SÍBS blaðið - 01.10.2001, Síða 4

Inngangur
Þær breytingar á íslensku þjóðfélagi
sem urðu á seinni hluta 20. aldarinnar
höfðu róttæk áhrif á samsetningu
fjölskyldunnar. Þrjár kynslóðir bjuggu
saman og byggðu upp einingu, sem
bæði stundaði framleiðslu og þjónustu.
Undir verndarvæng þjónustustarfsem-
innar fór barnauppeldið fram og
grunnmenntun. Þar fór og fram
umönnun aldraðra og þessi nánu
samskipti kynslóðanna stuðluðu að því
að menningararfurinn skilaði sér frá
þeim öldnu til þeirra yngri bæði í orði og
athöfnum. Umsjá heimilishalds, barnauppeldi
og önnur umönnun hvíldi að mestu á konum
þessa samfélags, sem verkstýrðu þessum
mikilvægu þáttum samfélagsins. Á þessum
árum urðu miklir fólksflutningar úr sveitunum
til þéttbýliskjarnanna, sem voru að myndast
við sjávarsíðuna og heilu fjölskyldurnar fluttu
búferlum, en héldu þó um sinn sambandi sínu
innbyrðis, reistu sér í sameiningu fjölskylduhús
sem oftast var 2 hæðir kjallari og ris, sem
fjölskyldan deildi með sér. Þegar líða tók á 20.
öldina verða gagngerar breytingar á þessum
sambýlisháttum. Konur fara að hasla sér völl
úti á vinnumarkaðnum, og vægi þeirra sem
máttarstoðir stórfjölskyldunnar fer þverrandi.
Til verður nýtt fjölskylduform, kjarnafjölskyldan
svonefnda, sem er samsett af foreldrum og börn-
um þeirra. Elsta kynslóðin lendir þannig utan við
kjarnafjölskylduna og fer á mis við þann stuðn-
ing sem stórfjölskyldan veitti áður fyrr.
Börn hinna öldruðu eða aðrir ættingjar hafa
engar lagalegar skyldur til að annast um
aldraða foreldra eða frændfólk. Hins vegar
finnst mörgum að á þeim hvíli siðferðisleg
skylda að veita öldruðum foreldrum aðstoð
eftir megni. Sú viðleitni hefur þó reynst erfið í
reynd, þar sem þjóðfélagið gerir ekki ráð fyrir
slíkri aðstoð, vinnutími leyfir það ekki, og
húsakynni yfirleitt hönnuð fyrir litlar kjarna-
fjölskyldur. Búseta í fjarlægð frá foreldrum
hefur einnig sitt að segja. Samfélagið gerir
engar kröfur til framlags ættingja og veitir
enga styrki eða umbun fyrir umönnun barna
við aldraða foreldra sína.
Lög um málefni aldraðra
Þegar öldruðum fjölgaði í þéttbýli á Íslandi og
fjölskyldan hætti að vera sá stuðningsaðili, sem
áður hafði verið þótti sýnt að setja þyrfti lög
og reglur um þjónustu við þennan hratt stækk-
andi hóp, sem aldraðir voru. Frumvarp um
lagasetningu var lagt fram á Alþingi 1977 en
lögin voru lengi í smíðum og fyrst samþykkt
1982, síðan endurskoðuð nokkrum sinnum,
síðast í lok árs 1999. ( lög nr 121, 1999).
Markmið laganna er að tryggja að aldraðir eigi
völ á þeirri heilbrigðis- og félagslegu þjónustu,
sem þeir þurfa á að halda og hinir öldruðu geti
búið við eðlilegt heimilislíf svo lengi sem unnt
er, en að jafnframt sé tryggð nauðsynleg
stofnanaþjónusta þegar hennar er þörf.
Yfirstjórn öldrunarmála er hjá heilbrigðis og
tryggingamálaráðherra, sem jafnframt skipar
samstarfsnefnd um málefni aldraðra, sem skal
vera ráðherra og ríkisstjórn til ráðuneytis í mál-
efnum aldraðra, og úthlutar úr Framkvæmda-
sjóði aldraðra, en sá sjóður var upphaflega stofn-
aður 1981 til að fjármagna byggingar á stofnun-
um fyrir aldraða, en á seinni árum einnig til að
rétta af hallarekstur á stofnunum. Þá fjalla lögin
einnig um skipulag öldrunarþjónustunnar.
Skilgreining og flokkun
öldrunarþjónustu
Öldrunarþjónustan skiptist í 3 meginflokka og
nokkra undirflokka:
1. Opin öldrunarþjónusta.
a) Heimaþjónusta ( heimahjúkrun og
heimilishjálp)
b) Þjónustumiðstöðvar aldraðra
c) Dagvistanir (félagslegar og fyrir
heilabilaða)
d) Þjónustuíbúðir
2. Stofnanir fyrir aldraða.
a) Dvalarheimili (elliheimili), sambýli
(stoðbýli) sérhannaðar íbúðir
b) Hjúkrunarheimili og hjúkrunardeildir (á
dvalarheimilum)
3. Öldrunarlækningadeildir. (Lög um málefni
aldraðra no 125, 1999)
Skal nú hver þáttur útskýrður í stuttu máli:
Opin öldrunarþjónusta
(Sbr lög um málefni aldraðra, 4. kafli gr. 13)
Heimaþjónustan er tvíþætt. Annars vegar
heimahjúkrun, sem er veitt frá heilsugæslu-
stöðvunum og er fólgin í heimsóknum hjúkr-
unarfræðinga til sjúkra og aldraðra, sem búa
heima. Helstu viðfangsefnin eru lyfjatiltekt,
sprautugjafir, sáraskiptingar, aðstoð við klæðnað
og böðun (sjúkraliðar), eftirlit með næringu ofl.
Hins vegar heimilishjálp, sem veitt er frá þjón-
4
fiór Halldórsson læknir:
firóun öldrunarfljónustu á
Íslandi
fiór
Halldórsson
M
á
le
fn
i
a
ld
ra
›
ra