Málfríður - 15.05.1999, Blaðsíða 16

Orðaforðahorn Auðar Torfadóttur
Auður Toifadóttir
Það er alkunna í tungumálanámi að sumt
lærist óbeint eða ómeðvitað en annað
lærist með því að takast markvisst og
meðvitað á við það.Talsverður hluti orða-
forðans lærist óbeint og þá einkum sá
hluti sem bætist við eftir að nemandi er
búinn að læra vissan grunnorðaforða í er-
lendu máli. Með því að lesa mikið og
hlusta síast orðaforðinn smám saman inn
en þetta ferli tekur langan tíma og tryggir
engan veginn að orðaforðinn aukist til
samræmis við lesmagnið. Ef til vill hata
kennarar haft tilhneigingu til að treysta
um of á óbeint orðaforðnám nemenda
sinna. Það er vitaskuld mikilvægur hluti
námsins en það þarf meira til.
Sérfræðingar hafa bent á mikilvægi
þess að læra orðaforða á meðvitaðan hátt.
Fyrsta skrefið er að taka eftir orðinu, veita
því athygli. Athygli nemanda getur beinst
að orði, t.d. vegna þess að:
Sérfræðingar
hafa bent á
mikilvægi þess
að læra orða-
forða á með-
vitaðan hátt.
hann hefur séð það áður,
hann telur það skipta máli,
það er óvenjulegt útlits,
hann tengir það einhverju öðru,
það er hluti af verkefni sem þarf
að leysa,
kennarinn vekur athygli á því.
Næsta skref er að velta orðinu fyrir sér
og pæla í því til þess að öðlast tilfmningu
fýrir byggingu þess og hlutverki. Þetta
getur t.d. falist í því að:
skoða hvernig það lítur út,
skoða hvernig það er samsett,
athuga merkingu,
athuga tengsl við önnur orð,
athuga hvaða orð standa með því
(collocations).
Það gæti verið áhugavert að velta fyrir
sér orði eins og t. d.fisticnff og finna önn-
ur orð í ensku sem eru merkingarlega
skyld. Af hverju er jarðýta kölluð bulldozer
16 á ensku? Hvernig er hægt að nota for-
skeyti, stofna og viðskeyti til að mynda ný
orð? Hér má nefna sem dæmi: exclude,
exclusion, exclusive, incíude, inclusion, inclus-
ive. Hvernig má beina athyglinni að merk-
ingu forskeyta eins og t.d. í orðunum col-
lect, connect, compose, correspond?
Fólk virðist hafa tilhneigingu til að
tengja orð saman í merkingarbærar heild-
ir og oft hafa orð persónulega skírskotun.
Þetta þarf að virkja í kennslu með því t. d.
að láta nemendur fá tiltekið orð og skrifa
niður eins mörg orð og þeir muna sem
tengjast því og jafnframt reyna að gera sér
grein fyrir hvers vegna umrædd orð urðu
fyrir valinu. Þá mætti taka fyrir samstæð-
ur (collocations) sem sýna okkur ljóslega
að orð velja sér félagsskap eftir ákveðnum
leiðum sem ekki verða negldar niður sam-
kvæmt reglum. Hvaða orð standa gjarnan
með sögninni makel Þá koma vafalaust
upp dæmi eins og make a deal, make peace,
make love, make a mistake, make a living.
Einnig má taka nafnorðið book sem dæmi.
Hvað er hægt að segja um bækur? Interest-
ing, boring, illustrated, dull, amusing, stimulat-
ing o. s. frv. Hvað er hægt að gera við bæk-
ur? Read, publish, ban, revieiv, print, issue, bor-
row o. s. frv.
Þannig mætti beina athygli nemenda
að ýmsum eiginleikum orða og í hvers
konar félagsskap þau standa. Það er mikil-
vægt að kennarinn komi þessu ferli af stað
og venji nemendur á að staldra við og
sökkva sér niður í orðaforðann og gera
sínar eigin athuganir. Ekkert nám er fyrir-
hafnarlaust og enginn lærir fyrir annan.
Það er þekkt fýrirbæri að á vissu stigi í
tungumálanámi hættir einhverjum hópi
nemenda til að staðna. Oft eru þetta nem-
endur með góða lágmarkskunnáttu. Þeir
fleyta sér áfram á henni, bjarga sér fýrir
horn og sjá ekki tilgang í því að leggja
meira á sig. Þeir fá jafnvel uppgefnar glós-
ur með námsefninu eða jafnvel bækur þar
sem búið er að skrifa merkingar orða inn