Skessuhorn - 17.12.2003, Page 40

40
MIÐVIKUDAGUR 17. DESEMBER 2003

Jólaljósin skína skært
Heföbundnar lýsingar á þakkanti dragafi-am útlínur húsanna ogfá gömlu
tvílyftu timburhúsin að njóta sín í skammdeginu
og hönnun jólalýsingarkerfa, var
talað um að kostnaður við að
kaupa og setja upp raímagns-
ljósaseríu á eitt jólatré, næmi allt
af 400 Bandaríkjadölum, sem í
dag væru eitthvað um 200 þús-
und krónur. - Rafmagnsljósin
voru því leiktæki hinna ríku. -
Leiktæki sem náði ekki einu
sinni teljandi vinsældum fyrr en
eftir að Cleveland Bandaríkja-
forseti setti eitt slíkt upp í Hvíta
magnsjólaseríur urðu nægilega
ódýrar til að hægt væri að selja
þær almenningi. Það var árið
1917 að fjöldaframleiðsla á serí-
um fýrir heimili hófst - en það ár
hafði stóreldsvoði brotist út í
New York, þar sem kviknað
hafði í út ffá kertum á jólatré.
Um miðjan þriðja áratuginn
voru rafrnagnsjólaljós fýrir jóla-
tré orðin almenningseign í
Bandaríkjunum. Og árið 1927
kynnti General Electric til sög-
unnar nýja vöru - ódýrar, fjölda-
framleiddar útilljósaseríur.
Fyrstu jólin voru einungis stórar,
kúlulaga, hvítar perur á boðstól-
um - en strax árið eftír var farið
að bjóða upp á alla regnbogans
lití.
Til að ýta enn frekar undir
notkun útiljósa fóra rafveitur og
framleiðendur að efha til sam-
keppna, þar sem götur voru
verðlaunaðar fýrir bestu skreyt-
ingarnar - þar sem bestu merktí
í raun mestu... Það er þessi hefð
sem haldið hefur áfram til þessa
dags og sem ekki sér fýrir end-
ann á.
Úr höftum
í hömluleysi
En hvenær komu þessir
jólasiðir tíl Islands? - Segja má
að eftír seinni heimsstyrjöldina
hafi Islendingar farið að tileinka
sér bandaríska jólasiði. Coca
Cola-jólasveininn, gjafavenjur
(börn fóra að fá í skóinn) - og
rafmagnsjólalýsing kom tíl sög-
unnar.
Margt bendir til að sérstakar
jólalýsingar hafi fýrst farið að
sjást á Islandi í síðari heimstyrj-
öldinni og er viðbúið að banda-
rískir hermenn hafi komið ein-
hverjum á lagið. Litlar sem eng-
ar heimildir gefa vísbendingar
um jólalýsingar hér á landi á
fýrri áram. Þessa þögn heimild-
anna ber þó ekki að túlka á þann
hátt að Islendingar hafi verið á-
hugalitlir um jólaglys og -gling-
ur. Hins vegar sýnir reynsla ná-
grannalandanna að það voru
einkum rafveitur og heildsalar
sem ýttu undir jólaraflýs-
ingu í borgum og bæjum.
A Islandi eftirstríðsár-
anna bar hins vegar svo
við að ströng haftastefna
var við lýði, en hún setti
miklar skorður við inn-
flutning á hvers kyns „ó-
þarfa“. Þá voru raf-
magnsveitur oft í þeirri
stöðu að búa við sífelldan
orkuskort. Sumar muna
enn eftir útvarpauglýs-
ingum með leiðbeining-
um til húsmæðra um það
hvernig best mætti standa
að því að elda jólamatinn
án þess að orkukerfin
brynnu yfir. Við slíkar að-
stæður var bæjaryfirvöld-
um lítið í mun að auka á
orkunotkunina með því að ýta
undir óþarfa lýsingu.
Það fór að vera almennur sið-
ur að setja vegleg jólatré á torg
víða í bæjum um miðja síðustu
öld. Oftar en ekki vora þessi tré
gjöf ffá skandínavískum vinabæj-
um sem kenndu í brjóst um trjá-
leysi okkar Islendinga. Strax í
upphafi vora tré þessi skreytt
með rafmagnsljósum. Á sjötta
áratugnum fóra kaupmenn að
ýta á að settar væru upp lýsingar
á aðal verslunargötur. Upp ffá
því varð ekki aftur snúið, enda
virðast jólalýsingar verða veg-
legri og stærri í sniðum með
hverju árinu sem líður og kemur
eiginlega fátt á óvart í þeim efn-
um í dag. Ekki bara að jólaljós
séu mun tleiri og almennari en
áður heldur loga þau sífellt leng-
ur. Sífellt færist í vöxt að hlutí
ljósanna skíni áfram skært í
skammdeginu eftir að hátíð
ljóssins er um garð gengin.
Ljósakrossar hafa ptýtt leiði í kirkjugörðum,
nú má sjá nýjar tegundir skreytinga eins og
þetta jólatré.
Það er löng hefð fýrir því að
auka á lýsingu í skammdeginu
yfir jólin á þessari hátíð ljóssins.
Á fýrri öldum vora kertin helsti
ljósgjafinn og hér á norðurhjara
voru þau munaðarvara, sem var
farið mjög sparlega með. Á síð-
ustu öld varð raffnagnslýsing al-
menn og með henni hafa hefðir
í jólalýsingum tekið sífelldum
breytingum. Nú þykir ekkert
sjálfsagðara en að við eða á
búnaður var ekki til staðar.
Innstungur, perustæði, rofar og
tenglar, eins og við þekkjum í
dag, var ekki fýrir hendi. Fyrir
vikið voru fýrstu jólalýsingakerf-
in flókin verkfræðileg úrlausnar-
efni. Þau þurfti að undirbúa vel,
teikna upp og sérhanna fýrir
hvert rými.
Meira að segja nokkrum árum
síðar, árið 1894, þegar talsverð
reynsla var komin á uppsetningu
húsinu árið 1894.
Frá auðkýfingum til
almennings
Það voru þó ekki auðkýfingar
eða þotuliðið í Washington sem
virkilega komu jólalýsingariðn-
aðinum á skrið - heldur kaup-
menn. Kaupmenn höfðu lengi
gert sér grein fýrir því, að með
því að setja glæsileg, upplýst
jólatré út í glugga verslana sinna
gátu þeir fengið fólk til að þyrp-
ast að og eyða enn meira fé í
jólaösinni. Sá ævagamli þýski
siður, sem sumir hafa rakið allt
aftur til Marteins Lúthers, en
aðrir telja miklu, miklu eldri - að
setja kerti á grenitré á miðju
stofugólfi, sló í gegn í hinum
enskumælandi heimi um miðja
nítjándu öld og um aldamótin
1900 voru jólatré með ljósum
orðin ómissandi þáttur af jólahá-
tíðinni.
En sá galli var þó á gjöf Njarð-
ar, að því fýlgdi geysileg eld-
hætta að hafa logandi kerti
hangandi á þurram grenigrein-
um - einkum eftír að búið var að
spreyja trén með eldfimum
glansandi efhuin og þekja þau
með skrautpappír. Vegna eld-
hættunnar þorðu fæstir að
skreyta jólatrén fýrr en 24. des-
ember og tóku þau niður strax á
2. í jólum. Engu að síður bratust
út stórbrunar vegna jólatrjáa á
hverjum einasta ári í öllum stór-
borgum.
Hvatinn fýrir kaupmenn var
því gríðarlegur, að geta boðið
upp á upplýst jólatré mörgum
dögum fýrir jól. Til að draga til
sín viðskiptavini, voru þeir
reiðubúnir að leggja í talsverðan
kostnað við ljósabúnað. Al-
menningur fór að leita í verslun-
argöturnar til að upplifa
jólastemningu. - Og eins og gef-
ur að skilja var ekki langt í að
hörð samkeppni hæfist um at-
hyglina. Jólatrén stækkuðu,
ljósadýrðin jókst og að lokum
sprengdu skreyringarnar sig út
úr gluggunum og út á göturnar.
Með aukinni fjöldafram-
leiðslu, kom loks að því að raf-
Oft eru jólaskreytingar fyrirtcekja táknrænar fyrir þá statfsemin eins ogþessi
sktíta hjá HB á Akranesi. Myndir: Hilmar Sigvaldason.
Ljósleiðaraþræðir eru stnám saman að ryðja se'r til rúms og leysa hinar
hefðbimdnn seríur afhólmi. Með Ijósleiðurum er hægt aðfá ýmiss litbrigði í
lýsingunni og láta trén skipta litum.
hverju húsi séu margir metrar af
ljósaseríum og skera þeir sig
jafnan úr sem ekki hafa seríur í
híbýlum sínum. Skessuhorni
fannst því tilhlýðilegt að stíkla á
stóru í sögu jólaseríanna og leit-
aði m.a. upplýsinga hjá Stefáni
Pálssyni sagnffæðingi og for-
stöðumanni Minjasafhs Orku-
veitu Reykjavíkur.
Fyrsta jólaserían
Það var árið 1882 að Thomas
Alva Edison tók í notkun fýrstu
rafveitu heimsins, í miðborg
New York. Strax þá um jólin var
fýrsta rafmagnsjólalýsingin sett
upp. Maður að nafhi Edward
Johnson lét þá útbúa ljósaseríu
með alls 28 hvítum, rauðum og
bláum peram (til að tákna fána-
litina), og vafði hana umhverfis
jólatré sem snerist í hringi á raf-
knúnum fæti - nánar tíltekið sex
hringi á mínútu.
Menn gátu haft ýmsar skoð-
anir á því hvort hringsnúandi
fánalitajólatréð væri smekklegt,
en um það var ekki deilt að það
var dýrt. Fjöldaframleiddur raf-