Fréttablaðið - 23.04.2015, Blaðsíða 23

FIMMTUDAGUR 23. apríl 2015 | SKOÐUN | 23
Nýlega kom út bókin Lýðræðis-
tilraunir (ritstj. Jón Ólafsson
prófessor). Þar er m.a. að finna
þrjár prýðilegar ritgerðir
erlendra prófessora um stjórnar-
skrármálið, þeirra James Fiskin
í Stanford-háskóla, Hélène Land-
emore í Yale-háskóla, Tom Gins-
burg í Chicago-háskóla og Zach-
ary Elkins í Texas-háskóla. Þau
standa öll í fremstu röð í stjórn-
arskrárrannsóknum, og öll bera
þau lof á nýju stjórnarskrána, til-
urð hennar og efni.
Ekkert ósamræmi
Fishkin segir: „… ferli við endur-
skoðun stjórnarskrár ætti, ef vel
á að takast til, að vera þannig
úr garði gert, að hún mótist af
vilja almennings. … Stjórnar-
skrárferlið sýnir að vel er hægt
að tengja almenningssamráð á
netinu við fundi þar sem þátt-
takendur hittast og ræða saman
augliti til auglitis.“ Um þjóðfund-
inn 2010 segir Fishkin: „Full-
yrðinguna um að hópurinn hafi
endurspeglað skoðanir lands-
manna … er því miður ekki hægt
að styðja með neinum haldbær-
um rökum.“ Þetta er furðuleg
staðhæfing, því að fyrir liggur,
að niðurstaða þjóðfundarins var
í fullu samræmi við skoðana-
kannanir meðal almennings, 522
frambjóðenda til stjórnlagaþings
og 25 þjóðkjörinna og þingskip-
aðra fulltrúa í stjórnlagaráði.
Fullyrðing Fishkins ætti því
aðeins rétt á sér, ef hægt væri
að sýna fram á ósamræmi milli
niður stöðu þjóðfundarins 2010
og frumvarps stjórnlagaráðs frá
2011, en það hefur enginn gert,
enda er það ekki hægt. Ritstjóri
bókarinnar hefði átt að leiðrétta
þessa meinlegu villu.
Taumhald á sérfræðingum
Landesmore færir rök að því,
að „ferlið sem Ísland notaði
við stjórnarskrárgerð feli í sér
alla möguleika á því að semja
góða stjórnarskrá, þ.e. stjórnar-
skrá sem samræmist hlutlægum
gæðastöðlum.“ Hún segir: „ … (i)
ferlið leyfði almenna þátttöku,
(ii) fulltrúafyrirkomulag í ferl-
inu var í samræmi við hvernig
búseta, kynjahlutföll og viðhorf
í samfélaginu dreifast … og (iii)
ferlið var gagnsætt að mestu
leyti.“ Hún fellur ekki í sömu
gryfju og Fishkin, því að hún
segir það „einkenni þjóðfundar-
ins, að fulltrúarnir endurspegl-
uðu þverskurð af þjóðfélaginu.“
Hún segir um þjóðaratkvæða-
greiðslur um stjórnarskrár,
að þær hafi þann höfuðkost,
að þær „gefa fólki … færi á að
hafna drögum sem það er ekki
sátt við … [og] auka óneitanlega
einnig á lögmæti ferlisins og
gefa í raun til kynna að almenn-
ingur samþykki gildistöku nýrra
stjórnskipunarlaga.“ Landesmore
segir, að þátttaka almennings í
ferlinu hafi „aldrei áður verið
notuð í jafnflóknu og þýðingar-
miklu verkefni og ritun nýrrar
stjórnarskrár … Þetta tiltölulega
mikla gagnsæi íslenska ferlisins
er róttæk breyting frá því yfir-
bragði leyndar og torræðni, sem
oftast einkennir stjórnarskrár-
gerð … Íslendingar höfðu látið í
ljós skýran vilja til að hverfa frá
leynisamningum í bakherbergj-
um og spilltum vinnubrögðum
átakanna fyrir hrun.“ Og þannig
„fékk almenningur meiri aðgang
að stjórnarskrárskrifunum en
önnur dæmi eru um.“
Um íslenzka lögfræðinga, sem
Alþingi fól að leggja til orðalags-
breytingar, segir Landesmore:
„Í sumum tilfellum breyttu þeir
setningum þannig að merkingin
brenglaðist … [og] voru afskipti
Erlendar umsagnir um nýja Stjórnarskrá
íslensku sérfræðinganna ekki
einvörðungu brot gegn vilja
stjórnlagaráðs heldur drógu
þau einnig úr gæðum tillagn-
anna … mikilvægt er að hafa
taumhald á sérfræðingum.“
Höfuðpaurinn í hópnum er nú
formaður stjórnarskrárnefndar
Alþingis.
Sólskin sem sótthreinsun
Tom Ginsburg og Zachary Elkins
taka undir með Jon Elster, pró-
fessor í Columbia-háskóla, þegar
hann segir hið augljósa: „Sé ferl-
ið látið í hendur hins venjulega
löggjafa [þ.e. Alþingis] er talin
hætta á að stofnanalegir sér-
hagsmunir ráði niðurstöðunni.“
Þeir lofa ferlið fyrir að hafa
verið „gagnsætt og opið fyrir
almennri þátttöku allan tímann“
og vitna í gamlan bandarískan
hæsta réttar dómara, sem sagði:
„Sólskinið er besta sótthreins-
unin.“
Ginsburg og Elkins segja, að
gagnsæið hafi „dregið úr hvatan-
um til að láta stjórnast af eigin-
hagsmunum auk þess sem eigin-
hagsmunahyggja var fordæmd
af meðlimum stjórnlagaráðs.“
Þeir segja einnig: „Sterkustu
rökin frá fræðilegu sjónarmiði
fyrir þátttöku almennings varða
það hlutverk stjórnarskrár að
veita stjórnvöldum aðhald … Einn
áhrifamikill skilningur á stjórnar-
skrám er að þær séu samfélags-
sáttmáli borgaranna, til þess
gerður að takmarka ógnina af
ríkisvaldi.“ Þeir taka réttilega
eftir því, að „Alþingi Íslendinga
hefði orðið sterkari stofnun með
fullgildingu tillagnanna en það
er nú.“ Þeir mæra einnig ýmis
efnisatriði, sem litla athygli hafa
vakið: „Mjög fáar stjórnarskrár
ná yfir réttindi fatlaðra [og] hafa
aðeins 25 stjórnarskrár [af 900
allar götur frá 1789, innskot mitt,
ÞG] nokkru sinni veitt fötluðum
slíka vernd.“
Þeir spyrja að endingu: „Hvers
vegna stóðu borgararnir ekki
vörð um [nýju stjórnarskrána]
andspænis vanrækslu þingsins?“
Þeir svara: „Það er gríðarlega
erfitt að viðhalda fjöldahreyf-
ingu nema á miklum erfið-
leikatímum. … Því miður virðist
aldrei vera nógu mikið í húfi til
að virkja þátttöku, … jafnvel á
tímum netlýðræðis.“
Í DAG
Þorvaldur
Gylfason
hagfræðiprófessor
DAGSKRÁ:
12:30 Opnunarávarp
Þórarinn Sólmundarson, sérfræðingur í mennta- og menningarmálaráðuneytinu
12:40 From Science to Praxis – Opportunities and Challenges
Dr. Peter Moll, Senior Science Policy Adviser, Science Development
13:20 Þverfaglegar rannsóknir í íslensku vísindasamfélagi
Kynningar og umræður
Kristín Svavarsdóttir, vistfræðingur hjá Landgræðslu ríkisins
Eyjólfur Guðmundsson, rektor Háskólans á Akureyri
Unnur Anna Valdimarsdóttir, próf. við HÍ og forstöðumaður Miðstöðvar í lýðheilsuvísindum
Fríða Björk Ingvarsdóttir, rektor Listaháskóla Íslands
Umræðustjóri: Kristín Svavarsdóttir, Landgræðslu ríkisins
Fundarstjóri: Hallgrímur Jónasson forstöðumaður Rannís
MÁNUDAGINN 27. APRÍL KL. 12:30-14:30
Á GRAND HÓTEL REYKJAVÍK
Á Rannsóknaþingi 2015 verður fjallað um þverfaglegar rannsóknir. Undanfarin ár hefur samstarf
milli fræðasviða aukist mikið og áhersla er lögð á þverfaglega nálgun og samstarf í vísindum og
nýsköpun. Á þinginu verður leitast við að bregða ljósi á þessa þróun, fjalla um reynslu, áskoranir
og tækifæri á þessu sviði og fá fram umræður um stöðu þverfaglegra rannsókna.
Þingið er öllum opið og þátttaka ókeypis. Skráning á heimasíðu Rannís.
Athugið að húsið opnar kl. 12:00 með léttum hádegisverði fyrir gesti.
RANNSÓKNAÞING 2015
ÞVERFAGLEGAR RANNSÓKNIR
H
N
O
T
S
K
Ó
G
U
R
g
ra
fí
s
k
h
ö
n
n
u
n