SÍBS blaðið - feb. 2016, Blaðsíða 12

12
SÍBS-blaðið
„Ég get ekki lengur haldið athygli við einföldustu verkefni!“ „Ég
man ekki lengur nöfnin á fólki sem ég þekki!“ „Er ég kannski
að fá Alzheimer?“ Það er algengt að heyra eitthvað þessu líkt
frá fólki sem á við þunglyndi og kvíða að stríða. Hér verður
sjónum hins vegar beint sérstaklega að tengslum þunglyndis
og hugarstarfs. Á síðustu árum hefur orðið vart við vaxandi
almenna meðvitund og skilning á helstu einkennum þunglynd-
is. Þau geta t.a.m. lýst sér í depurð eða áhugaleysi, neikvæð-
um hugsanagangi þar sem vonleysi og sektarkennd eru
áberandi, hugsunum um dauðann, svefntruflunum og þreytu.
Hins vegar er fólk kannski síður meðvitað um að þunglyndi
getur líka haft áhrif á almennt hugarstarf, eins og athygli,
minni, skipulagsgetu og úrvinnsluhraða.
Algengt er að fræðimenn líti nú svo á að hugrænir erfið-
leikar séu ekki hliðarverkun af þunglyndi heldur geti talist til
megineinkenna þess. Hugrænir erfiðleikar hafa mikið að segja
varðandi almenn lífsgæði og því er afar mikilvægt að meðferð
beinist einnig að þessum þáttum.
Hvað veldur athyglis­ og minniserfiðleikum?
Talið er að athyglis- og minniserfiðleikar í þunglyndi geti
tengst skertum taugaboðefnabúskap, sem trufli þá hugarstarf
með beinum hætti. Einnig er ljóst að skert áhugahvöt og
neikvæð viðhorf vega þungt í þessum efnum. Í þunglyndi hefur
fólk almennt minni ánægju af því að takast á við verkefni,
einblínir á mistök og gefst frekar upp. Oft á tíðum hefur fólk
neikvæðar hugmyndir um eigin hugræna getu. Þannig geta
áhyggjur af eigin hugarstarfi skapað neikvæða forspá („Ég
á aldrei eftir að geta munað allt það sem ég þarf að koma á
framfæri á fundinum!“) sem ýta beinlínis undir verri frammi-
stöðu og staðfesta á þann hátt neikvæðu forspána.
Hvað annað hefur áhrif á hugarstarf?
Auk þunglyndis- og kvíða geta ýmsir aðrir þættir haft neikvæð
áhrif á hugarstarf. Sjúkdómar og slys sem skerða á einhvern
hátt starfsemi heila- og miðtaugakerfisins geta að sjálf-
sögðu verið undirrót hugrænna erfiðleika. Þess ber að geta
að þunglyndi og kvíði eru algengir fylgifiskar ýmissa tauga-
hrörnunarsjúkdóma og annarra þátta sem skaða heilavef, eins
og heilablæðinga. Það getur því verið nauðsynlegt að meta
vandlega hver sé aðalorsök vandans til þess að taka megi sem
best á þeim erfiðleikum sem til staðar eru.
Aðrir þættir sem hafa bera í huga eru t.d. svefnleysi,
streita og álag, vímuefnaneysla og aldur. Hvað varðar áhrif
aldurs er þó mikilvægt að taka fram að ekki er óhjákvæmilegt
að minnið versni með aldrinum. Ákveðinn hópur fólks heldur
minnisgetu sinni svo til ævina á enda og virðast ýmsir þættir
hafa verndandi áhrif á heilastarfsemina, svo sem viðvarandi
hugræn örvun (bæði í formi menntunar, starfs og áhugamála).
Athyglin er forsenda minnisins
Flestu fólki verður tíðrætt um athyglisgetu sína og minni,
þetta eru hugtök sem eru okkur töm í daglegu tali. Hins vegar
eru bæði hugtökin í raun regnhlífarhugtök sem ná yfir nokkuð
breitt svið. Þannig getur athygli t.d. annars vegar vísað í
getuna til að einbeita sér að einu verkefni án þess að truflast
af utanaðkomandi áreitum og hins vegar í getuna til að beina
athyglinni samtímis að tveimur eða fleiri verkefnum (eins og
að keyra og tala um leið).
Oft er athygli nokkurs konar forsenda annars hugarstarfs.
Hvernig eigum við t.d. að skilja, kryfja eða muna upplýsingar
sem okkur tókst ekki að beina athygli okkar að til að byrja
með? Það getur verið hjálplegt að hugsa um athyglina sem
ljóskastara sem við beinum í ólíkar áttir. Það sem fellur innan
ljósgeislans er efni sem við höfum möguleika á að vinna
frekar með – meðtaka, skilja og muna. Þegar fólk finnur
Ella Björt Teague
sálfræðingur Reykjalundi
Þegar athygli og minni
týnast í vanlíðan
Algengt er að fræðimenn
líti nú á hugræna erfiðleika
sem eitt af meginkennum
þunglyndis en ekki
hliðarverkun