Börn og menning - 01.04.2003, Qupperneq 9

Guð gaf mér eyra ...
™tUr sig. oq bara^œr
heyra má óminn af í vísunum fyrir börn,
t.d. þeim sem notaðar voru til að hræða
með, ýmist með óhugnanlegum langlokum
um greppitrýnin Grýlu og Leppalúða, eða
stuttum og áhrifamíklum vísum:
Skröggur í gætt er genginn
grimmari finnst hér enginn
setur upp kryppu kenginn
og kallar á litla drenginn.
Boli á Bakka
bítur skælukrakka.
Hann vill þau éta
og það mun hann geta.
Ekki beint til þess fallnar fyrir kjarklitla að
rifja upp í koldimmum bæjargöngum!
Og þá ekki síður. gaman . að spá í
samskiptin eins og þau birtast í fjölmörgum
einföldum vísum sem kveðnar eru til
nafngreindra barna. Nöfn þeirra eru ofin í
vísuna sem er eins konar gjöf, leikfang úr
orðum í allsleysinu, og vísast að þær hafi
verið geymdar vel:
Leiktu þér nú Lilli minn
og láttu rauða hárið
senda glaða geislann sinn
gegnum fimmta árið.
Sólin skín í gegnum gler
gerir birtu stóra
Ijósið fagra lýsi þér
litla Theódóra.
Stundum eru þessar vísur áhrifamikil
blessunarorð og hálfgerður varnargaldur
sem maður skynjar að ekki var vanþörf á.
Ótrúlega margar vísur eru um Ijósið og
myrkrið, hungur og kulda, en líka má heyra
þar um leik og hlátur og gaman væri að
greina þær betur.
Svo ef einhver hér inni á sér níu líf og nóga
peninga þá væri ekki vanþörf á að setjast á
fræðastól og rýna betur í þetta efni. Sumum
finnst kannski ég vera einum of forn í áhuga
mínum á því og sennilega farnir að vaxa á
mig sauðskinnsskór en það er samt af og frá
að ég álíti þetta efni merkilegra en annað og
yngra efni. En mér finnst þetta hins vegar
dýrmæti sem ekki má glatast og ég hef sjálf
fullan hug á því að vinna við það áfram.
Heimsumbólið
Bundið mál, bæði gamalt og nýtt, hefur djúp
áhrif á barnssálina sé því miðlað af alúð, ég
tala nú ekki um sé það kveðið eða sungið
með lagi sem leysir Ijós þess og líf úr læðingi.
Barnið nemur efni vísunnar hversu torskilið
sem það kann að vera og sér það í anda,
sér það í sínum anda, og túlkar leyndardóm
orðanna á sinn eigin hátt. Stundum rifjum
við fullorðnir upp texta sem við skildum
ekki, eða skildum eigin skilningi sem börn
- minn uppáhaldsmisskilningur tengdist t.d.
hinu undarlega heimsumbóli. Og allt í einu
hrökkvum við upp á því þroskastigi sem
misskilningurinn átti sér stað. Þetta getur
verið okkur gagnleg innsýn og okkur hlær
bæði gamall og nýr hugur í brjósti.
Ljóðskáldið Lorca segir í merkri ritgerð
sem hann skrifaði um vögguvísur: „Börn
sem hlusta á vísu eru í senn áhorfendur og
skapendur. Og þvílíkir skapendur! Áður en
þau komast til fulls vits lifa þau í tærum
heimi skáldskaparins líkt og þau haldi
sólkerfum himnanna í saklausri hendi sinni.
Þau tefla saman ólíkustu hlutum og finna þar
dularfullt samhengi. Þetta sjá allir sem skoða
lítið barn að leik. Með tölu, tvinnakefli, fjöður
eða fimm fingrum býr það til nýjan bústað
fyrir hamingjuna. Og úr Ijóðum byggir það
heim fullan af glænýjum klingjandi tónum
sem ýmist rekast á með óhljóði eða mynda
fullkomin samhljóm."(lausleg eigin þýðing )
Þessu til vitnis vísa ég aftur í það sem ég
sagði um nýtúlkun texta gegnum misskilning:
mér var sagt frá barni sem söng af hjartans
list lagið „Ó Jesú bróðir besti ..." og hafði
síðustu línuna svona:
„Ó breið þú blessun þína,
á barnaskóna mfna!"
Svölun í Ijóðum
Svo mögnuð eru fyrstu kynni okkar af
heimi skáldskaparins að hann verður oft hið
síðasta sem yfirgefur mann í þessu Iffi. Ég las
nýlega tilvitnun í ævisögu Brynjólfs biskups
Sveinssonar sem var lærðasti maður sínnar
tíðar á íslandi, nam grfsku og guðfræði og var
meistari í heimspeki við Hafnarháskóla með
meiru. Eftir þungar raunir og ástvinamissi,
þegar hann sat einmana og bugaður heima í
Skálholti komu honum hin miklu fornu fræði
að litlu gagni að sögn, heldur leitaði hann
helst svölunar f Ijóðum þeim sem móðir hans
hafði haft fyrir honum í æsku.
Sjálf átti ég frænda sem sigldi um heimsins
höf og sagði af því sögur. Hann var nú ekki
að íþyngja okkur krökkunum eða sjálfum
sér með dapurlegum sögum, en eitt sinn
sagði hann okkur af því þegar hann sigldi
um Suðurhöfin á norskum dalli og kom á
afskekkta eyju hinum megin við heiminn.
Þar hafði orðið innlyksa Norðmaður, sem
sennilega hefur ekki verið jafn lærður
Brynjólfi biskupi, allavega var hann búinn
að gleyma móðurmáli sfnu og gat ekki talað
við nokkurn mann, var búinn að gleyma
öllu nema einni vísu. Hann gekk þarna á
ströndinni og söng „Mors lille Ole i skogen
gik ...", söng og grét.
Ég spyr sjálfa mig og ykkur: er þetta
sorgleg saga? Því vil ég svara neitandi.
Börn sem hafa lært Ijóð í bernsku eiga alltaf
þessa litlu skammta af fölskvalausri gleði
og styrkjandi spurn og á meðan þau muna
kvæðin eiga þau líka lykil að minningu um
ást þeirrar manneskju sem kenndi þau.