Börn og menning - 01.04.2003, Síða 7

og barcL
Guð gaf mér eyra ... 5
var nú það sem ég vildi - því mér fannst ég
loksins vera búin að koma auga á það sem
mig hafði lengi grunað að væri að finna í
kyrrðinni.
Þura kunni nefnilega óteljandi þulur og
vísur sem hún söng fyrir mig þegar ég var
búin að koma mér fyrir á kvöldin. Hún sat á
sínu rúmi í síðu undirpilsi og litlu flónelsvesti
og bjó sig undir svefninn, stór og falleg eins
og fjall fannst mér, með bólgnu fæturna
sína og kringlótt gleraugu á nefinu. Á
meðan hún söng fléttaði hún á sér hárið
- fyrst öðrum megin, síðan hinum megin
og bjó til band úr hárinu sem sat fast í
greiðunni, og þá - einmitt þegar verkinu var
lokið - þá var líka stðasta vísan á enda! Mér
var lengi alveg fyrirmunað að skilja hvernig
þetta gat passað svona uppá hár - þetta var
mín fyrsta upplifun af performansa! Þessi
gistikvöld voru mitt yndi...
Kunnuglegt landslag
Nú - svo leið og beið. Svona sirka fjörutfu
ár og fátt bar til tíðinda sem kemur þessum
bókum mínum við. En svo fékk ég óvænt
næði og skilyrði til að pæla í ýmsu og til
þess meðal annars að láta undan þrálátri
teikniáráttu. Þá þurfti ég að finna mér efnivið,
eitthvert svið sem væri mér svo hugleikið
að það gæti drifið mig áfram og yfirunnið
reynsluleysi mitt á myndlistarsviðinu. Og
sjá! Ég þurfti ekki að opna nema annað
augað til hálfs og við mér blasti kunnuglegt
landslag sem ég gat gengið inn í eins og
það svefndrukkna, örugga barn sem ég einu
sinni var og hugmyndin um myndskreytt
vísnasafn varð til. Ég ætla ekki að ræða
vinnu mína við myndgerð bókanna hér, til
þess þyrfti lengri tíma, en snúa mér í staðinn
að vísunum sjálfum.
Þrjár bækur í hendi
Þótt ég ætti ýmislegt til í mínum sarpi sá ég
fljótt að það var ekki nóg, þegar ég áttaði
mig á vandkvæðunum við að setja vísur
fallega saman í endanlegan prentgrip. Þá
upphófst nýr kafli, sem var söfnun vísna. Ég
vildi einbeita mér að því að finna vísur sem
ekki hefðu komið á prenti fyrr, a.m.k. ekki
í bókum fyrir börn. Sú ákvörðun þrengdi
valið og lengdi söfnunarverkið töluvert.
Ég leitaði til vina og skyldmenna, einkum
af eldri kynslóðinni. Ég leitaði í tímaritum
og gömlum bókum og í spurningasöfnum
Þjóðminjasafnsins. Drýgst reyndist mér
segulbandasafn Árnastofnunar en þar er
geymt óhemjumagn af vísum sem fólk þar
á bæ hefur safnað á ferðum um landið í
áranna rás. Fólk eins og Jón Samsonarson
og Helga Jóhannsdóttir, Hallfreður Örn
Eiríksson og fleiri og verður þeirra vinna
seint fullþökkuð. Það þarf ekki að fjölyrða
um það - samtíningur minn tók enda,
myndskreyting visnanna tók enda og
útkoman hingað til: þrjár bækur í hendi.
Veröld sem var
Hitt mun hins vegar engan enda taka - þau
varanlegu áhrif sem þessi vinna hafði á mig
og þau langar mig að gera að umtalsefni.
Fyrstu áhrifin voru því líkust sem stæði ég
á úthafsströnd, agndofa yfir því sem hafið
skilaði á land og ekki síður því sem seint eða
aldrei myndi skila sér úr djúpinu
eða hverfa þangað aftur, óséð.
Þegar ég hlustaði á spólurnar í
kjallara Árnastofnunar heyrði
ég aftur og aftur tregablandnar
setningar gamalmennanna sem
verið var að spyrja: „Ja, ef hún
amma mín væri hér, ef þú hefðir
getað hitt föðursystur mína - það
var nú kona sem kunni vísur, hún
gat haldið áfram í marga daga án
þess að fara tvisvar með það sama.
Eitthvað í líkingu við þetta endurtók sig
með reglulegu millibili, eins og ekkasog
öldunnar við ströndina.
Nú er sumt sem skolast á land lítið og
Ijótt, annað hreinir dýrgripir, en allt hefur
það sitt gildi. Vísur og þulur opna okkur
sýn inn í veröld sem var, við komumst i
samhljóm við sál þess sem kvað og við sál
þess sem kveðið var fyrir. Ótal svipmyndir
úr daglegu lífi lifna við ef grannt er hlustað:
kisa hverfur fyrir horn, lömbin skoppa á
þekjunni og kálfurinn setur upp halann.
Skugganum af krumma bregður fyrir og
margt býr í myrkrinu, en blessað Ijósið
kemur... langt og mjótt...
Krummi og tannlausar gamalær...
Ég hef gert mér til gamans að grófflokka það
efni sem ég á til og er það verk sem hægt
væri að una sér lengi við, því kategóriurnar
eru mýmargar: Dýravísur, fuglavísur,
vögguvísur, bænir og blessunarvísur,
Grýlukvæði, heilræði, gátur og minnisvísur,
sögugabb, rímæfingar og reiknivísur, vísur
til að róa við og stíga, þulur og langlokur,
fingravísur, bull og útúrsnúningur,
tungubrjótar, þorskhausavísur og þannig
mætti lengi telja. Helst vildi ég geta gefið
ykkur dæmi um þetta allt saman, en vel í
staðinn nokkrar visur, nánast af handahófi.
Við að skoða þetta efni vakna ótal
spurningar: Af hverju eru svona margar
kisuvísur? Af hverju er krummi í sérflokki?
Ýmist kátur eða skuggalegur vokir hann yfir
í ótal vísum: eins og þessari, sem upplesari á
spólunni sagði að ætti að fara með í drunga-
legum og ísmeygilegum tón (og ekki yfir
litlum börnum):
Krumminn á skjá, skjá
skekur hann belgi þrjá, þrjá
Hvað mun hann vilja fá, fá?
að bíta börnin smá, smá
bera þau inn í krá, krá
leggja lömbunum, hjá hjá
leiður er krummi sá, sá.
( sumum flokkum eru vísurnar ótrúlega
keimlíkar, eins og vísurnar til að róa við og
maður skynjar á öllum þeim fjölda að þörfin
fyrir að halda á sér hita með þessum hætti
var mikilvægari en dýrt kveðin vísa. Við
skulum róa...Stígur hann við stokkinn...þið
þekkið ótal útgáfur. Einstaka sinnum hefur
andagift bætt um betur eða einhver verið