Hugur og hönd - 01.06.1994, Síða 44

hentugleika. 29) Að síðustu er að tala
um grindina sem rakið er á. Hún
leikur á einum ás 33/4 al. löngum. I
henni eru tvö krosstré eður tveir
krossar 2'/4 al. langir, þar sem þeir
eru samangreyptir kemur ásinn gegn-
um þá, þeir eru hvor upp undan öðr-
um svo langt að ásinn er 2'/io al. milli
þeirra. Ganga svo þessir krossar
hverjir tveir endar í lítið lengra tré en
ásinn er milli þeirra svo þar verður
ferhyrningur einfaldur þegar grindin
er lögð saman, því þá fellur eitt tré
að öðru en þegar hún er lögð sundur
og hún brúkast verður ferhyrningur
rvöfaldur. Auk þessa fylgja grindinni
2 fjalir, gjörð sýling upp í hvoru
tveggja þeirr[a] enda. Þær eru að
lengd 18/2o al. og tvö göt á hvorri
hvar í að eru settir hælar item sá
fimmti í sjálfa grindina að ofan, þó
ekki upp heldur út en í fjölunum
standa þeir upp. Sú eina þessi fjöl er
neðan til í grindinni og í bilinu milli
einhverra tveggja krossenda trjánna
ofan á krossendunum, hin eins fyrir
sitt leyti að ofan, þó eru þær ekki
negldar heldur skorðaðar þar, svo
þær verði teknar burtu þegar búið er
að rekja, að grindin verði lögð sam-
an, annars kemst hún ekki fyrir né
verður forvöruð. 30) Kista með 20
hvolfum fylgir þar með ril að láta
hnoðin renna í. Hún er á hvorn veg
l'/2 al., á hæð 'h þuml. Eitt hald er
neglt utan á barmana á tveim hennar
köntum, fyrir hvort þetta hald geng-
ur ein kinn og hvor kinn 1 al. há,
milli kinnanna ganga tvö tré, þeim
mun lengra kistunni að þau verði fest
í kinnunum, það eina þeirra á kinna-
endunum að ofan, hitt nokkuð neð-
ar. Ofan til í því neðra eru 10 kengir,
neðan til í því efra eins margir af lað-
dregnum prjónum, í þessa kengi
ganga þræðirnir sem í kistuna eru
lagðir, einn úr hverju hennar hólfi,
til þess að fljótara sé að finna þá ef
slitna og að þeir ekki flækist. En allra
helst að eftir þeim sé tekið skilið sem
niður setur vefjarfyrirgjörðina. Þessi
grindartré öll eru af greni. Minnist
ég nú ei eftir vera utan lítinn tré-
stump, einn trénagla og einn tré-
tappa allt auðfengið, item vefjarsöx
og krók í skaftkorni til að taka upp
með skyttuna þá hún dettur. Mælir-
inn ætla ég mig hafa tekið nærri
sanni réttan en lögun og smíði hlut-
anna kann mér maklega feilað hafa
að skrifa.
Eftirfarandi orðalisti er tekinn úr ofan-
skráðri ritgerð í þeirri röð sem orðin
koma fyrir. Innan sviga fyrir aftan eru
orð sem nú eða í seinni tíð hafa verið
notuð um sömu hluti. Ekki er ljóst hvað
44
átt er við með „3 svigar“ og „stokk-
korn“, ef til vill er hið síðara lítið skaft:
1. Vefstaður (vefstóll).
2. Uppstandarar (fram- og afturokar,
fram- og afturstuðlar).
3. Armur (kjálki, kjálkanef, vængur).
4. Krappi.
5. Þverslá.
6. Setubekkur.
7. Brjóstbóma (brjóstslá).
8. Síðustykki.
9. Áfellur.
10. Þverbekkur.
11. Vefjarbóman eða garnrifurinn
(slöngurifur).
12. Stokkur (rifskaft, plógskaft, fram-
hnýtingarskaft).
13. Fótstykki.
14. Sveifar (skammel, stigskammel,
stigsköft).
15- Rifurinn (voðmeiður).
16. Haus (rifshaus).
17. Hringbeygð járnspöng með
rönnum (tannhjól).
18. Járnloka.
19. Slagborðið eða
skeiðarstokkurinn.
20. Kjálkar (slagborðsarmar,
-kjálkar, -kinnar).
21. Gróp í slagborði.
22. Skeið.
23. Slagborðsstöng.
24. Járnás.
25. Vefsköft, efri og neðri sköft.
26. Trissustöng (hafaldatré, -slá).
27. Trissur.
28. Hjól.
29. Hjólahvilft.
30. Trissuvinklar (vippur).
31. Hafald.
32. Tennur eða reyrar.
33. Skeiðarkinnar.
34. Kambur með 2 kjálkum,
2 kinnum og 68 tindum
(vefjarkambur).
35- Haldvinda úr járni.
36. Skeiðar- og hafaldadragnál
(gikkur, krókur, skeiðarkrókur,
krækja).
37. Spólurokkur og 2 stokkar.
38. Spólur.
39. Skytta með pinna
(spóluteinn, ríll).
40. Svigar 3.
41. Stokkkorn.
42. Grindin sem rakið er á
(rakgrind, rakningsgrind).
43. Krosstré eða krossar.
44. 2 íjalir, gjörð sýling í endana
(hælatré).
45. Hælar.
46. Kista með 20 hvolfum
(rakningsstokkur, -kista, -kassi).
47- Skilið.
48. Vefjarfyrirgjörðin
(inndráttur í höföld?).
49. Vefjarsöx (skæri).
50. Krókur í skaftkorni til að taka
upp með skyttuna þá hún dettur.
Jafnframt er talað um að stíga á sveif-
arnar, þ.e. skammelin, vinda á eða upp
á rif og vefjarbómu, slá með slagborði,
rekja á grindina. Einnig er nefnt varp og
varpaður vefur og er átt við þéttleika
uppistöðu.
Tekið saman í okt.-nóv. 1994. Eftir-
töldum aðilum eru þakkaðar vinsamleg-
ar ábendingar: Aslaugu Sverrisdóttur,
starfsfólki handritadeildar Landsbóka-
safns, Hrefnu Róbertsdóttur sagnfræð-
ingi og Sveinbirni Rafnssyni, fil. dr.,
fyrir að vísa á handritið.
Sigríður Halldórsdóttir
TILVÍSANIR:
1 Lbs. 80a, 8vo. Bls. 437-455.
2 Handritaskrá
Landsbókasafns II. b. 1.
3 Þorkell Jóhannesson.
Saga íslendinga.
Reykjavík 1950. BIs. 536 og 541.
4 G.G. Nyberg.
Lanthemmens vávstolar.
Stokkhólmi 1975. Bls. 81.
5 G.G. Nyberg. Sama bók, fig. 56.
Poul Andersen.
Vævning.
Kaupmannahöfn 1955-
Fig. 4d, 8, 14, 20, 22 og30.
6 Þorkell Jóhannesson.
Saga Islendinga VII.
Reykjavík 1950. Bls. 538-539.
7 Lbs. 4986, 4to. og Skjöl
landsnefndarinnar fyrri.
LitraTT- ZZ. 1770-1771. Bls. 5.
8 Jón Jónsson. Skúli Magnússon
landfógeti.
Reykjavík 1911. BIs. 176.
9 Sama bók. Bls. 318.
10 Skjalasafn amtmanns II. 87.
Ymis skjöl um Innréttingarnar
1750-1770.
11 Þorkell Jóhannesson.
Saga Islendinga VII.
Reykjavík 1950. Bls. 542.
12 Þeir sem svara spurningalistum
þjóðháttadeildar Þjóðminjasafns
um vefstóla, sem sendir voru út
fyrst árið 1966, muna fæstir
tvíbreiða vefstóla.
13 Halldóra Bjarnadóttir.
Vefnaður.
Reykjavík 1966. Bls. 163.
14 Gísli Gestsson.
Álnir og kvarðar.
Arbók Hins íslenzka
fornleifafélags 1968.
Bls. 45-78.