Morgunblaðið - 11.02.2017, Side 26

26
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 11. FEBRÚAR 2017
Hægt er að lýsa skoðun á ritstjórnargreinum Morgunblaðsins á http://www.mbl.is/mogginn/leidarar/
Enn kemur íljós hvaðmikið
vantaði upp á að
aðbúnaður barna
væri boðlegur á
vistheimilum hér á
landi. Í vikunni
kom út skýrsla
vistheimilanefndar um Kópa-
vogshæli. Þar kemur í ljós að
börn, sem vistuð voru á full-
orðinsdeildum þess á árunum
1952 til 1993 sættu líkamlegu
og andlegu ofbeldi bæði af
hálfu starfsmanna og annarra
vistmanna.
Lýsingar í skýrslunni eru
skelfilegar. Einn vistmaður
minnist þess að hann hafi ver-
ið látinn borða eigin ælu upp af
gólfinu. „[Þ]að mátti ganga um
svona hálfvita bara eins og þú
vildir, það mátti sparka í þá ef
þess þurfti … það mátti berja
þá ef þess þurfti … við vorum
ekki neitt, við vorum bara
rusl,“ segir einn vistmaður í
skýrslunni.
Í Morgunblaðinu í gær er
rætt við Harald Ólafsson, sem
var vistaður á Kópavogshæli
1959 þegar hann var þriggja
ára. Haraldur er fatlaður og
því var dregin sú ályktun að
hann væri einnig greindar-
skertur. Það var ekki fyrr en
hann var fimmtán ára að hann
fékk loks formlega kennslu.
Um 100 einstaklingar af
þeim 178 manns, sem voru
vistaðir á Kópavogshæli undir
18 ára aldri á umræddu tíma-
bili, eru á lífi og eiga þeir rétt á
sanngirnisbótum.
Nú þegar hefur ríkissjóður
greitt 914 einstaklingum sann-
girnisbætur vegna illrar með-
ferðar á stofnunum hér á
landi. Hæstar eru bæturnar til
þeirra, sem dvöldu á Breiða-
vík, í Heyrnleysingjaskólanum
og á Landakoti, en einnig má
nefna Kumbaravog, Reykja-
hlíð, Bjarg, Silungapoll, Jaðar
og Upptökuheimili ríkisins.
Niðurstaða skýrslunnar um
Kópavogshælið er sú að heil-
brigðisráðuneytið hafi van-
rækt eftirlitsskyldur sínar.
Ekki hafi verið skýrt kveðið á
um hlutverk og starfsemi hæl-
isins og aðbúnað barnanna á
hverjum tíma. Ráðuneytið hafi
ekki einu sinni „uppfyllt það
eftirlitshlutverk að tryggja að
starfsemi Kópavogshælis upp-
fyllti skilyrði laga og reglu-
gerða sem um hælið giltu á
hverjum tíma“.
Í viðtali við Morgunblaðið á
fimmtudag lýsir Hrefna Har-
aldsdóttir þroskaþjálfi reynslu
sinni. Hún byrjaði að vinna á
Kópavogshæli þegar hún var
unglingur. Hún fór í svokallað
gæslusystranám og starfaði í
Danmörku þar
sem hún kynntist
öðrum aðferðum.
Hún reyndi að
koma þeim á fram-
færi í Kópavogs-
hæli þegar hún
sneri þangað aft-
ur. Á það var ekki
hlustað. Ekki nóg með það,
hún var tekin á teppið, eins og
hún segir sjálf.
Sumt af því, sem gerðist á
þessum stöðum má ef til vill
skrifa á tíðaranda og það er
ekki alltaf sanngjarnt að skoða
fortíðina með gleraugum okk-
ar tíma. Mergurinn málsins er
hins vegar sá að starfsemin í
Kópavogshæli var ekki í sam-
ræmi við tíðarandann.
„Á þessum tíma voru miklu
háleitari markmið, skuldbind-
ingar og lög, en starfið var alls
ekki í takt við það eða þá þekk-
ingu sem var fyrir hendi og
þróaðist á þessum tíma,“ segir
Rannveig Traustadóttir, pró-
fessor í fötlunarfræðum og
nefndarmaður í vistheim-
ilanefnd, í samtali við Morg-
unblaðið á fimmtudag. „Það
var mikið gap þarna á milli og
það er enn í dag gap á milli
þeirra háleitu markmiða sem
við setjum okkur í lögum,
stefnumótun og alþjóðlegum
mannréttindaskuldbinding-
um. Það er mikið gap á milli
þess og daglegs lífs margs
fatlaðs fólks í dag og þeirrar
þjónustu sem er veitt, við bú-
um við sams konar gap og áður
þótt aðstæður séu allt aðrar.“
Bjarni Benediktsson for-
sætisráðherra gaf í gær út yf-
irlýsingu til allra þeirra, sem
vistuð voru sem börn á Kópa-
vogshælinu, og fjölskyldna
þeirra og baðst afsökunar fyr-
ir hönd ríkisstjórnarinnar „á
þeirri ómannúðlegu meðferð
og margháttuðu vanrækslu
sem börn bjuggu við á Kópa-
vogshælinu“. Þessari yfirlýs-
ingu ber að fagna og ekki síður
að nú verði farið yfir tillögur í
skýrslunni og metið „til hvaða
ráðstafana verður gripið í því
skyni að standa vörð um
mannréttindi fatlaðs fólks í ís-
lensku samfélagi“.
Ill meðferð á börnum á vist-
heimilum á Íslandi var ekki
bundin við einangruð tilvik.
Hin fjölmörgu dæmi sýna
hvað getur gerst þegar eftirliti
er ábótavant. Það er auðvelt
að fordæma fortíðina, en við
megum einnig spyrja okkur
hvernig komandi kynslóðir
muni meta okkar frammi-
stöðu. Í þeim efnum er hollt að
hafa í huga orð Rannveigar
Traustadóttur hér fyrir ofan
um gapið milli háleitra mark-
miða og raunveruleikans.
Skýrslan um vistun
barna á Kópavogs-
hæli er hvatning til
að gæta mannrétt-
inda fatlaðs fólks í
íslensku samfélagi}
„Við vorum bara rusl“
Í
kjölsoginu af tæknibyltingu internets-
ins hafa áfengisauglýsingar í auknum
mæli ratað fyrir augu Íslendinga. Hér
áður fyrr einskorðuðust þær við þá
fáu leiki í ensku knattspyrnunni sem
hægt var að nálgast í gegnum íslenskar sjón-
varpsrásir og tískublöð utan úr heimi þar sem
líkjörar, kampavín og karaktervodkar fylla
mörg stærstu auglýsingaplássin.
Núna flæða þessar auglýsingar um allt. Þær
er enn að finna í glanstímaritum og nú er öll-
um leikjum úrvalsdeildarinnar ensku sjón-
varpað hingað með einum eða öðrum hætti og
það á við um deildarleiki í nokkrum öðrum
sterkustu deildum heimsins. Það sem ekki er
miðlað í gegnum íslenskar efnisveitur geta
áhangendur erlendu liðanna sótt í gegnum
netið með einum eða öðrum hætti. Þá eru víða
á netsíðum, sem vistaðar eru erlendis, áfengisauglýsingar
sem ber fyrir augu þeirra sem vafra um netið að einhverju
marki.
Þrátt fyrir þetta stóraukna aðgengi að áfengisauglýs-
ingum hefur vínmenningu hérlendis farið stórlega fram á
síðustu árum – og það þrátt fyrir að fólk sem virti meint
„lýðheilsusjónarmið“ að vettugi þegar það greiddi laga-
frumvarpi sem afnam bann við sölu bjórs á Íslandi leið í
gegnum þingið árið 1988. Þetta heyrir maður glögglega á
lýsingum af skólaböllum framhaldsskólanna og þá sýna
rannsóknir sem gerðar hafa verið meðal grunnskólanem-
enda frá árinu 1997 að gríðarlega hefur fækkað í þeim hópi
sem neytir áfengis. Allt þetta hefur gerst á
sama tíma og áreiti af áfengisauglýsingum hef-
ur aukist mikið og útsölustöðum áfengis hefur
fjölgað stórlega. Þá hefur ÁTVR einnig lagt sig
fram um að staðsetja verslanir sínar á áberandi
stöðum þar sem mikill fjöldi fólks, þar á meðal
ungmenni, leggja leið sína að jafnaði. Á þetta
meðal annars við um mikilvæg verslunarrými í
Kringlunni, Smáralind, Austurstræti, Skeif-
unni, Spönginni, Mjóddinni og þannig mætti
lengi áfram telja. Allt horfir til betri vegar með
neysluvenjurnar þrátt fyrir auglýsingaáreitið
og hið stóraukna aðgengi.
Af þeim staðreyndum sem hér að ofan hafa
verið raktar sést berlega að þeir sem telja rétt
að afnema ríkiseinkasölu á áfengi og um leið
heimila áfengisauglýsingar eru ekki að berjast
gegn „lýðheilsumarkmiðum“ eða taka áhættu á
því að stórskaða ungmenni þessa lands. Tölurnar tala sínu
máli þegar kemur að reynslunni hér á landi. Forvarnir og
breytt viðhorf til þeirrar neysluvöru sem áfengi er, valda
því að það er ekkert að óttast þó einkaaðilum sé treyst fyr-
ir því að selja áfengi án milliliðarins ÁTVR. Þeir sem halda
öðru fram vísa gjarnan í reynslu annarra landa. Nærtæk-
asta reynslan sem við getum leitað í og lært af er hins veg-
ar úr okkar eigin samfélagi. Það er ekki trúverðugt að
halda því fram að aukið aðgengi af hendi einkaaðila sé
landsmönnum skeinuhættara en það aukna aðgengi sem
ÁTVR hefur stuðlað að með auknum umsvifum sínum.
ses@mbl.is
Stefán Einar
Stefánsson
Pistill
Áfengisauglýsingar og forvarnir
STOFNAÐ 1913
Útgáfufélag: Árvakur hf., Reykjavík.
Ritstjóri:
Davíð Oddsson
Aðstoðarritstjóri:
Karl Blöndal
Ritstjóri og framkvæmdastjóri:
Haraldur Johannessen
BAKSVIÐ
Bogi Þór Arason
bogi@mbl.is
Hjálparstofnanir Samein-uðu þjóðanna telja aðhungursneyð vofi yfirmilljónum manna vegna
átakanna í Jemen og hafa óskað eftir
fjárframlögum sem svara til 240
milljarða króna til hjálparstarfsins í
landinu í ár.
Jamie McGoldrick, sem samhæfir
hjálparstarfið, segir að nær 3,3 millj-
ónir manna þjáist nú þegar af alvar-
legri vannæringu, þeirra á meðal 2,1
milljón börn. Vitað er um 460.000
börn undir fimm ára aldri sem eru
lífshættulega vannærð.
Embættismenn Sameinuðu þjóð-
anna telja að um 18,8 milljónir
manna þurfi neyðaraðstoð eða al-
þjóðlega vernd vegna átakanna og
skorts á lífsnauðsynjum, um 20%
fleiri en fyrir tveimur árum. Talið er
að 10,3 milljónir manna séu í bráðri
þörf fyrir einhvers konar hjálp, þurfi
t.a.m. matvæli, læknisþjónustu,
hreint drykkjarvatn eða vernd gegn
árásum. McGoldrick segir að ástand-
ið fari stöðugt versnandi vegna átaka
sem staðið hafa í landinu í rúm tvö
ár.
Vitað er um nær 7.500 manns sem
hafa látið lífið og 40.000 særst í átök-
unum en embættismenn SÞ telja lík-
legt að fleiri hafi látið lífið vegna þess
að um 55% sjúkrahúsa og heilsu-
gæslustöðva landsins séu óstarfhæf
og veiti ekki upplýsingar um mann-
tjónið. Talið er að margir hafi dáið og
verið grafnir án þess að dauðsföllin
hafi verið skráð.
Fylkingar múslíma berjast
Saga Jemen hefur verið róstusöm
síðustu áratugi. Landið var lengi tví-
skipt vegna kalda stríðsins og sam-
einaðist ekki aftur fyrr en um það
leyti sem Berlínarmúrinn féll. Deil-
urnar hafa, líkt og í fleiri arabalönd-
um, einkum verið á milli trúarhópa
sjía- og súnnímúslíma. Barátta
þeirra endurspeglar að nokkru leyti
valdataflið sem nú stendur yfir á
milli Írana og Sádí-Araba um ítök í
arabaheiminum.
Súnnímúslímar eru í meirihluta í
Jemen og flestir þeirra búa í suður-
og suðausturhluta landsins. Um 35-
40% íbúanna eru svonefndir Zaídar,
sem tilheyra sjíafylkingunni innan
íslams, og flestir þeirra búa í norður-
og norðvesturhluta landsins. Vopnuð
samtök Zaída hafa verið kölluð Hút-
ar og eru kennd við stofnanda sinn,
klerkinn Hussein al-Houthi. Hútar
hófu uppreisn árið 2004 gegn rík-
isstjórn landsins sem var aðallega
skipuð súnnímúslímum. Uppreisnar-
mennirnir beittu skæruhernaði með
hléum þar til borgarastríð blossaði
upp fyrir rúmum tveimur árum.
Hútar hafa notið stuðnings klerka-
stjórnarinnar í Íran. Þeir leystu þing
Jemen upp og stofnuðu byltingarráð
í byrjun ársins 2015. Forseti lands-
ins, Mansur Hadi, flúði frá höf-
uðborginni Sanaa til hafnar-
borgarinnar Aden og óskaði eftir
aðstoð stjórnvalda í Sádi-Arabíu.
Þau hófu hernað gegn uppreisn-
armönnunum með stuðningi fleiri
arabalanda þar sem súnnímúslímar
eru í meirihluta.
Loftárásir Sádi-Araba og sam-
starfsmanna þeirra hafa valdið miklu
manntjóni og eyðileggingu í Jemen.
Heilu hverfin hafa verið lögð í rúst og
brýr, þjóðvegir og hafnarmannvirki
hafa verið eyðilögð í lofthernaðinum.
Bóndabýli og fiskibátar hafa einnig
orðið fyrir loftárásum og mikill
skortur er á matvælum og hreinu
drykkjarvatni vegna átakanna. Þeir
sem ekki deyja í loftárásunum eiga
nú á hættu að verða hungurmorða.
Óttast að milljónir
Jemena svelti í hel
100 km
Aden
JEMEN
SÁDI-ARABÍA
Aden-flói
Rauða-
haf
Ó
M
A
N
DJÍBÚTÍ
Sameinuðu þjóðirnar hafa óskað eftir fjárframlögum vegna
neyðarástands í landinu
Fólk sem þarf hjálp
Íbúafjöldinn
Fjöldi þeirra sem þurfa hjálp,
eftir héruðum
Svæði uppreisnarmanna Svæði sem uppreisnarmenn hafa
misst yfirráð yfir
27,4 m
Í bráðri hættu
Alvarlega van-
nærð börn
10,3 m
18,8 m
Hungursneyð vofir yfir í Jemen
2,1 m
Heimild: Mannúðarskrifstofa SÞ
2,2 m 200.000
SANAA
AFP
Neyð Vannært ungbarn mælt og
vegið á sjúkrahúsi í Sanaa.