Skessuhorn - 17.12.2003, Síða 46

46
MIÐVIKUDAGUR 17. DESEMBER 2003

Ingj aldshólskirkj a eitthundrað ára
I lok nítjándu aldar og á
fyrstu árum þeirrar tuttugustu
var allmikil uppbygging í Nes-
hreppi utan Ennis. Ymislegt
var þar að gerast sem til fram-
fara horfði. Það sem ber þar
hæst er stærst í sniðum og
sýnir mesta nýbreytni og
framsýni og varð varanlegast
er steinsteypta kirkjan á Ingj-
aldshóli.
Sunnudaginn 5. október
2003 var efnt til hátíðahalda á
Ingjaldshóli og Hellissandi til
að minnast þess að eitthundrað
ár voru liðin frá því að kirkjan
á Ingjaldshóli var vígð.
Ibúar í Neshreppi utan Enn-
is og þá um leið söfnuður Ingj-
aldshólskirkju voru um 600
manns um aldamótin 1900.
Flestir voru íbúarnir í sjávar-
byggðunum á Hellissandi og í
Rifi. Fátækt þurrabúðafólk.
Þeir sem töldust bændur og
höfðu ábúð á þeim fáu jörðum
sem í hreppnum voru, voru
leiguliðar hjá Landsjóði. Allir
höfðu megin framfæri sitt frá
sjónum.
Það var gróandi í íslensku
þjóðlífi á þessum árum. Með
ljóðum sínum hvöttu skáldin
þjóðina til að beita sér fýrir
framförum og sjálfstæði. Al-
þýða manna lærði Ijóðin og
þau voru sungin. Á Alþingi var
tekist á um leiðir í sjálfstæðis-
baráttunni. Það kom fram
fjöldi fólks til liðs við frum-
herjana, bæði beint og óbeint.
Félög voru stofnuð og sam-
takamætti beitt til að efla land
og lýð.
Um allt Iand komu fram ein-
staklingar sem tóku að sér for-
ustu fýrir í framfaramálum.
A mörgum stöðum voru það
prestar, einnig bændur og
kaupmenn. Héruð og staðir
voru mismetin. Ekki var talið
að sjávarbyggðirnar hefðu upp
á mikið að bjóða til þess er til
framfara horfði. Umsagnir
þeirra er sóttu Hellissand heim
á þessum árum og eru flestar á
einn veg: Ekki mætti reikna
með því að Sandarar væru
þeirrar gerðar að þeir tækju sig
fram um gagnlega hluti. Það er
samt víst að í landlegum þegar
menn hittust í baðstofukytrun-
um og í skjóli við veggi þurra-
búðanna voru framfaramálin
rædd, ákvarðanir teknar og for-
ustumenn valdir.
Undir Jöklinum í Neshreppi
utan Ennis var það maður sem
sótti sjóinn og var farsæll for-
maður á áraskipi í áratugi sem
valdist til forystunnar. Hann
hét Lárus Skúlason. Lárus
hafði forystu fyrir flestum
framfaramálum í hreppnum frá
því um 1880 og nokkuð fram á
tuttugustu öldina. Hann stóð
fýrir að stofna barnaskóla á
Hellissandi sem var fýrsti sam-
felldi skólinn á Snæfellsnesi og
réð kennara að skólanum.
Kennararnir tóku að sér að
vera oddvitar sveitarstjórnar-
innar og vera samstarfsmenn í
baráttu Lárusar fýrir því sem
byggja þurfti upp og betur
mátti fara í byggðinni. Einn af
þessum kennurum var Hall-
grímur Jónsson sem réðst að
skólanum haustið 1897. Það er
næstum eins og hann hafi verið
ráðinn til skólans til að sinna á-
kveðnu aukaverkefni, smíði
nýrrar kirkju á Ingjaldshóli.
„A fýrsta fundi sóknarnefnd-
ar, eftir komu Hallgríms, er
hann kosinn í sóknarnefnd.
Fundargerð þess fundar er á
þessa leið:
„Ár 1898, 2. hvítasunnud.
30. maí, var almennur safnað-
arfundur settur og haldinn að
Ingjaldshóli að aflokinni guð-
þjónustugjörð.
1. Voru endurkosnir í sókn-
arnefndina þeir Andrés Krist-
jánsson á Ingjaldshóli, Jens
Sigurðsson í Rifi, en kosinn í
fýrsta sinn Hallgrímur Jónsson
skólakennari. Allir kosnir með
öllum 14 atkvæðum.
2. Safnaðarfullrúi var kosinn
í einu hljóði Lárus hreppstjóri
Skúlason.
Ján Sveinsson arkitekt.
3. Sóknarprestinum var falið
að gjöra nauðsynlegar ráðstaf-
anir til þess að steinkirkja verði
byggð svo fljótt sem unnt er,
útvega teikningu, áætlun um
kostnað o.s. frv. Borin var upp
tillaga um að reisa timbur-
kirkju, en sú tillaga var felld í
einu hljóði.“
Hún er ekki orðmörg sam-
þykktin um byggingu kirkj-
unnar á Ingjaldshóli. En það er
séð fýrir öllu. Fyrst löglega
kosin sóknarnefnd og safnaðar-
fulltrúi til að halda utan um
verkefnið sem til stóð að vinna.
Síðan stuttorð samþykkt um
byggingu steinkirkju og sókn-
arpresti falið að gera þar um
nauðsynlegar ráðstafanir.
Einnig svo trygging fýrir því að
ekki kæmu upp raddir um að
byggja kirkju úr öðru efni.
Lögð fram tillaga um að reisa
timburkirkju. Sú tillaga felld.
Framhaldið var með líkum
hætti. Allt virðist ganga eftir
markaðri braut. Næstu tvö ár
er verið að undirbúa, ræða um
stærð og staðsetningu og geng-
ið frá öllu til að hefja verkið.
Jón Sveinsson sá hinn sami og
byggði Miðbæjarbarnaskólann
í Reykjavík teiknaði kirkjuna.
Yfirsmiður var Albert Jónsson,
steinsmiður. Samið var við Al-
bert á sóknarnefndarfundi 29.
júní 1902. Hann tók þá að sér
að sjá alveg um kirkjubygging-
una, og einnig að sjá um pönt-
un á öllu efni- og eins og bók-
að er - framkvæma bygginguna
svo fljótt og haganlega sem
auðið er, þannig að hún verði
að öllu leyti fullgerð fýrir nýár
1904 að forfallalausu. Á þess-
um sama fundi er því hafnað að
leita eftir því að fá kirkjuna
flutta og reisa hana á Hell-
issandi.
Albert byrjar á byggingunni
snemma í mars 1903. Líklegast
hefur efni í steypuna verið flutt
á byggingarstað í mars og apr-
íl. Skip kemur með sement 1.
maí og öðru innfluttu efni til
byggingarinnar er skipað á
land á Hellissandi um það
leyti. Greidd voru vinnulaun til
15 manna. Launin voru greidd
vikulega í peningum sem var
algjör nýjung og óþekkt hér
fýrr en eftir 1940. Hér gætir ef
til vill áhrifa frá vesturfara.
Einn sóknarnefndarmanna
Jens Sigurðsson var nýfluttur
heim eftir dvöl í Kanada, en
þar mun hann hafa kynnst
launagreiðslum með þessum
hætti.
Kirkjusmíðin tók sjö mánuði
sem var þremur mánuðum
skemmri tími en áætlað var og
samið hafði verið um við yfir-
smiðinn. Raunverulegur bygg-
ingartími var þó aðeins fimm
mánuðir þar sem aðkeypt
byggingarefni kom ekki fyrr en
í maí. Þegar smíðinni lauk
lagði Hallgrimur Jónsson, sem
var fjárhaldsmaður verksins
fram sundurliðaðan kostnaðar-
reikning að upphæð kr.
6.155,57 - Sú upphæð er tæp-
ar tvær miljónir króna á nú-
virði.
Það sem nú hefur verið sagt
er samkvæmt skráðum heim-
ildum. Þær heimildir um bygg-
inguna, þótt góðar séu, eru
samt aðeins punktar um sam-
þykktir og áfanga í þessu mikla
verki. Það sem vitað er um að-
dragandan, er að kirkjan á
staðnum var farin að láta á sjá,
enda byggð 1782. Einnig það
Lárns Skúlastm safitaðarfulhníi.
að söfnuðurinn var fjárhags-
lega vel stæður, hafði fengið
meðlag við yfirtöku kirkjunnar
frá landsjóði árið 1888 kr.
3.000.- og átti í sjóði kr.5.235.-
við upphaf framkvæmdanna.
Ekkert er vitað um það
hvernig staðið var að ákvarð-
anatöku um að reisa ekki kirkj-
una á grunni gömlu kirkjunnar
sem stóð í suðvesturhorni
kirkjugarðsins. Þar höfðu áður
staðið um aldir þriðju stærstu
kirkjur landsins. Sú ákvörðun
sýnir mikla áræðni og fram-
Albert Jánsson yfirsmiður.
sýni.
Þess er getið hér fýrr að sam-
þykktin um byggingu stein-
kirkju á Ingjaldshóli er vel gerð
og safnaðarfundurinn greini-
lega vel undirbúinn. Það gæti
bent til þess að einhversstaðar
hafi verið andstaða gegn þess-
ari tilhögun og ekki ótrúlegt að
svo hafi verið. Að ákveða það
og koma því í höfn að byggð
var kirkja úr þessu óreynda og
næstum óþekkta framtíðar
byggingarefni á Ingjaldshóli
árið 1903 sýnir að það fólk sem
að því stóð trúði því að
framundan væru nýir og betri
tímar.
Sement, timbur og marg-
háttað efni til verksins var flutt
inn frá Danmörku og allt pant-
að haustið 1902. Góða yfirsýn
hefur þurft til að tryggja að
allt efni yrði til staðar.
Auk innfluttu vörunnar var
aðalefnisöflunin sandur og
grjót til steypugerðarinnar,
þrjátíu til fjörutíu rúmmetrar,