Vinnan - 01.09.1992, Síða 8

Málfræðilegur úrskur&ur um orðanotkun
í verkalýðshreyfingunni:
„Launþegi"
betra en
„launamar ur ?
8
trú að með hraustlegu átaki í friðun
hrygningarsvæða og uppeldisstöðva sé
stofninn ótrúlega fljótur að jafna sig,“
hafði Morgunblaðið eftir honum.
Jón Baldvin Hannibalsson utanríkis-
ráðherra nefndi þegar hér var komið
sögu, að athuga þyrfti þau tækifæri sem
samningar um evrópskt efnahagssvæði
gæfi og einnig spyrja hvort raunhæft
væri að fiskiskip sem ella yrðu verkefna-
laus gætu sótt á fjarlægari slóðir. Frétt
sem gaf vonir um þetta hafði raunar
komið á Stöð 2 sjötta júní þar sem sagt
var frá athugun á möguleika á því að Is-
lendingar hæfu fiskveiðar og vinnslu við
Indland.
Fiskifræðingar bentu einnig á ýmsa
möguleika eftir að Hafrannsóknastofnun
kynnti tillögur sínar um kvóta næsta
fiskveiðiárs um miðjan júní. Þeir bentu
meðal annars á að steinbítsstofninn þyldi
aukna sókn, veiðistofn kolmunna færi
vaxandi og auka mætti veiði á skeldýr-
urn.
Barlómur í allsnægtaþjóðfélagi Lúð-
vík Kristjánsson reyndi að hrista dálítið
upp í þjóðinni í grein í Sunnudagsmogga
21. júní.
Hann benti á að vert væri að hafa í
huga neyðartíma fyrri alda, „...þegar við
í allsnægtaþjóðfélagi berjum svo ræki-
lega lóminn, að ekki sé nema svartnætti
framundan“. Hann dregur í grein sinni
fram upplýsingar úr fomum heimildum
um mikið fiskileysi í lok sautjándu aldar
og byrjun þeirrar átjándu. Lúðvík fer
raunar allt aftur til tíundu aldar og vitnar
í Grettissögu þar sem segir frá hallæri
svo miklu á Islandi, að ekki hafði komið
annað jafn mikið, „...þá tók af allan sjáv-
arafla og reka, stóð svo yfir í mörg ár“.
A sautjándu og átjándu öld flosnaði
fólk upp af búum sínum og áður blóm-
legum verstöðvum og fór á vergang og
skólahald lagðist af í Skálholti og á Hól-
um vegna fiskskorts. Ekkert slíkt er
framundan nú, enginn fer á vergang, og
íslensk þjóð hefur aldrei verið betur und-
ir það Súin en nú að mæta samdrætti í
fiskafla. Hinsvegar má ekki heldur gera
of lítið úr vandanum. Hjá því verður
ekki litið, að talsverðir erfiðleikar verða
í þeim hlutum landsins þar sem þorsk-
veiði er mest; á Vestfjörðum, Norður-
landi og Austfjörðum. Niðurstaða þess-
arar lauslegu athugunar á fjölmiðlaum-
ræðunni um fyrirsjáanlegan samdrátt á
þorskveiðum Islendinga er því sú, að
hún hafi verið talsvert ofkeyrð í upphafi.
Bæði fjölmiðlar . og formælendur at-
vinnulífs og stjórnvalda hafi málað á-
standið alltof dökkum litum, en þegar frá
leið hafi orðið gengisfall í þölmóðs-
fréttaflutningnum. Menn hafi smám
saman farið að sjá ljósglætu í öllum sort-
anum og áttað sig á að hér væri ekki um
endalok siðmenningar á Islandi að tefla.
VINNAN
I verkalýðshreyfingunni hefur því
löngum verið haldið fram að æski-
legt væri að nota orðið „launafólk"
og „launamaður" í stað orðsins
launþega, á sama hátt og orðið
„atvinnurekandi" sé heppilegra
orð frá sjónarmiði verkafólks en
„vinnuveitandi".
í tengslum við þýðingu á EES-
skjölum voru Jón G. Friðjónsson
og Jörgen Pind hjá Orðabók Há-
skólans fengnir til að skera úr um
þetta atriði frá sjónarmiði málfræð-
inga. Niðurstaða þeirra er að nafn-
orðið launþegi hafi áunnið sér fast-
an sess í íslensku nútímamáli og
það eigi sér fyrirmyndir úr fornu
máli. Elsta dæmið um „launþega“ í
seðlasöfnum Orðabókarinnar sé frá
árinu 1927 og hafi það mikið verið
notað allar götur síðan, jafnt eitt sér
sem og í samsetningum eins og
launþegahreyfing, launþegasamtök,
launþegahópur og launþegafélag.
Orðið hafi ýmsa kosti. Það sé
gagnsætt að merkingu og þjált í
samsetningum. Mestu máli skipti
þó að það hafi að baki sér ákveðna
hefð hvað varði notkun og merk-
ingu.
Þeir benda á að orðið „launþegi“
sé samsett nafnorð, síðari liðurinn
myndaður af sagnorðinu þiggja í
merkingunni „taka við, veita við-
töku“. Þegar í fornu máli hafi síðari
liðurinn, -þegi, verið notaður í hlut-
lausri eða jákvæðri merkingu, t.d.
arfþegi, sem fyrir komi í Eddu-
kvæðum. „Því virðist ljóst að
„launþegi“ er hlutlausrar merkingar
og getur á engan hátt talist fela í sér
neikvæða merkingu. Til frekari
áréttingar má benda á sambærileg
nafnorð í nútímamáli, t.d. „styrk-
þegi“ og „farþegi“, segja þeir Jón
og Jörgen í greinargerð sinni.
Ennfremur segja þeir að orðið
„launafólk" sé út af fyrir sig gott og
gilt nýyrði en þess beri þó að gæta
að það sé ekki eins þjált í samsetn-
ingum og „launþegi“. Það sé hvor-
ugkynsorð sem aðeins sé notað í
eintölu og því alls ekki auðvelt að
breyta textum vélrænt þannig að
„launafólk“ komi í stað „laun-
þegi/launþegar“. Utilokaðar væru
samsetningamar „launafólkshreyf-
ing“ og „launafólkssamtök“.
„Af framangreindu verður að
teljast óþarft að amast við nafnorð-
inu launþegi. Það er hlutlausrar
merkingar, styðst við málvenju og
hefur stoð af ýmsum samsetningum
(launþegahreyfing) og hliðstæðum
(farþegi) í íslensku nútímamáli.
Ekki verður séð að „launafólk" hafi
neitt fram yfir „launþega“ heldur
þvert á móti nokkra ókosti eins og
drepið var á hér að ofan,“ segir að
lokum í áliti Jóns G. Friðjónssonar
og Jörgens Pind.
Ásmundur Stefánsson, forseti
ASÍ: „Fáránlegt“ - Mér finnst fá-
ránlegt að fela málfræðingum að
skera úr um svona atriði. Þetta er
tilfinningalegt en snýst ekki um
málfræði, segir Ásmundur Stefáns-
son, forseti ASI, um þennan úr-
skurð.
Sjálfur segist Ásmundur nota
þessi orð, „launþegi" og „launa-
maður“, jöfnum höndum, og ætla
að gera það áfram, hann viti að orð-
ið „launþegi“ sé eitur í beinum fjöl-
margra manna innan verkalýðs-
hreyfingarinnar, og þeir geti aldrei
hugsað sér að nota það.
- Hvað varðar samsetningamar
„launafólkshreyfing og „launa-
fólkssamtök“ er einfalt að komast
hjá því með því að segja „hreyfing
launafólks“ og „samtök launa-
fólks“, segir Ásmundur.