Hugur og hönd - 01.06.1994, Page 32

Bjarnadóttir, 1938b, bls. 79). Telur hún
að margar vestur-íslenskar konur hafi
haft drjúgar tekjur af prjónaskap, ekki
aðeins á vinnufatnaði, sem áður er get-
ið, heldur einnig fínni vinnu svo sem
prjónakjólum.
Heimilisiðnaðurinn var lítið vélvædd-
ur, sem Halldóru þótti merkilegt, mið-
að við alla vélvæðinguna á öðrum svið-
um í Vesturheimi. Fótstignar saumavél-
ar voru þó á flestum heimilum og víða
rakst hún á litlar, handsnúnar kembi-
vélar. Astæðan fyrir vinsældum þeirra
var sú að fólk treysti því betur að það
fengi sína eigin ull aftur úr kembunum,
heldur en úr vélum ullarverksmiðjanna.
Það sama var uppi á teningnum í upp-
hafi ullariðnaðar á Islandi, að fólk valdi
heldur að skipta við smærri verkstæði
með kembinguna (Magnús Guðmunds-
son, 1988). Eitt af því sem Halldóra
hafði gaman af var að sjá karlana kemba
ull í 30 stiga hita á sumardegi. Margt af
eldra fólki sem hún hitti átti öll helstu
tóvinnuverkfæri, svo sem ullarkamba,
rokka, snældustokka og fleira.
Tóvinnan og prjónaskapurinn voru
þær greinar heimilisiðnaðarins vestra
sem ef til vill stóðu næst þeim menn-
ingararfi sem landnemarnir fluttu með
sér. En Halldóra kynntist einnig dæm-
um um heimilisiðnað sem hafði þróast
við hinar nýju aðstæður, fyrir áhrif frá
nýjum nágrönnum og nýrri tækni. Sem
dæmi um heimilisiðnað sem hefur verið
óþekktur á Islandi á ofanverðri 19. öld,
þegar meginhluti landnemanna lagði
upp, er það sem Halldóra kallaði
heimagerðar flosmottur. Það eru mott-
ur gerðar úr aflóga silkisokkum og nær-
fötum í strigagrunn með einskonar flos-
stungu. Þessar mottur leist henni vel á,
kallaði þær mjúkar, sterkar og smekk-
legar og virðast þær hafa verið þó nokk-
uð notaðar. Ef til vill hefur þetta verið
tískubóla um þessar mundir, Halldóra
gat þess að umferðakennarar í handa-
vinnu leiðbeini um gerð þeirra (Hall-
dóra Bjarnadóttir, 1938b).
Eitt er það handverk sem oft er talið
einkennandi fyrir Norður- Ameríku, en
það er stoppteppið (quilt). íslensku
landnemarnir tóku þessa handavinnu
upp af krafti, aðferðin þekkt á íslandi
líka en ekki eins almenn og vestra. Ein-
föld gerð af stoppteppi var að þræða
saman ullarkembur, láta í milliver og
stoppa saman. Viðhafnarmeiri og öllu
þekktari í dag voru bótateppin, sem
Halldóra kallaði skrautteppi. Oþarft er
að lýsa gerð þeirra hér. Þó skiptir það
máli að Halldóra nefnir samvinnu
kvenna við þessa vinnu. Sjálfsagt hefur
það höfðað til hennar, því hér koma
saman tvö helstu áhugamál hennar, fé-
lagsstarf kvenna og heimilisiðnaður.
Halldóra lýsir því að kvenfélög og
kvennahópar noti teppagerðina til fjár-
öflunar. I einfaldari gerðina voru milli-
verin aðkeypt og ullin keypt óþvegin.
Konurnar skiptu svo með sér ullar-
þvottinum og komu síðan saman til að
kemba ullina, þræða saman kemburnar
og stoppa allt saman. Sama gilti um
skrautteppin, konurnar skiptu þá líka
með sér að gera bæturnar en unnu í
hóp að því að skeyta teppið saman og
stoppa það. „Það er oft glatt á hjalla hjá
konunum við þessa teppagerð og kaffið
smakkast vel að loknu starfi“ ( Halldóra
Bjarnadóttir, 1938b, bls. 80). Ef til vill
hefur Halldóra tekið þátt í slíkum sam-
komum, að minnsta kosti fjölgar til
muna auglýsingum um fundi í Heimil-
isiðnaðarfélaginu í Winnipeg, árið sem
hún dvaldi vestra. Það er ekki úr vegi að
skoða þátttöku Halldóru í félagslífi
Vestur-íslendinga almennt.
GAGNKVÆM KYNNI
Halldóra dvaldi í eitt ár vestanhafs og
þótt hún ferðaðist um þvera álfuna, gaf
hún sér tíma til að vera um kyrrt um
tíma á hverjum stað, að hún næði eitt-
hvað að kynnast fólki. Einnig til þess
„því gæfist tækifæri til að spyrja mig
spjörunum úr um frændur og vini
heima“ ( Halldóra Bjarnadóttir, 1938a,
bls. 17). Þessi ummæli hennar sýna
skilning hennar á mikilvægi hinna per-
sónulegu tengsla. I þessu skar hún sig
nokkuð úr hópi þeirra gesta sem ferð-
uðust um á vegum samtaka Vestur-Is-
lendinga þessi árin. Eflaust skiptir það
máli í þessu sambandi að hún var eina
konan í þessum hópi, og þau málefni
sem hún gerði að umtalsefni; heimilis-
iðnaður og kvenna-samtök, voru ekki á
dagskrá hjá fulitrúum íslenskrar há-
menningar og stjórnmála almennt. Þau
snertu valdaminni aðila í formlegum
skilningi, konur og annað heimavinn-
andi fólk. Öllum var að sjálfsögðu
þökkuð góð viðkynning, en engum svo
ítarlega sem Halldóru, né heldur var
tekið til alþýðlegheita annarra en henn-
ar. Formlegt hlutverk sitt sem fulltrúa
íslands rækti hún vel, með fyrirlestrum
og sýningu, en jafnframt gaf hún kost á
persónulegum kynnum. Oft er vikið að
mikilvægi þessa í frásögnum vestra af
ferð Halldóru. I grein sem séra Jakob
Jónsson ritaði til kynningar á komu
hennar til Wynyard sagði hann meðal
annars að hún væri alþýðleg í fram-
komu og áhugasöm um málefni Vestur-
íslendinga. Spáði hann því að hún
myndi reynast liðsmaður í þeirri sveit
sem vinni að varðveislu bræðraþels milli
íslendinga vestan hafs og austan (Jakob
Jónsson, 1937). Halldóra var vel til þess
fallin að rækta slík kynni, ekki einungis
vegna framkomu sinnar, heldur ekkt
síður þess að hún hafði undirbúið sig
mjög vel. Hún sagðist hafa gert sér það
að skyldu að lesa sem mest hún mátti
um landnám og veru Islendinga í Vest-
urheimi. Með slíkt veganesti var henni
auðveldara að fræðast nánar um og
ræða af skilningi menningarlífið vestra,
en þeim gestum, sem héldu í vesturveg
í þeim tilgangi einum að miðla sínu
eigin. Móttökunefndin sem stofnuð var
1937, hét tveim árum síðar Halldóru-
nefndin er hún skilaði skýrslu á
ársþinginu. I skýrslunni segir meðal
annars: „Látlaus og vinsamleg fram-
koma Halldóru Bjarnadóttur ásamt því
að bera á milli Austur- og Vestur-ís-
lendinga vinsamleg ummæli og hlýjar
kveðjur, áttu sinn þátt í því, að nefndin
minnist þess með ánægju, að hafa unn-
ið saman að þessu málefni“ (Tímarit
Þjóðræknisfélags Islendinga, 21. ár
1940, bls.105).
I apríl var komið að kveðjustundun-
um, sagt er frá tveimur kveðjusamsæt-
um í Lögbergi 28.4. 1838. I sama tölu-
blaði er svohljóðandi kveðja frá Hall-
dóru Bjarnadóttur:
KVEÐJA OG ÞÖKK.
Um leið og ég legg af stað heim til Is-
lands, langar mig til að senda löndum
mínum og peim öðrum góðum mönnum
sem ég hefi kynst hér vestra, mínar bestu
kveðjur og þakklœti fyrir ágœtar viðtökur
og vinsamlega hjálp þann tíma, sem ég
hef dvalið hér.Vera mín hér vestra hefur
verið mér að öllu leyti hin ánœgjidegasta
og að ýmsu leyti mjög lœrdómsrík. Eg óska
ykkur, góðir landar, hvar sem þið eruð í
dreifingunni, góðs gengis í framtíðinni.
Látið mig vita ef ég gati gert ykkur ein-
hvern greiða heima, mér vœri ánœgja að
reka eríndi yðar þar. Utanáskrifi mín er
„Hlín“ Reykjavík. Guð blessi ykkur öll.
Halldóra Bjarnadóttir“ ( Lögberg 28.4.
1938, bls. 1).
Þetta loforð um að reka erindi Vest-
ur-Islendinga heima, efndi Halldóra
með því að halda áfram að gegna hlut-
verki í formlegum tengslum landanna
austan hafs og vestan. Ber þar hæst ítar-
legar frásagnir af ferðinni og af högum
Vestur-íslendinga í „HIín“. Önnur
greinin fjallar um heimilisiðnað Vestur-
Islendinga en hin er almennur fróðleik-
ur um menningarlíf þeirra. Þar er lýst á
greinargóðan hátt högum fólks vestra,
svo sem híbýlum, samgöngum, matar-
æði og klæðaburði. Starfsaðstöðu
kvenna á heimilum eru gerð ítarleg skil,
sem eðlilegt er í kvennablaði, auk þess
sem það voru samtök kvenna sem
höfðu veg og vanda af móttökum Hall-
dóru í Vesturheimi. Þessi frásögn hefur
eflaust hjálpað mörgum lesandanum að
setja sig í spor ættingjanna vestra (Hall-
dóra Bjarnadóttir, 1938a).
I frásögninni í „Hlín“ notaði Hall-
32