
arð þriðja fyrst það var á dagskrá leik-
hússins, enda stórkostleg sýning þar á
ferð sem undirrituð fjallaði ítarlega
um í grein fyrir ári. Uppfærslan hefur
farið víða og var m.a. sýnd á leiklistar-
hátíðinni í Avignon sl. sumar (leiklist-
arunnendur geta nálgast upptöku af
þeirri sýningu á Youtube) og verður
sýnd í Edinborg í ágúst nk. Gaman var
að sjá hvernig sýningin hafði þróast
milli ára. Hinn ögn feimni og vand-
ræðalegi Ríkarður hafði vikið fyrir
talsvert öruggari manni í meðförum
ólíkindatólsins Eidinger, sem var eftir
sem áður jafn hættulega heillandi í
hlutverki illmennisins.
Snemma í sýningunni þurfti Eid-
inger að stöðva leikinn sökum veikinda
eins áhorfanda, en blessunarlega sló
það hann ekkert út af laginu. Ef eitt-
hvað var virtist hann gefa í þegar kom
að samspilinu við salinn. Sem dæmi
gekk hann milli áhorfenda áður en
hann gekk til hvílu í fimmta þætti og
bauð okkur afganginn af kvöldverði
sínum og spurði gesti um uppruna
þeirra og hvar í borg þeir gistu, sem
rúmaðist vel innan ramma verksins
þar sem klikkaði kóngurinn talar við
þegna sína. Eidinger er einstakur leik-
ari sem býr yfir þeirri útgeislun og
sviðssjarma sem hverri stórstjörnu er
nauðsynleg. Gaman hefði verið að sjá
túlkun hans á Hamlet í leikstjórn
Ostermeier, en því miður var sýningin
ekki sýnd dagana sem rýnir dvaldi í
Berlín og bíður því betri tíma.
Öllu fórnað fyrir ástina
Þess í stað gafst tækifæri á að sjá
magnaða uppfærslu á Brúðkaupi Mar-
íu Braun sem valin var hluti af Thea-
tertreffen vorið 2008 þar sem hún
þótti ein af tíu bestu leiksýningum í
þýsku leikhúsi á því leikári. Sagan
hverfist um brúðhjónin Maríu og
Hermann Braun sem virðast sköpuð
til að skilja á tímum seinni heims-
styrjaldar, því eftir aðeins hálfan dag
og eina nótt saman þarf Hermann að
fara á vígvöllinn. Fyrst skilur stríðið
þau að, þar sem hann er raunar talinn
af, og síðan fangaklefinn þegar Her-
mann tekur á sig sökina á andláti
elskhuga Maríu sem hún drap óvart.
Til að eignast þak yfir höfuðið og und-
irbúa framtíð þeirra þegar afplánun
lýkur ræður María sig í vinnu hjá iðn-
jöfrinum Karli Oswald og gerist síðar
ástkona hans. Karl getur ekki hugsað
sér að missa Maríu og býður eig-
inmanni hennar að arfleiða þau hjón
af auðæfum sínum ef Hermann láti
sig hverfa úr landi þegar hann losni
úr fangelsi. Hvorugur þeirra upplýsir
Maríu um ráðabruggið og því fær hún
ekki skilið hvers vegna Hermann yf-
irgefur hana fyrirvaralaust og snýr
ekki aftur fyrr en Karl er allur.
Magnað verk um konu sem fórnar
öllu fyrir ástina til þess eins að kom-
ast að því að allar fórnirnar leiddu til
þess að ástin dó. Í útfærslu Oster-
meier fór ekkert á milli mála að gas-
sprengingin undir lok verks var ekki
slys heldur yfirvegað sjálfsmorð,
enda hafði María ekkert til að lifa fyr-
ir þegar hún komst að því að mað-
urinn sem hún fórnaði öllu fyrir hafði
farið á bakvið hana og var því orðinn
henni sem ókunnugur. Leikararnir
Sebastian Schwarz, Thomas Bading,
Robert Beyer og Moritz Gottwald
brugðu sér í hátt í þrjátíu ólík hlut-
verk af mikilli leikni. Á örskotsstundu
skiptu þeir um hlutverk, kyn og jafn-
vel húðlit með einföldum búninga-
lausnum og iðulega látbragðinu einu.
Ursina Lardi var frábær María sem
þróast úr því að vera ung og saklaus
yfir í að verða tálkvendi á frama-
braut. Henni tókst með afskaplega
áhrifaríkum hætti að koma sársauka
hennar og vonleysi til skila.
Fábrotin leikmynd Ninu Wetzel
þjónaði verkinu vel þar sem tæplega
þrjátíu hægindastólar af ólíkum gerð-
um fylltu stóra sviðið. Eina stóra
sviðsskiptingin var þegar María flutti
Sterkar sögur í höndum
Ljósmynd/Arno Declair
Ástarbál Robert Beyer, Sebastian Schwarz, Moritz Gottwald og Ursina Lardi sem túlkaði Maríu Braun.
Ljósmynd/Gianmarco Bresadola
Ádeila Gyllt konfetti og dollaramerkt jakkaföt voru áberandi í .
Ljósmynd/Arno Declair
Fól Lars Eidinger sem Ríkarður.
Thomas Ostermeier, leikstjóri og einn listrænna
stjórnenda Schaubühne í Berlín, hefur einstakt
lag á að laða fram það besta í leikurum sínum.
Leiklistarrýnir Morgunblaðsins sá nýverið sjö
sýningar hússins, þar af fimm í hans leikstjórn.
Ljósmynd/Gianmarco Bresadola
Sorg Mæðgin (Ursula Werner og Felix Witzlau) með verði (Celina Rongen). » Styrkur Ostermeierfelst ekki síst í því að
nálgast ólík verk á
þeirra forsendum.