Morgunblaðið - 23.09.2020, Síða 13

13
MORGUNBLAÐIÐ MIÐVIKUDAGUR 23. SEPTEMBER 2020
Haust Gufan steig upp úr borholunni á Syðri-Reykjum og bar við himininn yfir Miðfellinu. Í gær voru jafndægur að hausti en þá er dagurinn um það bil jafnlangur nóttinni hvar sem er á jörðinni.
Kristinn Magnússon
Sagan kennir að
stundum næst árangur
með því að endurtaka
staðhæfingar aftur og
aftur, líkt og um stað-
reyndir sé að ræða.
Árangurinn ræðst ekki
síst af því hversu vilj-
ugir fjölmiðlar eru til
að draga hið rétta fram
í dagsljósið, hvernig
fræðimenn takast á við
síbylju hinna sann-
trúuðu og hvort stjórnmálamenn
hafa burði til að spyrna við fótum.
Í október 2012 fór fram þjóðar-
atkvæðagreiðsla um tillögur stjórn-
lagaráðs (hér verður tilurð þess lát-
in liggja á milli hluta) að frumvarpi
til stjórnskipunarlaga – stjórn-
arskrá. Samkvæmt skýrslum yfir-
kjörstjórna voru 236.903 kjósendur
á kjörskrá og greiddu 115.980
manns atkvæði en þar af voru 1.493
atkvæði ógild. Kjörsókn var tæplega
49%. Þetta er minnsta þátttaka í
þjóðaratkvæðagreiðslu í lýðveldis-
sögunni. Til samanburðar var þátt-
taka í þjóðaratkvæðagreiðslu 1944
liðlega 98% og samþykktu 98,5%
nýja stjórnarskrá lýðveldisins.
Í atkvæðagreiðslunni 2012 voru
sex spurningar lagðar fyrir kjós-
endur.
Fyrsta spurningin: „Vilt þú að til-
lögur stjórnlagaráðs verði lagðar til
grundvallar frumvarpi að nýrri
stjórnarskrá?“
Rétt rúmlega 62% (um 31% þeirra
sem voru á kjörskrá) svöruðu ját-
andi. Það var sem sagt ekki verið að
greiða atkvæði eða taka afstöðu til
„nýrrar stjórnarskrár“ sem stjórn-
lagaþing hafði samið, heldur leita
eftir afstöðu kjósenda til þess hvort
tillögurnar ættu að
liggja til grundvallar
þeirri vinnu, sem Al-
þingi ber skylda til að
sinna samkvæmt
stjórnarskrá, þ.e. að
móta og taka afstöðu
til hugsanlegra breyt-
inga á grunnlögum
landsins. Þeirri skyldu
geta þingmenn ekki út-
vistað eða komið sér
undan.
„Ný stjórnarskrá“
ekki til
„Ný stjórnarskrá“ hefur því aldr-
ei verið samþykkt í þjóðaratkvæða-
greiðslu. Hún er því ekki til. Að
halda því fram að þjóðin hafi „valið“
sér nýja stjórnarskrá er blekking
sem vonandi á ekki rætur í öðru en
misskilningi.
Leiða má rök að því að niðurstaða
þjóðaratkvæðagreiðslunnar hefði
orðið önnur ef spurt hefði verið:
„Vilt þú að tillögur stjórnlagaráðs að
frumvarpi til stjórnarskipunarlaga
(stjórnarskrá) verði samþykktar?“
Hér er ekki hægt að fara ítarlega
yfir það hversu illa var staðið að
verki hjá ríkisstjórn sem vildi nýta
efnahagslegar þrengingar í kjölfar
bankahrunsins til að umbylta stjórn-
arskránni og ná fram pólitískum
markmiðum.
„Tæpitungulaust snerist at-
kvæðagreiðslan því ekki um neitt,“
skrifaði Sigurður Líndal, prófessor í
lögum, í Fréttablaðið tveimur dög-
um eftir þjóðaratkvæðagreiðsluna.
Hann hélt því fram að atkvæða-
greiðslan hefði verið atkvæða-
greiðsla um „ófullburða plagg“ sem
unnið hefði verið í anda sýndar-
lýðræðis „sem er vísastur vegur til
að rækta jarðveg fyrir pólitíska
spillingu“.
Sigurður var á því að um væri að
ræða tilraun til að draga athyglina
frá raunverulegum vandamálum
enda stutt til kosninga:
„Forsætisráðherra lýsti því í Silfri
Egils í gær að afgreiðsla endurskoð-
aðs stjórnarskrárfrumvarps yrði lát-
in hafa algeran forgang á Alþingi og
önnur mál látin bíða ef tími reynist
ónógur. Þeirri hugsun verður nú
varla varizt að með þessu sé verið að
draga athyglina frá raunverulegum
vandamálum, einkum atvinnumálum
og skuldamálum heimila og fyrir-
tækja, enda skammt til kosninga.
Og þá er spurningin hvort Alþingi
standi í hlýðni við forsætisráðherra
eða taki sjálft frumkvæði að því að
taka á þeim vanda sem helzt brenn-
ur á þjóðinni.“
Dæmi um misnotkun
Gunnar Helgi Kristinsson, pró-
fessor í stjórnmálafræði, var þung-
orður á fundi 9. nóvember 2012 í Há-
skóla Íslands um stöðuna í
stjórnarskrárvinnunni:
„Þjóðaratkvæðagreiðslan, í þessu
tilviki, er að mínu viti gott dæmi um
misnotkun á þjóðaratkvæðagreiðslu
þar sem þú heldur þjóðaratkvæða-
greiðslu áður en hin efnislega um-
ræða hefur farið fram og reynir síð-
an að nota niðurstöðurnar til að
þagga niður umræðuna.“
Í erindi sínu hélt Gunnar Helgi
því fram að vel unnin skoðana-
könnun hefði getað reynst gagnlegri
en þjóðaratkvæðagreiðslan:
„Ef það sem menn vildu fá fram
voru skýrar upplýsingar um hvað
kjósendur væru að hugsa þá hefði í
báðum þessum tilvikum góð og
vönduð skoðanakönnun verið mun
árangursríkari aðferð til þess að afla
þeirra upplýsinga.“
Á sama fundi var Björg Thor-
arensen, prófessor í stjórnskip-
unarrétti við lagadeild Háskóla Ís-
lands, skýr:
„Það er ekki búið að fara efnislega
yfir tillögurnar hjá löggjafanum og
þingmenn hafa þá skyldu sam-
kvæmt stjórnarskrá að ræða þær
efnislega. Síðan er rétti stjórn-
skipulegi farvegurinn að bera þetta
undir þjóðina þegar búið er að vinna
málið á þinginu.“
Tilraunastarfsemi með
stjórnarskrá
Viku eftir fundinn í Háskóla Ís-
lands lagði meirihluti stjórnskip-
unar- og eftirlitsnefndar fram frum-
varp stjórnlagaráðs með nokkrum
breytingum. Atli Gíslason, hæsta-
réttarlögmaður og þá þingmaður
sem hafði sagt skilið við ríkisstjórn-
ina, gaf frumvarpinu falleinkunn í
nefndaráliti. Frumvarpið væri
„ófullburða plagg sem er langt frá
því að vera tækt til 2. umræðu á Al-
þingi“. Ekki væri tekið tillit til
„varnaðarorða sérfræðinga á sviði
stjórnskipunarréttar“ og ekkert
heildarmat hefði farið fram „þótt
ítrekað hafi verið eftir því kallað af
hálfu minni hluta nefndarinnar og
fjölda sérfræðinga sem um málið
hafa fjallað, bæði á nefndarfundum
og úti í samfélaginu“. Atli benti á að
fjöldamörg „stór álitamál“ blöstu við
og hefðu síst skýrst í vinnu nefnd-
arinnar. Hann hafnaði „algjörlega
þessum vinnubrögðum meiri hlut-
ans“ og sagði „löngu tímabært að
látið verði af þessari tilraunastarf-
semi með stjórnarskrá lýðveldisins“.
Dómur Atla líkt og margra ann-
arra var skýr en þungur. Frum-
varpið strandaði og kom ekki til at-
kvæðagreiðslu við 2. umræðu.
Breytingar í sátt
Formenn þeirra stjórnmálaflokka
sem eiga fulltrúa á Alþingi hafa átt
fundi frá upphafi árs 2018 um hugs-
anlegar stjórnarskrárbreytingar.
Verkstjórnin er í höndum forsætis-
ráðherra sem í lok júní sl. birti í
samráðsgátt drög að frumvarpi. Alls
bárust 215 umsagnir um frumvarps-
drögin en tekið er fram að formenn-
irnir hafi ekki undirgengist skuld-
bindingu í þessum efnum.
Með þessu vinnulagi hefur for-
sætisráðherra lagt drög að því að
tryggja að breið sátt náist um breyt-
ingar á æðstu réttarheimild þjóð-
arinnar sem er yfir önnur lög hafin.
Þannig er viðurkennt hve nauðsyn-
legt það er að umgangast stjórnar-
skrá af virðingu, vinna að nauðsyn-
legum breytingum af yfirvegun og
tryggja almennan stuðning. Með
slíkum vinnubrögðum hefur stjórn-
arskrá lýðveldisins fengið að þróast,
ekki í takt við dægurflugur ein-
stakra hagsmunahópa eða stjórn-
málaflokka, heldur eftir yfirlegu og
ítarlegar umræður. Af 79 efnis-
greinum stjórnarskrárinnar hefur
45 verið breytt eða þeim bætt við.
Og stjórnarskráin hefur lagt traust-
an grunn undir ríkisstjórn laga en
ekki manna, þar sem grunngildi
mannréttinda og einstaklingsfrelsis
eru tryggð.
Eftir Óla Björn
Kárason » Stjórnarskráin hefur
fengið að þróast,
ekki í takt við dægur-
flugur hagsmunahópa
eða stjórnmálaflokka,
heldur eftir yfirlegu og
ítarlegar umræður.
Óli Björn Kárason
Höfundur er alþingismaður
Sjálfstæðisflokksins.
Endurteknar staðhæfingar og staðreyndir