Hugur og hönd - 01.06.1994, Síða 20

ÍSLENSKT HANDVERK
- hugleiðingar
HANDVERKSMENNING
Allir eru sjálfsagt sammála um að
bókmenntir og listir séu mikilvægur
þáttur íslenskrar menningar. Einnig
samþykkja flestir að án menningar væri
lífið harla tilbreytingalítið og litlaust.
En hvað með handverksmenningu Is-
lendinga? Skiptir hún ekki máli líka?
Handverksmenning hefur verið lítið
áberandi á Islandi undanfarna áratugi.
Oll þekkjum við söguna um breytta at-
vinnuhætti og þær afleiðingar sem þeir
höfðu fyrir handverksiðnaðinn á land-
inu. Handverkshefðin rofnaði, því ekki
var lengur þörf fyrir kunnáttu í saum-
um, prjóni, vefnaði, útskurði svo örfátt
sé nefnt, því nú var hægt að kaupa
ódýra fjöldaframleidda vöru. A vissan
hátt var þetta ákveðinn léttir að þurfa
ekki lengur að framleiða sjálf t.d. allan
fatnað fyrir heimilisfólkið. En um leið
minnkaði áhugi og virðing fyrir hand-
verki. Handunnin vara gat ekki, og
getur ekki enn, keppt við fjöldafram-
leidda vöru. Þetta er mjög miður því
þarna glataðist mikil þekking og verk-
kunnátta sem áður varðveittist mann
fram af manni. En nú eru breyttir tím-
ar. Fólk er aftur farið að kunna að meta
handunna hluti og þá oftast úr náttúr-
legum efnum.
Ef við lítum til annarra Norðurlanda
sjáum við að þar er borin mikil virðing
fyrir handverki og góðri hönnun. Enda
hafa t.d. Finnar og Norðmenn ágætar
tekjur af sinni handverksframleiðslu,
hún er eftirsótt bæði innanlands og
utan. Handverki þeirra er hampað
jafnt og bókmenntum þeirra og listum.
Þó að við Islendingar þykjum vera
nýjungagjarnir og reynum helst að vera
ekki eftirbátar grannþjóðanna í flestu
sem máli skiptir, þá verðum við að við-
urkenna að í handverksmálum heltumst
við úr lestinni um nokkurt skeið. En
nú er von til þess að úr rætist. Þeir sem
fylgst hafa með þróun mála í handverki
á íslandi undanfarin 3-4 ár hafa orðið
varir við gífurlega grósku. Reyndar eru
dæmi um fólk sem hefur stundað hand-
verksiðnað í áraraðir þrátt fyrir erfiðar
aðstæður, og nýtur það nú góðs af því
forskoti sem mikil reynsla og verkkunn-
átta veitir því.
Fólk hefur í auknum mæli sýnt áhuga
á að starfa við handverksiðnað. Flestir
sem framleiða handverksmuni gera það
í hjáverkum, en öðrum hefur tekist að
skapa sér fulla atvinnu af því. Þeir
munu þó vera fáir sem geta framfleytt
sér og sínum af handverksframleiðsl-
unni einni saman. Nú er sjálfsagt flest
handverksfólk sammála um að það
verði seint efnað af handverksfram-
leiðslu. Hvers vegna er það þá að vinna
við þetta? Sjálfsagt kemur oft til innri
hvöt til að vinna við það sem veitir á-
nægju og vitneskjan um að manni tekst
vel til spillir ekki.
MARGSKONAR
HANDVERKSFÓLK
Eins og áður sagði hefur mikið verið
að gerast í handverksmálum upp á
síðkastið. Handverkshópar hafa sprott-
ið upp eins og gorkúlur um allt land.
Sérstaklega hefur verið ánægjulegt að
fylgjast með hópum sem hafa það að
meginmarkmiði að vinna úr íslensku
hráefni, t.d. ull, horni, beini, tré, skinni
o.s. frv. I mörgum tilfellum eru
heimatökin hæg hjá þessu fólki, hráefn-
ið nærtækt og oft ódýrt.
Handverksfólk er breiður hópur fólks
með ólíkar þarfir og mismunandi mark-
mið. I þessum breiða hópi er að finna
langskólagengið listafólk sem vinnur
við handverk, þá gjarnan listiðnað. Á
hinum vængnum er fólk sem vinnur
við handverk í tómstundum og hefur
e.t.v. lítið lært til verka, kannski farið á
námskeið og ætlar sér ekki að selja
framleiðslu sína nema þá á mörkuðum.
Flestir tilheyra þó sjálfsagt þeim hópi
sem vill gera alvöru úr sinni handverks-
framleiðslu og hafa hana a.m.k. að
hlutastarfi. Allir þessir hópar eiga sinn
tilverurétt og geta, ef vel er á málum
haldið, starfað hlið við hlið.
Margir einstaklingar sem vilja hafa
handverk að fullu starfi eða hlutastarfi
vinna með handverkshópum eða sam-
vinnufélögum, þar sem margir einstak-
lingar deila vinnu- og söluaðstöðu.
Þetta er í raun ákjósanleg leið fyrir
handverksfólk, því byrjunarörðugleikar
eru oft miklir og því gott að njóta
stuðnings og félagsskapar annars hand-
verksfólks. Innan hópanna er mögu-
leiki á sveigjanleika varðandi fram-
leiðslugetu hvers og eins, sumir fram-
leiða mikið, aðrir minna allt eftir því
hvernig stendur á hjá fólki.
HÖNNUN
Það er ekki öllum gefið að vera lista-
góðir handverksmenn. Til þess þarf
greind (það sem sumir nefna hæfileika).
Góðir handverksmenn hafa líkamlega
gáfu. Með henni er átt við að vera lag-
hentur, eiga gott með að stunda vinnu
sem krefst fínhreyfinga og mikillar
vandvirkni. Handverksmaðurinn getur
að auki haft sjónræna og/eða rýmisgáfu,
en það gerir honum kleift að skapa eða
hanna fallega muni sem gleðja augað.
Þessar tvær gáfur þurfa að fara saman í
einni og sömu manneskjunni til að hún
geti skapað listrænt handverk án utan-
aðkomandi aðstoðar.
En nú vitum við að það fer ekki alltaf
saman að vera laghentur og hafa list-
ræna gáfu. Handverksmaðurinn getur
skorið út eða saumað út frábærlega án
þess að bera skynbragð á hönnunarþátt
þeirra hluta sem hann framleiðir. Á
sama hátt getur hönnuðurinn eða lista-
maðurinn fengið góðar hugmyndir að
útliti hluta og jafnvel útfærslu, án þess
að hafa hæfileika eða kunnáttu til að
fullvinna þær sjálfur. En það er heldur
ekki nauðsynlegt. Til þess að skapa list-
rænt handverk þarf oft að koma til
samvinna tveggja eða fleiri einstaklinga
sem allir hafa hæfileika eða gáfur hver á
sínu sviði.
Hönnunarþátturinn verður seint of-
metinn. Það er sama hversu vel hefur
tekist til með framleiðsluna, ef hönnun-
inni er ábótavant þarf að staldra við.
Sjálfsgagnrýni er mikilvæg fyrir hand-
verksfólk ef vel á að takast. Ef mark-
miðið er góð hönnun - vandað hand-
verk - íslenskt handverk, þarf oft að
koma til samvinna handverksfólks og
hönnuða. Margar leiðir er hægt að fara
í þessum efnum, t.d. fá tímabundna
ráðgjöf með ákveðna vöruþróun í huga
eða kaupa eða fá leyfi til að nota hönn-
un annarra.
20