Morgunblaðið - 01.07.2017, Qupperneq 22

22 UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 1. JÚLÍ 2017
Suðurhrauni 4210 Garðabæ | Furuvellir 3 600 Akureyri | Sími 575 8000 | samhentir.is
Heildarlausnir
í umbúðum og öðrum rekstrarvörum
fyrir sjó- og landvinnslu
u KASSAR
u ÖSKJUR
u ARKIR
u POKAR
u FILMUR
u VETLINGAR
u HANSKAR
u SKÓR
u STÍGVÉL
u HNÍFAR
u BRÝNI
u BAKKAR
u EINNOTA VÖRUR
u HREINGERNINGAVÖRUR
Allt á
einum
stað
Stundum er gott að hvíla sig á dægurþrasi og hugsa um gamla tíma,jafnvel þá sem verstir voru fyrir Íslendinga þegar Lakagígar jusuhrauni yfir landið og ösku um veröld alla. Það er einstök heppni að eiga rit skrifað af manni sem lifði Skaft-
áreldana. Rit þar sem allt er rakið frá degi til dags, rýnt með augum guðs-
mannsins, en ekki síður náttúrufræðingsins, sr. Jóns Steingrímssonar sem
fór um sveitirnar og skráði gang gossins, líðan fólks, fénaðar og fugla og
fylgdist með gróðrinum. Sr. Jón skrifaði sérstakt rit um eldana en stærsta
verkið er ævisaga hans sjálfs. Jón var Skagfirðingur að uppruna, lærði í
Hólaskóla, las þýsku og dönsku og hafði tileinkað sér margt um læknisfræði
og sinnti lækningum með öðru alla ævi. Hann var bóndi og stundaði sjóróðra
á meðan hann bjó í Mýrdal, þar sem útræði er erfitt. Kona sr. Jóns var Þór-
unn Scheving og talar hann
afskaplega fallega um hana í
ævisögu sinni og greinilegt
að þau hafa farið samhent í
gegnum þær þrautir sem
urðu á vegi þeirra. Nokkur
önnur rit liggja á Þjóð-
skjalasafni eftir sr. Jón þar á
meðal rit um hvernig stunda á sjósókn í hafnlausum Mýrdalnum og hvernig
nýta skal jurtir til lækninga.
Á okkar tímum höfum við áhyggjur af áhrifum ensku á íslensku en á dög-
um Sr. Jóns Steingrímssonar fóru flestir í háskólanám út fyrir landsteinana.
Þeir sem skrifuðu texta á þessum tíma höfðu dvalið í Danmörku í mörg ár og
lært um guðfræði, lögfræði, læknisfræði og náttúrufræði á dönsku þar sem
stór hluti hugtaka var þó á latínu. Menn komu aftur til Íslands með mennt-
unina í farteskinu og hófu að finna upp ný orð á íslensku fyrir dönsku og lat-
nesku orðin. Sr. Jón Steingrímsson sker sig úr þessum hópi því hann lærði
aðeins á Íslandi og fór aldrei til annarra landa. Rit hans eru því merk heimild
um íslenska tungu menntamanns sem bjó alla ævi á Íslandi. Rit sr. Jóns
Steingrímssonar hafa ekki verið gefin út í fræðilegri útgáfu enn þá en það
hlýtur að koma að því að einhver sjái þarna gott doktorsverkefni. Er munur á
málfari sr. Jóns og þeirra sem lærðu í öðrum löndum og hvaða orð notar hann
um jarðfræði og náttúrufræði á þessum tímum? Hvaðan kom honum þessi
orðaforði? Var búið að búa til þessi hugtök eða býr hann til sín eigin?
Það er í sjálfu sér merkilegt að íslensk þjóð skyldi lifa af í þessu harðbýla
landi og þá ekki síst á árunum eftir Skaftárelda þar sem einn fimmti þjóð-
arinnar lést. En það er ekki síður merkilegt að íslenskan skyldi lifa af fá-
mennið. Og þrátt fyrir að æðstu embættismenn þjóðarinnar hafi stundað
nám á öðru tungumáli, og margir þeirra komið heim með eiginkonu af erlend-
um uppruna og alið upp tvítyngd börn, ákváðu menn að tala áfram íslensku.
Þessi seigla á erfiðum tímum vekur manni þá von í brjósti að íslenskan eigi
eftir að lifa og dafna um ókomna tíð í góðu sambýli við önnur tungumál.
Erfiðir tímar fyrir
íslenskuna
Tungutak
Lilja Magnúsdóttir
liljam@simnet.is
Eldgosið úr Lakagígum Skaftáreldar
gleymast seint. Sr. Jón Steingrímsson
skrifaði sérstakt rit um eldana.
Glöggt er gests augað er sagt og það má tilsanns vegar færa þegar lesin er ný skýrslaEfnahags- og framfarastofnunar Evrópuum Ísland. Skýrslan er sennilega bezta
yfirlit sem út hefur komið í seinni tíð um ástand og
horfur í rekstri þjóðarbúsins. Hún staðfestir það sem
blasir við, að í efnahagslegum skilningi hefur þjóðar-
búið náð sér vel á strik frá hruni. Stjórnvöld fá góða
einkunn hjá OECD og hagtölur eru oft með því bezta
sem þekkist hjá aðildarríkjum samtakanna.
En um leið vekur þessi skýrsla lesandann til um-
hugsunar um eftirfarandi:
Svo virðist sem ótrúlega margt af því sem ríkis-
stjórnir frá hruni hafa verið uppteknar af séu hug-
myndir sem koma frá útlöndum en verði ekki til í
umræðum hér. Í hinni nýju skýrslu OECD er stillt
upp fyrri tillögum og ábendingum stofnunarinnar og
jafnframt hvað hafi verið framkvæmt eða ekki fram-
kvæmt.
Skýrslan er því ekki bara mat á stöðu og þróun
mála hér. Hún er líka eins konar úttekt á því hvað
Íslendingar hafi gert af því sem
þeim hefur kurteislega verið bent á
að þeir ættu að gera í fyrri slíkum
skýrslum og um leið prúðmannleg
áminning um hvað sé eftir að gera
af fyrri ábendingum auk þess sem
nýjar eru settar fram.
Þegar haft er í huga að vegna
aðildar okkar að EES eru ráðuneyti og Alþingi önn-
um kafin við það að undirbúa og síðar lögleiða til-
skipanir framkvæmdastjórnar ESB fer að verða
spurning um það hversu mikið af stjórnarathöfnum
verður til hér á Íslandi hjá löglega kjörnum yfirvöld-
um þessa lands og hversu mikið af þeim verður til
fyrir tillögur og ábendingar frá OECD og Alþjóða
gjaldeyrissjóðnum, svo og skv. fyrrnefndum tilskip-
unum frá Brussel.
Þess vegna leiðir skýrsla OECD hugann að því
hvar sjálfstæði hins íslenzka lýðveldis er á vegi statt.
Nú má auðvitað segja sem svo að það sé sama
hvaðan góðar hugmyndir koma, svo fremi sem þær
séu góðar. En um leið má velta því fyrir sér hversu
mikið af því sem hér er gert af ríkisstjórnum og
Alþingi hverju sinni spretti upp úr umræðum hér
heima fyrir. Getur verið að það sé eitthvað lítið um
hugmyndir hér um þróun samfélagsins og umbætur á
því?
Þrátt fyrir slíkar vangaveltur fer ekki á milli mála
að skýrslan gefur góða yfirsýn yfir þau mál sem eru
á döfinni þessa stundina. Augljóst er, vegna þess
hversu mikið er fjallað um ferðaþjónustuna, að
skýrsluhöfundar telja mikið skorta á að stjórnvöld
hafi tekið fast á stefnumörkun í þessari nýju undir-
stöðuatvinnugrein okkar Íslendinga.
Sennilega er það stærsta verkefnið á sviði atvinnu-
lífsins sem við blasir. Og tímabært að raunverulegar
umræður hefjist um þann þátt málsins. OECD bend-
ir hvað eftir annað á að hinn mikli fjöldi ferðamanna
sem hingað kemur komi fyrst og fremst vegna nátt-
úru landsins. En um leið að þessi mikli fjöldi geti átt
þátt í að skaða þá náttúru, sem þá verður ekki sama
aðdráttarafl og áður.
Þetta er of lítið rætt hér. Og skilningur virðist
vera of takmarkaður á því að miðhálendi Íslands eru
hin nýju „fiskimið“ okkar og þau verður að vernda
eins og þá auðlind sem við þekkjum bezt í því sam-
hengi, þ.e. fiskimiðin sjálf. Nú er rætt um að byggja
eins konar hótel á Hveravöllum og í Kerlingar-
fjöllum, að ekki sé talað um hugmyndir sem enn eru
uppi um vegalagningu á hálendinu.
Skilja þeir sem um þetta tala eða hafa uppi slík
áform ekki að framkvæmdir á miðhálendinu, hverju
nafni sem þær nefnast, eru ígildi stórfelldrar rán-
yrkju á hinum hefðbundnu fiskimiðum okkar? Sú
rányrkja hefur verið lögð af á fiski-
miðunum í kringum landið. Hún
þarf líka að leggjast af á miðhá-
lendinu.
Annar þáttur í ítarlegri umfjöll-
un OECD um Ísland snýr að kjara-
samningagerð. Þar eru settar fram
tillögur og ábendingar um það sem
betur megi fara og m.a. með tilvísun í fyrirkomulag
kjarasamninga í öðrum Norðurlandaríkjum. Þar eru
m.a. tillögur um að ríkissáttasemjari fái vald til að
fresta vinnustöðvunum. Slíkar hugmyndir hafa kom-
ið upp að undanförnu en af einhverjum ástæðum
hefur lítið verið fjallað um hvaðan þær eru komnar.
Samskipti aðila vinnumarkaðar eiga sér hundrað
ára sögu og hafa oftar en ekki snúizt um allt annað
en kjarasamninga. Fyrr á árum blandaðist kalda
stríðið inn í þær deilur, svo og átök við kommúnista,
sem við hérna megin í hinni pólitísku tilveru töldum
að beittu áhrifum sínum í verkalýðshreyfingunni til
þess að koma löglega kjörnum stjórnvöldum frá
völdum.
Þótt þetta sé liðin tíð eimir enn eftir af þeim
skorti á trausti sem lengst af ríkti á milli aðila. Nú
ýtir það undir vantraust að Kjararáð hefur ítrekað
ákvarðað launakjör æðstu embættismanna og stjórn-
málamanna á þann veg að það er líklegt til að valda
verulegri ókyrrð í haust og vetur. Að þessu er vikið
lítillega í skýrslu OECD án þess að skoðun sé lýst á
þeim þætti launakerfis okkar.
Eitt atriði enn vekur sérstaka eftirtekt, en það
eru vísbendingar í þessari skýrslu um að ekki sé allt
með felldu í skólakerfi okkar, sem kemur mjög á
óvart. Augljóst er að það er OECD sem hefur þrýst
á um styttingu framhaldsskóla. Athugasemdir eru
gerðar við meira brottfall úr skólum hér en víða
annars staðar. Léleg útkoma okkar í Pisa-könnun-
unum er gerð að umtalsefni.
En heildarmyndin er sú að hér sé til staðar sam-
félag sem standi vel fyrir sínu.
Glöggt er gests augað – OECD
Eru flestar hugmyndir
stjórnvalda komnar
frá útlöndum?
Af innlendum
vettvangi …
Styrmir Gunnarsson
styrmir@styrmir.is
Í síðustu viku sagði ég hér frá því,að ég rakst á íslenskulegt nafn,
þegar ég skoðaði lista um 100 rík-
ustu menn Danmerkur árið 2015.
Það var dánarbú Haldors Topsøes
efnaverkfræðings. Ég lagðist í grúsk
og komst að því, að Haldor var af-
komandi Halldórs Thorgrímsen
sýslumanns og Finns Jónssonar
biskups. Langamma hans var dóttir
Halldórs sýslumanns, Sigríður
Thorgrímsen. Nú hefur Baldur Sím-
onarson efnafræðingur sent mér
frekari fróðleik um þennan auðjöfur
með íslenskt blóð í æðum.
Danska verkfræðingafélagið
sæmdi Haldor Topsøe nafnbótinni
„verkfræðingur aldarinnar“ árið
1999. Fyrirtæki hans, samnefnt hon-
um, framleiðir kísil í hálfleiðara í
tölvum og símum og útbýr efnahvata
(katalysatora), sem eru notaðir í
áburðarframleiðslu. Fyrirtækið er
enn í eigu fjölskyldunnar og er son-
ur Haldors, Henrik, forstjóri. Svo
einkennilega vill til, að daginn eftir
að pistill minn um Haldor Topsøe
birtist, var dagskrá um þennan
merka frumkvöðul í danska sjón-
varpinu, TV2.
Ég benti líka á það, að hinn kunni
danski rithöfundur á 19. öld, Vilhelm
Topsøe, ritstjóri Dagbladet og
skáldsagnahöfundur, brautryðjandi
í raunsæisbókmenntum, var afa-
bróðir auðjöfursins. En annar af-
komandi Halldórs Thorgrímsens og
Finns Jónssonar er líka danskur rit-
höfundur, Vilhelm Topsøe yngri,
sem hefur gefið út nokkrar skáld-
sögur. Baldur Símonarson rifjar
upp, að hann er kvæntur söngkon-
unni Elisabeth Meyer-Topsøe, sem
hefur nokkrum sinnum haldið tón-
leika á Íslandi og einnig kennt ýms-
um Íslendingum söng. Er hún að-
allega kunn fyrir hlutverk sín í
söngleikjum Wagners.
Í Morgunblaðinu birtist 10. sept-
ember 1995 viðtal við þau hjón,
skömmu áður en Elisabeth hélt hér
fyrst tónleika. Maður hennar kvaðst
þá vera enn áhugasamari en hún um
Ísland. „Langamma hans var ís-
lensk, og hann segir afkomendurna
vera ákaflega stolta af íslensku ætt-
erni sínu, auk þess sem þeir noti það
til að skýra skaphita sinn. Þegar
þeim renni í skap, álíti þeir, að ís-
lenska blóðið í þeim ólgi.“
Athugasemdir og leiðréttingar vel þegnar
Hannes H. Gissurarson
hannesgi@hi.is
Fróðleiksmolar úr sögu og samtíð
Íslenska blóðið ólgar