Morgunblaðið - Sunnudagur - 21.08.2016, Síða 18

VIÐTAL
18 MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 21.8. 2016
H
vorki útlitið, fasið né röddin
bera það með sér en varla lýg-
ur Þjóðskrá Íslands; Svanur
Jóhannesson bókbindari er
fæddur á því herrans ári 1929.
Hefði ég ekki búið að þeim upplýsingum fyr-
irfram hefði ég giskað á að hann væri tíu, jafn-
vel fimmtán árum yngri. Svanur heilsar glað-
lega á heimili sínu í Hveragerði og teymir
sendinefnd Sunnudagsblaðs Morgunblaðsins
rakleitt inn í eldhús, þar sem hann hefur tínt til
sitthvað af því sem hann er að sýsla við um
þessar mundir. Hann þekkir líklega ekki einu
sinni merkingu orðasambandsins „að setjast í
helgan stein“. Þegar ég hef orð á því að honum
falli augljóslega ekki verk úr hendi færist bros
yfir varir Svans.
„Þú meinar að ég sé ofvirkur,“ segir hann og
skellir upp úr.
Tja, það voru ekki mín orð en ég hef heyrt
menn kalla Svan eldhuga. Hann sé alltaf boðinn
og búinn að leggjast á árarnar, gerist þess þörf.
Svanur sýnir mér meðal annars prófarkir af
tveimur bókum sem hann hefur látið sig varða
undanfarið og koma út á næstunni. Önnur bók-
in, sem kemur út í haust, nefnist „Vísnakver Jó-
hannesar“ og hefur að geyma lausavísur sem
faðir Svans, Jóhannes úr Kötlum, orti við ýmis
tækifæri. Stundum var það í samstarfi við aðra
og í nokkrum tilvikum er um að ræða vísur sem
aðrir ortu til hans. Minnst af þessu efni hefur
komið út á bók áður en verið aðgengilegt á net-
inu, meðal annars á skáldasetri hans, johann-
es.is.
Vill taka af öll tvímæli
Hin bókin heitir „Hveragerði er heimsins besti
staður“ og kemur út á næstu dögum. Hún kom
upphaflega út fyrir fimm árum en nú í end-
urbættri útgáfu. Þar er að finna Hveragerð-
isbraginn og fleira gamanefni sem flutt var á
skemmtunum garðyrkju- og listamanna í
Hveragerði fyrr á árum. Jóhannes úr Kötlum
kemur þar líka við sögu, eins séra Helgi Sveins-
son og Kristmann Guðmundsson og nú hefur
Kristján frá Djúpalæk bæst í hópinn sem er
skemmtilegt, því hundrað ár voru liðin frá fæð-
ingu hans fyrr í sumar. Allt eru þetta menn sem
Svanur kynntist vel á sínum tíma.
„Það er svipað sjónarmið á bak við báðar
þessar bækur; ég vil að til skila komist eftir
hverja þessir bragir eru. Sumir þeirra eru sagð-
ir vera eftir einhverja aðra og ég vildi taka af öll
tvímæli í þeim efnum,“ segir Svanur.
Hann segir brögð að því að sumar þessara
vísna séu beinlíns rangar á netinu og það sé
brýnt að leiðrétta. Allt efnið í „Vísnakveri Jó-
hannesar“ er sótt beint í skáldasetur hans á
netinu en þar byrjaði Svanur að safna vísum
föður síns saman þegar hundrað ár voru liðin
frá fæðingu hans, 1999.
Svanur gefur Hveragerðisbókina út sjálfur
en sonur hans, Einar Svansson, er útgefandi að
vísnakverinu.
Jóhannes úr Kötlum lést árið 1972 en kveð-
skapur hans hefur lifað vel með þjóðinni. Leyf-
ist manni að segja óvenju vel. „Það gleður mann
hvað pabbi hefur lifað ljómandi vel með þjóð-
inni. Sumir af samtímamönnum hans eru alveg
gleymdir,“ segir Svanur og bætir við að bækur
föður síns séu enn að seljast. Hin sívinsæla bók
„Jólin koma“ kom til dæmis út á ensku fyrir síð-
ustu jól og hefur selst prýðilega. Ekki síst í
sumar.
Sönglögin sívinsæl
Spurður hvað valdi þessum vinsældum Jóhann-
esar úr Kötlum segir Svanur „Jólin koma“ eiga
stóran þátt í því, eins hafi barnaljóð hans al-
mennt og sönglögin mikið að segja. Margir hafi
samið lög við ljóð Jóhannesar og nefnir hann
Valgeir Guðjónsson sérstaklega í því sambandi.
„Hann hefur verið mjög duglegur að kynna
pabba. Kórar hafa líka gert mikið af því að
syngja þessi lög, í ýmsum útsetningum.“
Jóhannes úr Kötlum átti sér, sem kunnugt
er, líka alvarlegri hlið og gat verið óspar á um-
vandanir stjórnvöldum til handa. Svanur telur
Sóleyjarkvæði, sem ort var í andrúmslofti sárra
tilfinninga vegna inngöngu Íslands í NATÓ og
komu bandarísks setuliðs til Íslands, líklega
halda minningu andófsmannsins Jóhannesar
hæst á lofti.
Sjálfur gerði Svanur ekki ráð fyrir því að
bækur og prentverk ættu eftir að leika jafn-
stórt hlutverk í sínu lífi og raun ber vitni. „Ég
ætlaði að verða rafvirki en það var engin leið að
komast að sem lærlingur í því fagi á þeim tíma.
Pabbi þekkti hins vegar bókbindara í Reykjavík
sem var tilbúinn að taka mig í læri,“ upplýsir
hann.
Þannig kviknaði áhugi Svans á prentsögu
þessarar þjóðar. Hann starfaði sem ungur mað-
ur hjá Bókfelli á Hverfisgötunni, bjó í sama húsi
og kom jafnan niður snemma á morgnana til að
spjalla við Aðalstein Sigurðsson meistara sinn,
en hann var hafsjór af fróðleik um gamla bóka-
gerðarmenn og Svanur byrjaði að safna efni í
bókbindaratal. Það var á þessum árum sem
Svanur kom fyrst að útgáfumálum, fyrst „Iðn-
nemanum“ sem þeir lærlingarnir gáfu út og svo
seinna voru þrír í Bókfelli í ritnefnd blaðs sem
nefnt var „Bókbindarinn“ og Bókbindarafélagið
gaf út. Helgi Hrafn Helgason og Tryggvi Svein-
björnsson voru með Svani í þeirri ritnefnd.
Það var tóm vitleysa!
Svanur gaf sig ungur að félagsmálum en bóka-
gerðarmenn skiptust lengi niður á fjögur félög
sem loksins sameinuðust í Félagi bókagerð-
armanna (FBM) árið 1980. Svanur réðst þá til
starfa hjá félaginu og starfaði þar óslitið til árs-
ins 1996, að hann þurfti reglum samkvæmt að
láta af störfum vegna aldurs, 67 ára. „Það var
tóm vitleysa,“ segir hann og hristir höfuðið.
Tæknin í prentiðnaði breyttist hratt eftir
1980 og iðulega var hringt í Svan þegar vélar
gengu úr sér og átti að henda þeim. Hann
reyndi eftir fremsta megni að koma þessum
minjum í öruggt skjól og tókst það oftar en
ekki. „Það voru fleiri sendibílar sendir til okkar
hjá FBM og sem betur fer var Þjóðminjasafnið
mjög duglegt að taka við vélunum. Þór Magn-
ússon var þjóðminjavörður á þessum tíma og
hafði áhuga á þessum málum. Hann var alltaf
blíður og góður að eiga við. Ég vissi ekki lengi
vel hvernig gengið hafði verið frá þessum minj-
um en nýlega fékk ég að skoða þetta allt sem
safnast hefur saman. Það er mjög gaman að sjá
loksins afrakstur þessa ævintýris.“
Svanur segir lítið hafa verið skráð af þessum
minjum á sínum tíma en nú sé hafið samstarf
um það verkefni við Prentsögusetur sem sett
var á laggirnar fyrir hálfu öðru ári. Svanur situr
sjálfur þar í stjórn.
Einhverjar prentvélar fóru líka á Árbæj-
arsafnið og eru þar til sýnis sumar hverjar.
Svani þykir safnið þó að ósekju mega gera
meira úr þeirri eign sinni, til dæmis fá gam-
alreynda bókagerðarmenn annað slagið til að
sýna gestum hvernig þær virka. „Efnt var til lif-
andi sýningar á Árbæjarsafninu árið 1990, þar
sem bókbindarar voru að binda og prentarar að
prenta og mæltist það vel fyrir.“
Svanur var lengi virkur í félagsskap bók-
bindara og var m.a. formaður í sjö ár og eftir að
bókagerðarmenn sameinuðust var hann kosinn
fyrsti heiðursfélagi þess. Hann stóð að því
ásamt fleirum að stofna hóp handbókbindara,
Jam-hópinn svonefnda, og tók þátt í sýningum
hans. Hann er líka heiðursfélagi þar, en segir
starfsemi hans hafa legið niðri um skeið.
Komst í allskyns félagsstörf
Þegar Svanur hætti hjá FBM fyrir tuttugu ár-
um sneri hann sér aftur að bókbandinu og var
með eigið verkstæði fram til ársins 2005 að
hann flutti til Hveragerðis. Eftir það hefur eng-
inn tími gefist til að binda. „Nú ég komst auðvit-
að í allskyns félagsstörf hér,“ segir hann og
hlær.
Svanur tók meðal annars þátt í að hleypa af
stokkunum verkefninu Bókabæirnir aust-
anfjalls fyrir tveimur árum, ásamt Bjarna
Harðarsyni bóksala og fleirum, en það er klasi
samstarfsaðila sem tengjast bókum, menningu
og ferðaþjónustu á svæðinu.
Svo hefur mikill tími farið í Prentsögusetrið,
sem áður bar á góma. Prentsögusetri er ætlað
að gera skil á þróun í setningu, skeytingu,
prentun og bókbandi, þ.e.a.s. prentverki og
bókagerð allt frá stofnun prentsmiðjunnar á
Hólum í Hjaltadal fyrir miðja sextándu öld til
dagsins í dag.
Setrið heldur úti veglegri heimasíðu, prent-
sogusetur.is, sem sonur Svans, Páll, hefur yf-
irumsjón með og uppi eru áform um að opna
safn en fengist hefur húsnæði fyrir setrið í
gamla frystihúsinu á Eyrarbakka, þar sem Jó-
hann Jónsson ræður húsum. „Það var Anna
Jónsdóttir bókakona á Eyrarbakka sem kom
okkur í samband við Jóhann og hann hefur sýnt
starfi okkar mikinn áhuga,“ segir Svanur en
hugmyndir Jóhanns um rekstur í húsnæðinu
rúma meðal annars þá hugmynd að Prent-
sögusetur yrði þar í 400 fm plássi í tengslum við
aðra starfsemi, svo sem veitinga- og gistiheim-
ili. Að sögn Svans er Björn G. Björnsson hönn-
uður reiðubúinn að hanna safnið.
„Eins og staðan er núna strandar bara á fjár-
mögnun. Prentsögusetur á um milljón krónur
en það dugar skammt. Ríkið þyrfti að koma að
málum og setja góðan pening í verkefnið. Það
er nauðsynlegt að eiga svona safn Sunnanlands.
Þessi saga þarf að vera aðgengileg almenningi.“
Stöðugt bætist í safnið en í fyrra fékk Prent-
sögusetur meðal annars að gjöf frá Hólastað
eftirlíkingu af prentpressu eins og þær gerðust
á dögum Gutenbergs.
Prentstaðir hugfólgnir
Annað stórt áhugamál Svans, þessu tengt, eru
prentstaðir á Íslandi en hann hefur um árabil
Ofvirkur eldhugi
Svanur vinnur nú að útgáfu bókar með vísum
föður síns, Jóhannesar úr Kötlum.
Félagslögum samkvæmt varð Svanur Jóhannesson að láta af störfum hjá Félagi bóka-
gerðarmanna þegar hann varð 67 ára. Tuttugu árum síðar er hann enn í fullu fjöri og
með mörg járn í eldinum. Hann kemur að útgáfu tveggja bóka, situr í stjórn Prent-
söguseturs og hefur verið að safna upplýsingum um alla prentstaði á Íslandi. Þá er
Svanur mjög virkur á samskiptamiðlum og á netinu og ber út blöð.
Orri Páll Ormarsson orri@mbl.is
’ Ríkið þyrfti að komaað málum og setja góð-an pening í verkefnið. Þaðer nauðsynlegt að eiga
svona safn Sunnanlands.
Þessi saga þarf að vera að-
gengileg almenningi.