Morgunblaðið - 27.04.2020, Blaðsíða 18

18 UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 27. APRÍL 2020
„Nytjastofnar á Ís-
landsmiðum eru sam-
eign íslensku þjóð-
arinnar. Markmið laga
þessara er að stuðla að
verndun og hagkvæmri
nýtingu þeirra og
tryggja með því trausta
atvinnu og byggð í land-
inu. Úthlutun veiðiheim-
ilda samkvæmt lögum
þessum myndar ekki
eignarrétt eða óaftur-
kallanlegt forræði einstakra aðila yfir
veiðiheimildum.“
Þannig hljóðar 1. grein fiskveiði-
stjórnunarlaganna. Eftir þessu skýra
markmiði ber ráðherra sjávarútvegs-
mála að vinna. Þessi lagagrein var
einnig leiðarljós mitt sem ráðherra frá
því um vorið 2009 til ársloka 2011. Í
ljósi umræðu síðustu daga og vikna
finnst mér rétt að rekja með nokkrum
orðum hvernig ég stóð að málum – og
á hvaða forsendum ákvarðanir voru
teknar á mínum tíma sem sjávar-
útvegsráðherra. Þá er ekki úr vegi að
greina frá samskiptum við forystu
stórútgerðarinnar en framganga
sumra þeirra hefur verið mjög í frétt-
um síðustu daga.
Fjármálahrunið 2009
Það blés ekki byrlega í atvinnu-
málum landsmanna eftir fjármála-
hrunið 2009. Neyðarlög höfðu verið
sett til þess að endurskipuleggja fjár-
málakerfið og gjaldeyrishöft. Alþjóða-
gjaldeyrissjóðurinn spáði 15-20% at-
vinnuleysi. Við þessar aðstæður verð
ég ráðherra grunnatvinnuvega þjóð-
arinnar, sjávarútvegs og landbúnaðar.
Þorskaflinn hafði farið minnkandi árin
á undan en var nú á hægri uppleið.
Makríll var þá nýtekinn að ganga á Ís-
landsmið og veiddist fyrst sem meðafli
með síld hjá uppsjávarflotanum djúpt
austur af landinu en fór allur í
bræðslu. Mér bar sem ráðherra þess-
ara atvinnugreina að leita allra leiða til
að auka innlendan virðisauka fiskveiði-
auðlindarinnar, búa í haginn fyrir ný
störf og auka útflutningstekjur.
Það var mjög sérstakt að koma inn í
sjávarútvegsráðuneytið á þessum
tíma. „Dugnaðarforkarnir“ sem
stýrðu LÍÚ töldu sig eiga fiskinn
syndandi í sjónum, tröppurnar í ráðu-
neytinu og stólana við fundarborðið
eins og áður. Fékk hinn nýi ráðherra
sjávarútvegsamála óspart að heyra
það.
Úthafsrækjan tekin
úr kvóta 2010
Útgerðarmenn höfðu stundað að
veðsetja veiðiheimildir í úthafsrækju
án þess að veiða. Í stað þess söfnuðu
þeir veiðiheimildum á einstaka báta
sem sumir létu aldrei úr höfn. Síðan
notuðu þeir veiðiheimildirnar í rækju
til að skipta í aðrar fisktegundir. Var
langt frá því að veitt væri upp í leyfðan
kvóta af rækju. Sumarið 2010 ákvað
ég að taka rækjuna úr kvóta og gefa
veiðar á henni frjálsar með sóknar-
stýringu. Við það komu nýir aðilar inn
sem veiddu rækjuna. Útgerðarmenn
kærðu þessa ráðstöfun en töpuðu mál-
inu og var því vísað frá bæði í héraðs-
dómi og hæstarétti. Máttu þeir að
mínu mati þakka fyrir að vera ekki
sjálfir kærðir vegna brota á fiskveiði-
stjórnunarlögum fyrir meðferð veiði-
heimilda þvert á markmið fiskveiði-
stjórnunarlaganna.
Skötuselslögin mars 2010
Skötuselurinn er flökkufiskur og
kom fyrst upp að Suðurlandi og var
kvótasettur þar áður en ég kom í ráðu-
neytið. Síðan óx viðkoman, stofninn
stækkaði mjög fyrir vestan og norðan
land. Skötuselurinn fyllti grásleppu-
netin og önnur veiðarfæri á grunnslóð
við Breiðafjörð, Vestfirði og fyrir
norðan land og yfirtók miðin í nánast
öllum veiðarfærum. Að óbreyttu fól
það í sér að nokkrar útgerðir fyrir
sunnan land „töldu“ sig eiga fleiri og
fleiri tonn af óveiddum afla eftir því
sem stofninn stækkaði og á allt öðrum
miðum. Og þegar skötuselurinn fyllti
öll veiðarfæri á grunnslóð við Breiða-
fjörð, Vestfirði og fyrir norðan land
var hann talinn fiskur í
„eigu“ nokkurra útgerða
fyrir sunnan land.
Við svo búið mátti
ekki standa. Ráðherra
brást við með því að
auka heildarmagn veiði-
heimilda í skötusel og
gaf auk þess litlu útgerð-
unum möguleika á að
sækja tiltekið magn af
veiðiheimildum í skötu-
sel beint til ríkisins gegn
ákveðnu gjaldi. Þurftu
þeir þá ekki að hlíta
duttlungum eða afarkostum örfárra
aðila við suðurströndina sem töldu sig
eiga allan skötuselinn hvar sem hann
synti við landið.
LÍÚ taldi þetta brot á lögum og svik
við svokallaðan stöðugleikasamning
sem þeir hefðu gert við forystumenn
ríkisstjórnar Jóhönnu Sigurðardóttur,
en í þeim samningi hafði verið lofað að
engar breytingar yrðu gerðar á fisk-
veiðistjórnunarkerfinu á gildistíma
hans. Ég hafði reyndar hafnað þessu
ákvæði sem sjávarútvegsráðherra –
taldi það algerlega ótækt. Það gekk
líka þvert gegn einu af dýrustu lof-
orðum ríkisstjórnarflokkanna fyrir
kosningar. Það fór þó svo að útgerðar-
menn sögðu sig frá stöðugleikasamn-
ingnum vegna þessara fáeinu tonna af
skötusel og sigldu flotanum í land á út-
mánuðum 2010 í mótmælaskyni.
Reyndar stóð sú hafnarlega aðeins
yfir um stórhátíðardaga yfir páskana –
en það er önnur saga.
Og eins og áður kærðu útgerðar-
menn skötuselsmálið en töpuðu því
bæði fyrir héraðsdómi og hæstarétti.
Næsta ríkisstjórn afnám síðar skötu-
selsákvæðið að kröfu LÍÚ.
Friðun innfjarða
Eitt rökstutt áhyggjuefni mitt sem
ráðherra var að notkun ákveðinna
veiðarfæra ylli skemmdum á mikil-
vægum uppeldisstöðvum fyrir fiski-
stofna. Af þeim sökum tók ég þá
ákvörðun að loka ákveðnum svæðum í
innfjörðum og við árósa fyrir dragnót-
arskarki. Útgerðarmenn sögðu að ver-
ið væri að taka af þeim veiðisvæði og
kærðu þá ákvörðun. Þeir töpuðu því
máli bæði fyrir héraðsdómi og hæsta-
rétti. Seinna komu svo til skjalanna
ráðherrar sem bognuðu fyrir þessu
valdi og afnámu reglugerðina um frið-
un innfjarða illu heilli.
Allur afli í land – reglugerð 2011
Annað sem mér – gömlum sveita-
manni – brann fyrir brjósti var fullnýt-
ing aflans. Þegar ég varð ráðherra var
staðan sú að nánast öllum afskurði og
slógi var hent fyrir borð. Fisk-
afskurður var seldur úr landi óunninn,
m.a. til Danmerkur í loðdýrafóður.
Erfitt var í fyrstu að fá útgerðirnar til
þess að hirða fiskúrganginn og færa
að landi. Þeir töluðu um plássleysi í
skipunum, dýrt væri að geyma hann
og það myndi rýra kjör sjómanna. Svo
ætti ráðherra ekki að vera að skipta
sér af þessu. Að lokum var sett reglu-
gerð sem skyldaði fiskiskip til að koma
með allan afla að landi. Var gefinn viss
aðlögunartími fyrir skip sem með rök-
studdum hætti gátu farið fram á slíkt.
Var síðan sett verulegt fjármagn úr
verkefnasjóði sjávarútvegsins til að
koma á vinnslu úr slógi, lifur, hryggj-
um, hausum og öðrum afskurði í sjó-
vinnslunni. Jók það verðmæti og veitti
fólki atvinnu.
Nú hafa orðið alger siðaskipti í sjáv-
arútvegi hvað þetta varðar. Það sem
áður var hent er jafnvel verðmætasti
hluti aflans og engum siðuðum manni
dettur lengur í hug að sulla slógi og
fiskúrgangi í sjóinn.
Gámaálag á óunninn fisk 2009
Talsverður hluti fiskaflans var flutt-
ur óunninn úr landi og fékk aldrei að
koma inn á innlenda fiskmarkaði, svo-
kallaður „gámafiskur“. Með heimild í
lögum var sett sérstakt útflutnings-
álag á þennan fisk sem varð til þess að
stærri hluti hans skilaði sér í íslenskar
fiskvinnslur og skóp hér störf og virð-
isauka. Þarna réðu þjóðarhagsmunir
ferð: Fleiri störf urðu til í fiskvinnsl-
unni og aukið útflutningsverðmæti.
Vissulega voru sumar útgerðir ekki
ánægðar með þessa afskiptasemi ráð-
herrans en aðrar, eins og fiskvinnslur
án útgerða, stóðu þétt með mér.
Strandveiðilögin í júní 2009
Lögin um strandveiðar, aukin línu-
ívilnun, takmörkun á flutningi afla-
heimilda milli ára og braski með teg-
undatilfærslu, svo og aukin veiði-
skylda, áttu líka þátt í að skapa aukna
atvinnu og betri umgengni við auð-
lindina. Síldveiðar minni báta og aukn-
ing byggðakvóta var eitt af því sem
gert var til atvinnusköpunar og
byggðastyrkingar.
Strandveiðarnar opnuðu leið fyrir
nýja aðila inn í greinina þótt í smáum
stíl væri og gjörbreyttu ásýnd og lífi
minni sjávarbyggða vítt og breitt um
landið yfir sumartímann. Vildi ég gera
hlut þeirra sem mestan. Stórútgerð-
irnar innan LÍÚ og talsmenn þeirra
höfðu uppi stór orð gegn strandveið-
unum og töluðu um þjófnað á fiski sem
þær ættu. Samt lögðu þær ekki í að
fara með strandveiðarnar fyrir dóm-
stóla.
Margt fleira var gert sem miðaði í
þessa átt, einkum að efla dagróðraflot-
ann og styrkja atvinnu í sjávarbyggð-
unum vítt um land. Auðvitað vildi ég
gera miklu meira. En mér var þröng-
ur stakkur skorinn því forystumenn
ríkisstjórnarflokkanna höfðu skrifað
undir áðurgreindan stöðugleikasamn-
ing sem hindraði breytingar á kvóta-
kerfinu, eða þar til „Guðbjartsnefndin
lyki störfum“ og „sátt“ næðist um
breytingarnar. Mjög teygðist á skilum
þeirrar „sáttanefndar“ sem batt hend-
ur ráðherra og þegar störfum nefnd-
arinnar lauk nærri tveimur árum
seinna var heildarendurskoðun á fisk-
veiðistjórnunarkerfinu í jafnmiklu
uppnámi og áður.
Makríllinn
Makríllinn er deilistofn sem syndir
um ákveðin stór hafsvæði í leit að æti
og til hrygningar. Hann var nýr stofn
innan íslenskrar fiskveiðilögsögu og
veiðar rétt hafnar þegar ég varð ráð-
herra 2009. Viðvera makrílstofnsins
fór þó mjög ört vaxandi í lögsögunni
með stórum göngum inn á grunnmið
hringinn í kringum landið. Makríllinn
hafði þá um skamman tíma verið
veiddur í bræðslu og fyrst sem meðafli
með síld á vegum örfárra stórra upp-
sjávarskipa. Þessar ólympísku veiðar
á makríl til bræðslu voru í sjálfu sér
siðlausar og gátu aldrei gengið til
lengdar. Alls staðar erlendis er makr-
íllinn verðmætur matfiskur. Það varð
líka að byggja þessar veiðar upp þann-
ig að þær svöruðu kröfum um mann-
eldisvinnslu og skiluðu sem mestum
virðisauka í þjóðarbúið. Árið 2010 þótti
rétt að taka utan um skipulagningu og
þróun þessara veiða, sem var reyndar
ósamið um milli strandveiðiríkjanna
eins og ennþá er. Það varð síðan upp-
hafið að mjög löngu og skrýtnu ferða-
lagi – sem hér frá greinir.
ESB-umsóknin og makríllinn
Vinna við ESB-umsóknina var á
fullri ferð þessi ár og allir vissu um
mína afstöðu í þeim málum. Við stóð-
um auk þess í harðvítugum deilum við
ESB um rétt okkar til makrílveiðanna.
ESB afneitaði öllum rétti okkar í þeim
efnum og lét afar dólgslega, hótaði
ítrekað að stöðva aðildarviðræðurnar
við ESB ef við hættum ekki makríl-
veiðunum. Fætur forsætisráðherra og
fleiri vildu bogna undan þeim hót-
unum. Það verður að segjast hér
hreint út að hvorki þær útgerðir, sem
síðar höfðuðu mál og kröfðust tuga
milljarða í bætur vegna veiðiheimilda í
makríl, né aðrir, hefðu fengið marga
brönduna ef ESB-aðildarsinnar í ríkis-
stjórnarflokkunum hefðu fengið að
ráða. Það er köld staðreynd. ESB hélt
því fram, alveg eins og stóru bræðslu-
útgerðirnar, að bandalagið ætti allan
makríl sem synti meðfram Íslands-
ströndum. Hótanir ESB voru afar
grófar og vöktu það mikinn ugg að
fulltrúar LÍÚ komu á fund ráðherra
og báðu hann að slaka á kröfunum í
makríldeilunni ef það mætti friða
ESB. Þá hafði ESB hótað viðskipta-
stríði og löndunarbanni á íslenskan
fisk sem það lét koma til framkvæmda
á Færeyingum.
Vinnsluskylda á makríl og veiði-
heimildum deilt á útgerðarflokka
Þegar ESB-löndin neituðu að
hleypa okkur að samningaborði
strandríkja í makríl áttum við ekki
annarra kosta völ árið 2010 en ákveða
einhliða það magn sem við töldum eðli-
legt að Íslendingar veiddu úr stofn-
inum, eða 130 þúsund tonn fyrir það
ár. Var það allnokkru meira en veitt
hafði verið árið á undan. Jafngilti þetta
tæpum 17% af uppgefinni heildarveiði
á makríl. Þetta magn jókst síðan veru-
lega næstu árin.
Hér var mikið í húfi: Við urðum að
mæta kröfunni um vinnslu á makríl til
matar. Við urðum að ná þessum afla
sem við höfðum gefið út til að halda
þeim rétti gagnvart hinum strandríkj-
unum. Og við urðum að gera eins mikil
verðmæti úr aflanum og kostur var og
skapa atvinnu og virðisauka í landinu.
Það varð því að snúa blaðinu alveg við
í makrílveiðunum. Stöðva veiðar á
makríl eingöngu til bræðslu og taka
upp nýtt kerfi, veiðar á makríl til
manneldis, sem þrefaldaði verðmæti
aflans og eru í raun allt aðrar veiðar.
Að eignast óveiddan fisk
Makríllinn var líkt og skötuselur
nýr vaxandi stofn við land. Líkt og
með veiðar á skötusel töldu þær út-
gerðir sem fyrstar fóru að veiða makr-
íl að þær væru að eignast fasta hlut-
deild í heildarstofninum. Það fól í sér
að aflaheimildir þeirra í tonnum talið
myndu vaxa sjálfkrafa þegar hinn
stóri alþjóðlegi makrílstofn fór að
venja komur sínar í íslenska lögsögu.
Gekk hann í stórum torfum inn á
grunnslóð, víkur og voga allt í kring-
um landið. Það gat hvorki talist rétt-
látt né í anda fyrstu greinar fiskveiði-
stjórnunarlaganna, sem vitnað var í
hér í upphafi, að afhenda nokkrum út-
sjávarútgerðum slík verðmæti á silfur-
fati er jafnframt vildu helst vinna
þennan verðmæta stofn í bræðslu.
Við svo búið mátti ekki standa. Til
þess að ná áðurgreindum markmiðum
í makrílveiðunum var ákveðið að
skipta veiðiheimildum í makríl á út-
gerðarflokka, þannig að stóru upp-
sjávarskipin sem höfðu eingöngu veitt
til bræðslu fengju áfram svipað magn
og þau höfðu veitt árið á undan en
auknum heildarafla var deilt út á
frystitogara, ísfiskskip, smábáta og
línubáta. Jafnframt var sett ströng
skylda um manneldisvinnslu á allan
makríl, sem stórjók verðmæti aflans
og skapaði fjölda mikilvægra starfa í
fiskvinnslum vítt og breitt um landið.
Það var metið svo á þeim tíma að
ráðherra væri þetta heimilt, þar sem
m.a. væri um nýjan stofn að ræða inn-
an fiskveiðilögsögu Íslands, flökku-
stofn sem ósamið var um og gat þess
vegna horfið úr lögsögunni næstu ár.
Og ráðherra bar að fara að markmiðs-
greinum fiskveiðistjórnunarlaganna.
Þessi ráðstöfun veiðiheimilda í makríl
skilaði 25-30 milljarða nýjum útflutn-
ingstekjum á ári, eða hátt á annað
hundrað milljörðum á fjögurra ára
tímabili. Samtímis sköpuðu reglurnar
mikla atvinnu fyrir flotann, frystihús
og vinnufúsar hendur í landi. Þessi
ráðstöfun skipti sköpum fyrir þjóðina
sem var að vinna sig út úr efnahags-
þrengingum fjármálahrunsins.
Góð samvinna tókst við flestar út-
gerðirnar í landinu um þessar aðgerð-
ir og atvinnugreinin sýndi mikinn
kraft og sveigjanleika. Á tveimur ár-
um tókst að breyta veiðum og vinnslu
á makríl úr 100% bræðslu uppsjávar-
skipanna yfir í um 90% matfiskvinnslu
alls flotans, sem margfaldaði verð-
mætin.
Bræðsluútgerðirnar
og hæstiréttur
Mikið vill meira segir gamall máls-
háttur. Þeim útgerðum sem höfðu
veitt makríl hömlulítið í bræðslu, eða í
„gúanó“ eins og það er kallað, djúpt
undan Austurlandi þótti að sér vegið.
Þær töldu eins og Evrópusambandið
að þær ættu allan makríl hvar sem
hann synti meðfram ströndum lands-
ins. Þessar útgerðir fengu reyndar
svipað magn í sinn hlut og þær höfðu
veitt árið á undan og því ekki neitt frá
þeim tekið. En þær vildu fá fleiri tonn
úr hinum vaxandi makrílstofni í sinn
hlut. Og þær kærðu ráðstöfun ráð-
herra til dómstóla. Héraðsdómur
hafnaði kröfum þeirra og kvað upp
þann vel rökstudda dóm að ráðherra
hefði haft fulla heimild til þessara að-
gerða varðandi makrílinn.
Útgerðirnar undu því illa og kærðu
héraðsdóminn áfram til hæstaréttar.
Þá heyrðist sama fótatakið og ég
kannaðist við úr tröppum ráðuneyt-
isins.
Nú var kallaður í dóminn fyrrver-
andi hæstaréttardómari, gamall ráðu-
neytisstjóri úr sjávarútvegsráðuneyt-
inu og einn af aðalhöfundum
kvótalaganna sem nú átti að fara að
dæma eftir. Þau lög voru þá eins og nú
pólitískt mjög umdeild. Ekki ætla ég
hér að segja að nærvera hins gamla
ráðuneytisstjóra kvótalagaáranna hafi
haft áhrif á dómsorðin. En óneitanlega
var það kyndugt að ríkislögmaður
skyldi ekki víkja fyrrverandi ráðu-
neytisstjóra sjávarútvegsmála úr
dómnum svo tengdur sem hann var
fyrri pólitískri vinnu í málinu.
Dæmt gegn þjóðarhag
Hæstiréttur sneri við dómi héraðs-
dóms og dæmdi þessum bræðslu-
útgerðum makrílkvótann sem út-
hlutað hafði verið á aðra bátaflokka og
gerði ríkið auk þess skaðabótaskylt
eins og kunnugt er. Auk þess að fá
meintan kvóta þeirra dæmdan til baka
kröfðust þær nú rúmlega tíu milljarða
í bætur. Allar þessar útgerðir höfðu þó
hagnast verulega á ákvörðunum ráð-
herra í auknum verðmætum aflans.
Og raunar höfðu þessar makrílgöngur
inn í íslenska lögsögu komið upp-
haflega eins og happdrættisvinningur
upp í hendurnar á þeim, án þess að
miklar fjárfestingar hefðu komið á
undan. Ráðherra hafði staðið fast í
fætur gagnvart kröfum ESB og
tryggt íslensku þjóðinni allri réttinn til
makrílveiðanna.
Bótakröfur „kvótagreifanna“ köll-
uðu fram hörð viðbrögð þjóðarinnar.
Ríkislögmaður hafði áður reynt að fela
kröfugerðina en varð að gefa hana upp
samkvæmt upplýsingalögum.
Það er mín skoðun að hæstiréttur
hafi brugðist þjóðinni í þessu máli og
gengið í lið með einstökum „kvóta-
greifum“ og dæmt gegn þeirri laga-
grein sem honum bar fyrst og fremst
að horfa til, það er: „Nytjastofnar á Ís-
landsmiðum eru sameign íslensku
þjóðarinnar. Markmið laga þessara er
að stuðla að verndun og hagkvæmri
nýtingu þeirra og tryggja með því
trausta atvinnu og byggð í landinu.“
Þessi dómur sýnir fram á hversu and-
stæð lagatúlkun getur verið hags-
munum þjóðarinnar.
Þær útgerðir sem reyndust mér
erfiðastar á sínum tíma ganga nú frá
borði með „öngulinn í rassinum“ eins
og sagt er, hvort sem þær gefa frá sér
þessar bótakröfur vegna makríls eða
ekki. Þær eiga líka eftir að sanna tjón
sitt vegna reglugerðarinnar sem er
þeim ekki svo auðvelt.
Réttur þjóðarinnar
Það er staðföst skoðun mín að að-
gerðir sjávarútvegsráðuneytisins á
þessum örlagatímum – þar með talið
varðandi makrílveiðar – hafi átt drjúg-
an þátt í því að leiða þjóðina út úr
þrengingum fjármálahrunsins. Sam-
kvæmt opinberum tölum urðu til um
2.000 ný ársstörf beint í sjávarútvegi
og fiskvinnslu á árunum 2009 til 2012
sem þýðir margfalt fleiri störf yfir
sumartímann þegar verkefni skorti.
Auk þess varð til fjöldi afleiddra starfa
við breytta tækni- og fagvinnu. Það er
sá minnisvarði sem ég vona að standi –
óbrotgjarn – um tíð mína sem sjávar-
útvegsráðherra. Hins vegar vil ég með
þessari stuttu grein gefa lesendum
færi á að dæma sjálfir. Mætti ef til vill
horfa til þessarar nálgunar minnar við
nýtingu náttúruauðlinda landsins í
þeim þrengingum sem þjóðin nú
stendur frammi fyrir. Gleðilegt sumar!
Sjávarútvegur í þágu þjóðar
Eftir Jón Bjarnason » Það er staðföst skoð-
un mín að aðgerðir
sjávarútvegsráðuneyt-
isins á þessum örlaga-
tímum […] hafi átt
drjúgan þátt í því að
leiða þjóðina út úr
þrengingum fjármála-
hrunsins.
Jón Bjarnason
Höfundur er fyrrverandi ráðherra.