Morgunblaðið - 05.07.2017, Blaðsíða 19

19
MORGUNBLAÐIÐ MIÐVIKUDAGUR 5. JÚLÍ 2017
Álftanes Kríuungi leit fyrst dagsins ljós í fjörunni á Álftanesi á dögunum. Systkini hans kúrði enn í egginu. Foreldranna bíður það vandasama hlutverk að finna nóg æti handa ungunum sínum.
Ómar
„Íslensku lífeyr-
issjóðirnir eru því
mjög stórir þátttak-
endur á innlendum
skulda- og hlutabréfa-
markaði og er ábyrgð
þeirra mikil gagnvart
atvinnulífinu og stöð-
ugleika á innlendum
fjármálamarkaði.“
Skilaboðin sem
koma fram í árs-
skýrslu Fjármálaeftirlitsins [FME]
eru skýr og ekki tilefnislaus. Eign-
ir lífeyrissjóðanna hafa orðið stöð-
ugt fyrirferðameiri á innlendum
fjármálamarkaði á undanförnum
árum eða um 75% af heild.
Á síðustu árum hefur vægi
skráðra innlendra hlutabréfa í
eignasafni lífeyrissjóðanna aukist
verulega. FME telur að bein og
óbein hlutdeild sjóðanna, í gegnum
sjóði og félög, nemi nálægt 45%.
Margt bendir til að um vanmat sé
að ræða. Í áðurnefndri ársskýrslu
kemur fram að lífeyrissjóðirnir
hafi „aukið við fjárfestingar í inn-
lendum fjármálagerningum til fjár-
mögnunar á samlagshlutafélögum
og öðrum félögum vegna meðal
annars fasteignaverkefna af ýmsu
tagi og flokkast þau sem önnur
verðbréf“.
Fjarlægð og gildismat
Fátt bendir til annars en að um-
svif lífeyrissjóðanna á íslenskum
fjármálamarkaði aukist enn frekar
á komandi árum, jafnvel þótt þeir
beini fjármunum í ríkara mæli í
erlendar eignir, sem er skynsam-
legt. Á síðasta ári nam nettó inn-
flæði í lífeyrissjóðina um 60 millj-
örðum króna (iðgjöld ásamt auka-
framlögum að frádregnum út-
greiddum lífeyri). Iðgjöld hækka í
skrefum í 15,5% og
því mun nettóinnflæði
í sjóðina aukast um
20-30 milljarða á ári,
samkvæmt mati
FME.
Líkt og kom fram í
grein minni í liðinni
viku hefur hlutdeild
íslenskra heimila í
skráðum félögum ekki
verið minni í að
minnsta kosti 15 ár
eða aðeins um 4% af
markaðsvirði. Þegar
farið er yfir hluthafalista skráðra
hlutafélaga vekur athygli (og
áhyggjur) að einstaklingar og fjár-
festingafélög í eigu þeirra, eru lítið
áberandi í hópi stærstu hluthafa.
Engu er líkara en að einkaaðilar
forðist að fjárfesta í skráðum fé-
lögum. Fjarlægðin milli raunveru-
legra eigenda og stjórnenda við-
komandi fyrirtækja verður meiri
og tengslin veikari. Aðhaldið að
stjórnendum verður kannski ekki
minna en það verður með öðrum
hætti og sagan sýnir að gildismatið
sem fylgt er í rekstri mótast mjög
af þeirri fjarlægð sem er á milli
raunverulegra eigenda (þeirra sem
eiga fjárhagslegra hagsmuna að
gæta) og stjórnar og stjórnenda
fyrirtækja. Eftir því sem fjar-
lægðin er meiri er erfiðara fyrir
raunverulega eigendur að hafa
áhrif á störf og stefnu fyrirtæk-
isins. Þetta segir sig sjálft.
Smásala í höndum lífeyrissjóða
Um það verður ekki deilt að
stjórnendum lífeyrissjóðanna var
mikill vandi á höndum eftir fjár-
málakreppuna. Sú skylda hvílir á
þeirra herðum að ávaxta fjármuni
sjóðanna og fram til þess að fjár-
magnshöftum var aflétt var ekki
um auðugan garð að gresja. Inn-
lendir fjármálagjörningar voru það
sem bauðst. Það var óhjákvæmi-
legt að lífeyrissjóðirnir yrðu virkir
þátttakendur í kaupum á skráðum
hlutabréfum og raunar nauðsyn-
legt til að renna stoðum undir
hlutabréfamarkaðinn að nýju.
Vandinn sem hefur hins vegar
skapast er að lífeyrissjóðirnir eru
allt um lykjandi og ráðandi hlut-
hafar í fyrirtækjum sem eru keppi-
nautar. Þetta á til dæmis við um
smásöluverslun.
Þrjú fyrirtæki á smásölumarkaði
eru skráð í Kauphöllinni; N1, Hag-
ar og Skeljungur. Meirihluti hluta-
fjár þessara þriggja fyrirtækja er í
eigu lífeyrissjóðanna með beinum
eða óbeinum hætti. (Nýherji er
skráð hlutafélag sem er að hluta á
neytendamarkaði en er þó fyrst og
síðast upplýsingafyrirtæki, með
starfsemi hér á landi og í öðrum
löndum).
Sjö af tíu stærstu hluthöfum N1
eru lífeyrissjóðir og eiga alls
a.m.k. 53,4% hlutafjár en auk
þeirra eru bankar, verðbréfasjóðir
og einn erlendur fjárfestingar-
sjóður meðal 20 stærstu eigenda
N1 og eiga þeir alls 82,3%. Lífeyr-
issjóður verslunarmanna er stærsti
hluthafinn og Gildi er annar
stærsti. Alls eiga þessir tveir sjóð-
ir 22,5% hlutafjár.
Nýlega var greint frá því að N1
hefði gert samning um kaup á
Festi, sem rekur meðal annars
Krónuna, Intersport, Elko og
Kjarval. Gert er ráð fyrir að kaup-
in gangi í gegn á næsta ári, en
Samkeppniseftirlitið á eftir að gefa
sitt samþykki. Með beinum eða
óbeinum hætti er Festi í meiri-
hlutaeigu lífeyrissjóða, en þó eru
einkafjárfestar þar einnig stórir.
Hluthafar í Festi fá hlutabréf í N1
og ljóst er að hlutur lífeyrissjóð-
anna verður síst minni þegar upp
verður staðið.
Sjö af tíu stærstu hluthöfum
Haga eru lífeyrissjóðir og þar er
Gildi stærstur. Lífeyrissjóður
verslunarmanna kemur þar á eftir.
Samtals eiga þessir tveir sjóðir lið-
lega 23% hlutafjár. Það sem vekur
óneitanlega athygli er að þessir
tveir sjóðir eru jafnframt tveir af
stærstu hluthöfum í N1, sem eftir
kaupin á Festi, er einn helsti
keppinautur Haga, sem aftur reka
Bónus, Hagkaup, og fleiri versl-
anir. Hagar hafa gert kaupsamn-
ing um kaup á Lyfju og Olís, með
fyrirvara um samþykki Samkeppn-
iseftirlitsins.
Samkeppni og
samtvinnað eignarhald
N1 og Hagar eru (eða verða)
keppinautar jafnt á sviði bensín-
stöðva, matvöru og á fleiri sviðum
smásölu. Þessa vegna er það eft-
irtektarvert að nokkrir lífeyris-
sjóðir eiga hluti í báðum þessum
fyrirtækjum; Gildi, Lífeyrissjóður
verslunarmanna, Stapi, LSR (A og
B deild), Birta og Söfnunarsjóður
lífeyrisréttinda. Í N1 eiga þessir
sjóðir alls liðlega 47% með beinum
hætti og í Högum tæp 50%. Sú
spurning er því áleitin hvaða áhrif
þetta sameiginlega eignarhald hef-
ur á samkeppnismarkaði, ekki síst
þegar og ef kaup N1 á Festi og
kaup Haga á Lyfju og Olís ganga
formlega í gegn.
Fyrir neytendur – sem flestir
eru síðan í raun eigendur að þess-
um fyrirtækjum í gegnum lífeyr-
issjóði – er það a.m.k. áhyggjuefni
hvernig sameiginlegt eignarhald á
tveimur af stærstu fyrirtækjum á
neytendamarkaði getur haft nei-
kvæð áhrif á samkeppni. Og ekki
bætir úr skák þegar horft er til
þriðja fyrirtækisins Skeljungs.
Beinn eignarhlutur lífeyrissjóð-
anna í Skeljungi er liðlega 38% en
stærsti hluthafinn er samlagshluta-
félagið SÍA II, sem er aftur að
meirihluta í eigu lífeyrissjóða. Í
maí síðastliðnum var tilkynnt að
Skeljungur hefði í hyggju að
kaupa Basko ehf. sem meðal ann-
ars á og rekur 10-11 og Iceland-
verslanirnar, kaffihús undir merkj-
um Dunkin Donuts. Horn III –
framtakssjóður – sem er að
stærstum hluta í eigu lífeyrissjóða
á 80% hlutafjár í Basko, en Skelj-
ungur greiðir kaupverðið með eig-
in hlutabréfum. Þannig mun eign-
arhald lífeyrissjóðanna á Skeljungi
þéttast og aukast, þegar kaupin
ganga í gegn. Þeir sex lífeyris-
sjóðir sem eiga hluti bæði í N1 og
Högum, eru með beinan eignarhlut
í Skeljungi – tæp 25%.
Með rökum er því hægt að halda
því fram að lífeyrissjóðirnir ráði
eða geti ráðið stefnu stærstu fyr-
irtækja á mikilvægu sviði smásölu
ekki síst matvöru og eldsneytis.
Það er umhugsunarvert að Sam-
keppniseftirlitið hafi ekki gert at-
hugasemd við samtvinnað eignar-
hald lífeyrissjóðanna á mikil-
vægum neytendamarkaði eða vakið
athygli á þeim hættum sem því
kunni að vera samfara.
Eins og vikið verður að í kom-
andi viku er staðan litlu skárri á
öðrum samkeppnismörkuðum, ef
litið er til skráðra hlutafélaga.
Eftir Óla Björn
Kárason »Þrjú fyrirtæki á smá-
sölumarkaði eru
skráð í Kauphöllinni; N1,
Hagar og Skeljungur.
Meirihluti hlutafjár
þessara fyrirtækja er í
eigu lífeyrissjóðanna.
Óli Björn Kárason
Höfundur er þingmaður
Sjálfstæðisflokksins.
Matvara og eldsneyti í höndum lífeyrissjóða