Hugur og hönd - 01.06.1994, Blaðsíða 11

skyni skoðaði ég m.a. dagtreyjur í eigu
Þjóðminjasafnsins, svör við spurninga-
skrám Þjóðháttadeildar Þjóðminja-
safnsins og norrænar bækur um hvers-
dagsfatnað á 18. og 19. öld.
Dagtreyju má lýsa stuttlega eitthvað á
þessa leið: Dagtreyja var fóðruð,
langerma treyja, ýmist saumuð úr ís-
lensku eða innfluttu efni. Oftast var
hún úr bláu eða svörtu ullarefni eða
dökkleitu, einlitu, rósóttu eða doppóttu
bómullarefni, eftir því hvort dagtreyjan
átti að vera sumar- eða vetrarflík. Þar
sem dagtreyjur voru ígangsföt, vinnu-
flíkur, voru þær látlausar og áttu fyrst
og fremst að vera þægilegar og skjólgóð-
ar. Þær voru frekar háar í hálsinn og
hnepptar frá hálsi niður að mitti með
fínlegum tölum eða hnöppum. Ymist
virðast þær hafa verið hafðar utan yfir
pilsið eða gyrtar ofan í það. Stundum
voru dagtreyjur aðgreindar eftir efninu
sem þær voru saumaðar úr og nefndar
t.d. sirstreyja og vaðmálstreyja.
Eins og fyrr segir voru dagtreyjur
alltaf fóðraðar, bæði bolur og ermar. Al-
gengt var meðan flíkur voru saumaðar í
höndum, að bolflíkur, þ.e. flíkur á efri
hluta líkamans, væru allar fóðraðar og
allir „saumar lokaðir“, eins og sagt er.
Þá sést hvergi í saumför innan í flík-
inni. Þessi hefð hélst lengi hérlendis,
þrátt fyrir að saumavélin leysti hand-
sauminn að miklu leyti af hólmi, og
breyttist líklega ekki að gagni fyrr en
hægt var að sauma sikk-sakk-spor á
heimasaumavélar um 1950-60, því þar
með varð frágangur á saumförum auð-
veldur.
Nú á tímum mundum við sjálfsagt
kalla flík eins og dagtreyju blússu. Orð-
ið treyja hefur á síðustu öldum haft
nokkuð víðtæka merkingu og oft erfitt
að átta sig á hvort um er að ræða t.d.
saumaða eða prjónaða flík. Treyja var
samt yfirleitt flík með löngum ermum.
E.t.v. hefur dagtreyja fengið nafngiftina
til að aðgreina hana frá nátttreyju, sem
um aldaraðir hafði einnig verið notuð á
daginn eða til að undirstrika að hún var
ætluð til daglegs brúks, hversdagstreyja,
meðan peysufatatreyjan, sem var íburð-
armeiri, var betri treyja, spariflík. Vík
ég nánar að því seinna.
Með því að rýna í erlendar búninga-
bækur sést, að treyjur áþekkar dagtreyj-
um, en með mismunandi nöfnum,
voru notaðar hversdags víða um Norð-
ur-Evrópu a.m.k. frá því um miðja 18.
öld, ef ekki fyrr, og fram að lokum 19.
aldar.
Ekki þori ég að staðhæfa hve gamalt
fyrirbæri dagtreyjur eru meðal íslensks
hversdagsfatnaðar en draga má ályktan-
ir út frá nokkrum staðreyndum.
Formið, sniðið, á dagtreyju er náskylt
peysufatatreyju og uppruna beggja er
líklega að finna í hneppta miðaldakyrtl-
inum frá 14. öld. Hann var að formi til
næstum eins bæði fyrir konur og karla.
Hann tók síðan breytingum í aldanna
rás fyrir áhrif tískustrauma. Margir
„fataspekúlantar“ eru þeirrar skoðunar,
að e.t.v. sé varla hægt að tala um tísku í
nútíma skilningi fyrr en á 14. öld. Þá
fór fatnaður að bera merki mismunandi
vaxtarlags karla og kvenna. Þetta gerðist
samfara efnahagslegum og pólitískum
uppgangi borgarbúa og þverrandi
kirkjulegum, andlegum, völdum á 14.
og 15. öld.
Enginn vafi leikur á að bæði peysu-
fata- og dagtreyjan bera sterkan svip af
evrópskum kventískuflíkum frá 1780-
1810. Ekki er því að undra að talið er
að Valgerður Jónsdóttir, biskupsfrú í
Skálholti, hafi verið einna fyrst kvenna
á Islandi til að klæðast daglega peysu-
fatatreyju um 1790. Vert er að hafa í
huga að hversdagsflíkur heldra fólks
voru ekki vinnuflíkur í sama skilningi
og hversdagsföt almennings, en voru
samt „fyrirmyndir" sem almúginn
reyndi að líkja eftir.
Norrænar myndir og teikningar af
hversdagsfatnaði kvenna, einkum af
bænda- og sjómannastéttum, allt frá
byrjun 19. aldar sýna treyjur, sem líkj-
ast mjög íslenskum dagtreyjum og í
raun fatnað, er að flestu leyti líkist þeim
sem tíðkaðist hversdags hérlendis
a.m.k. frá miðri 19. öld og fram á 20.
öldina og lýst er hér á eftir.
Hjá Orðabók Háskólans fékk ég þær
upplýsingar að elsta dæmið er þeir
höfðu um orðið dagtreyju væri að finna
úr blaðinu „Fjallkonan“ frá 1898. Þar
er talað um „blátt sirs í dagtreyju og
svuntu“ (bls. 52), en ennþá eldri væru
auglýsingar um „dagtreyjutau“ sem
birtust í Þjóðólfi (36. árg. bls. 64,100)
og ísafold (bls. 68, 104) árið 1884.
Ekki kæmi mér því á óvart að dag-
treyjan, eða e.t.v. frekar orðið dagtreyja
hafi „fæðst“ um miðja 19. öld. Sigurður
Guðmundsson málari skrifar ritgerð
um íslenska kvenbúninga árið 1857.
Þar segir hann m.a., að „nú séu konur
farnar að taka upp þann ósið að sníða
peisurnar úr klæði“. Sigurður er hér að
tala um peysufatatreyjur. Bendir þetta
því til, að allt fram að þessum tíma hafi
þær frekar verið prjónaðar og þá kallað-
ar peysur en ekki treyjur eins og nú er
gert.
Um miðja 19. öld fer einmitt að örla
á hvers kyns nýjungum eða „ósiðum“ í
íslensku þjóðlífi, sem um aldaraðir
hafði tekið ótrúlega litlum breytingum.
En víkjum aftur að orðum Sigurðar
um, að peysur séu nú sniðnar úr klæði.
Klæði var örugglega of dýrmætt til dag-
legrar notkunar. Trúlegt er því að
peysufötin í sinni gömlu mynd, með
flaueli á börmum og ermum treyjunnar
og klút um hálsinn, hafi einmitt þess
vegna farið að þróast í að verða fremur
spariföt. Ljósmyndir frá seinni hluta
19. aldar af sparibúnum konum sýna
einnig flestar konur í peysufötum. En
þar sem peysufötin höfðu að einhverju
leyti líka verið notuð hversdags, var nú
þörf á að búa til einfaldari og ódýrari
treyju til daglegrar notkunar. Þannig
verður dagtreyjan hugsanlega til.
Slík breyting á fatavenjum hefur
næstum komið af sjálfu sér. Þar komu
til tíska, betri innlend efni, og aukinn
innflutningur á vönduðum en ódýrari
efnum sem kom í kjölfar iðnbyltingar-
11