SÍBS blaðið - 01.10.2001, Side 13

13
Inngangur
Alzheimers sjúkdómur er hrörnunar-
sjúkdómur í heila sem ekki kemur
fram í öðrum líffærum og er algeng-
asta ástæða þess sem kallað hefur
verið heilabilun (dementia).
Fyrstu einkenni sjúkdómsins koma
oftast fram á efri árum þótt þekkt séu
tilvik fyrir miðjan aldur og tíðni hans
vex með aldrinum. Vegna sívaxandi
fjölda aldraðs fólks og hækkandi
hlutfalls þeirra meðal íbúa á Vestur-
löndum fjölgar tilfellum sjúkdómsins.
Greining sjúkdómsins byggist einkum á þeim
einkennum sem hann veldur. Kjarnaeinkenni
sjúkdómsins er minnistap, en það nægir ekki eitt
út af fyrir sig fyrir sjúkdómsgreininguna. Önnur
vitræn geta verður einnig að vera skert að
einhverju marki svo sem mál, verklag, dóm-
greind eða skynjun. Það er eðli sjúkdómsins að
einkennin aukast jafnt og þétt og eftir því sem
vindur fram fjölgar þeim. Það leiðir smám
saman til lakari getu að bjarga sér sjálfur og því
verða sjúklingar í æ ríkari mæli upp á aðra
komnir. Þótt sjúkdómurinn sé ólæknandi er
ýmislegt hægt að gera til að bæta færni og líðan
einstaklinga með Alzheimers sjúkdóm.
Orsakir
Skilgreindar hafa verið tvær undirtegundir
Alzheimers sjúkdóms á grundvelli aldurs þegar
einkenni hans koma fram. Talað er um reskiglöp
af Alzheimers gerð þegar einkenni byrja fyrir 65
ára aldur en elliglöp af Alzheimers gerð ef ein-
kenni koma fram eftir 65 ára aldur. Ensk sam-
svarandi heiti eru “presenile dementia of
Alzheimers type” og “senile dementia of
Alzheimers type”. Það er hins vegar rökréttara að
miða við það hvernig einkennin birstast fremur
en aldur en það vill svo til að það fer all vel
saman. Þannig einkennast reskiglöp í tölu-
verðum mæli af öðrum einkennum en minnistapi
svo sem erfiðleikum við tjáningu (málstol) eða
erfiðleikum við að framkvæma atriði sem áður
voru auðveld (verkstol). Elliglöp einkennast hins
vegar fyrst og fremst af minnistapi.
Í ýmsum nágrannalöndum hafa allt að 10%
tilvika reskiglapa verið rakin til erfða, en slíkt
hefur ekki verið staðfest hér á landi. Um er að
ræða stökkbreytingar í þremur genum og fram til
dagsins í dag hafa fundist yfir 70 mismunandi
afbrigði af þessum stökkbreytingum. Erfðir
gegna einnig hlutverki sem orsök elliglapa af
Alzheimer gerð, en þar eru ekki öll kurl komin til
grafar. Vitað er um afbrigði af ákveðnu eggja-
hvítuefni sem kallast apolipoprotein E-4 sem
finnst í talsvert ríkari mæli meðal þeirra sem fá
sjúkdóminn en annarra og er það í svipuðum
mæli hér á landi sem annars staðar.
Aðal áhættuþáttur sjúkdómsins er aldur og hefur
verið reiknað út að algengi sjúkdómsins tvöfald-
ist á hverjum 5 árum eftir 65 ára aldur. Aðrir
áhættuþættir hafa verið skoðaðir en virðast hafa
lítið sem ekkert vægi.
Greining
Þegar fyrir liggur að minnistap hefur verið að
aukast um tíma og er farið að valda vandræðum
og önnur vitræn geta virðist einnig vera skert er
mjög líklega um þennan sjúkdóm að ræða.
Rannsóknir beinast svo að því að sjá hvort
einhver önnur skýring geti verið á einkennunum.
Þegar einkenni eru orðin mjög áberandi verður
greiningin einfaldari. Helstu sjúkdómar sem hafa
verður í huga þegar einkenni eru lítil eru:
Væg minnistruflun (Mild Memory disturbance;
Mild Cognitive impairment). Um er að ræða væga
minnistruflun sem kemur fram við nákvæma
prófun og er undir meðaltali fyrir aldur og kyn,
en er afmörkuð við minnið eða eitt annað svið
vitrænnar getu. Þetta fólk er í töluvert meiri
áhættu að þróa Alzheimers sjúkdóm en aðrir þótt
hafa verði í huga að sumir þeirra breytast ekkert.
Rétt er að bjóða þessu fólki reglubundið eftirlit
einu sinni á ári og grípa inní með meðferð ef
fram kemur greinileg afturför (sjá síðar).
Þunglyndi hjá öldruðum einstaklingi getur líkst
mjög Alzheimers sjúkdómi á byrjunarstigi.
Einkennin birtast í einbeitingarleysi, gleymsku,
áhugaleysi með meiru og er afar mikilvægt að
greina þar á milli því þunglyndi má í flestum
tilvikum lækna eða bæta mikið.
Aðrir sjúkdómar í heila. Æðakölkun og afleiðingar
blóðtappa í heila er næst algengasta orsök heila-
bilunar. Þeir sjúklingar sem fá glöp vegna
æðakölkunar í æðum heilans eru oftast nær með
æðakölkun annars staðar í líkamanum svo sem í
kransæðum eða hafa sjúkdóma sem ýta undir
æðakölkun svo sem hár blóðþrýstingur eða sykur-
sýki. Sama áhætta fylgir langvinnum reykingum.
Heilaæxli kemur stöku sinnum fram sem heila-
bilunareinkenni í byrjun. Svokallað vatnshöfuð
(Hydrocephalus) gefur einnig einkenni sem svip-
ar mjög til Alzheimers sjúkdóms á byrjunarstigi.
Aðrir sjúkdómar. Efnaskiptasjúkdómur svo sem
vanstarfsemi á skjaldkirtli eru algengir á efri
árum og einkennum svipar til Alzheimers sjúk-
dóms að sumu leyti. Ofstarfsemi skjaldkirtils
getur einnig framkallað einkenni sem geta minnt
á sjúkdóminn. Aðrar efnaskiptatruflanir svo sem
ofstarfsemi á kalkkirtli geta einnig valdið
breytingum á vitrænni getu.
Ruglástand. Það gerist stundum að aldraður
einstaklingur ruglast, missir “jarðsambandið” og
Jón
Snædal
M
ál
e
fn
i
al
d
ra
›
ra
Jón Snædal læknir:
Alzheimers sjúkdómur