Morgunblaðið - 11.01.2021, Side 14

14
MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 11. JANÚAR 2021
Hægt er að lýsa skoðun á ritstjórnargreinum Morgunblaðsins á http://www.mbl.is/mogginn/leidarar/
Lýðræðis-sinnar íHong Kong
hafa ekki átt sjö dag-
ana sæla eftir að
stjórnvöld í Kína
ákváðu síðasta sumar að setja ný
þjóðaröryggislög, en yfirlýst
markmið þeirra var að koma í veg
fyrir hvers kyns landráða-
starfsemi, sem getur verið nokk-
uð rúmt túlkuð. Undirróður getur
samkvæmt lögunum haft í för
með sér ævilangt fangelsi, sem
þætti vel í lagt í lýðræðisríkjum.
Lögin hafa verið gagnrýnd fyr-
ir að brjóta í bága við hugmynd-
ina um að íbúar Hong Kong nytu
áfram þeirra réttinda sem þeir
nutu undir stjórn Breta, en það
var eitt af skilyrðum yfirtöku
Kínverja, að svo yrði fram til árs-
ins 2047.
Gagnrýni af þessu tagi kom til
að mynda fram um helgina í yfir-
lýsingu Bandaríkjanna, Ástralíu,
Kanada og Bretlands þar sem
fjöldahandtökum í Hong Kong
var mótmælt. En þrátt fyrir
ítrekaðar mótbárur ýmissa ríkja
hafa stjórnvöld í Kína blásið á alla
gagnrýni, og sagt hana úr lausu
lofti gripna. Reynslan síðan í
sumar þegar lögin voru sett hefur
hins vegar sýnt að mótbárurnar
áttu fullan rétt á sér, þar sem
andófsmenn og stjórnarandstæð-
ingar hafa mátt þola ofsóknir,
handtökur, eða þeim í raun ýtt úr
landi í útlegð.
Nú í upphafi nýs árs hafa yfir-
völd í Hong Kong enn hert á að-
gerðum sínum. Í liðinni viku voru
53 andstæðingar stjórnvalda
handteknir fyrir „undirróður“ og
tilraunir til þess að „lama ríkjandi
stjórnvöld“.
Eitt af því sem
vekur athygli er að
einn hinna 53 sem
handteknir voru er
bandarískur ríkis-
borgari en stjórn-
völd í Bandaríkjunum hafa for-
dæmt mjög aðgerðir Kínverja og
setningu þjóðaröryggislaganna.
Þykir víst að handtökurnar muni
ekki bæta samskipti ríkjanna
tveggja, jafnvel eftir að stjórn-
arskipti verða í Bandaríkjunum.
Þá hafa Bretar sem fyrr for-
dæmt handtökurnar en Kína og
Bretland gerðu með sér alþjóð-
legan sáttmála um þær, þar sem
bundist var fastmælum um að
þótt Hong Kong og Kína yrðu eitt
yrðu áfram við lýði „tvö kerfi“.
En hvað geta Vesturveldin gert
annað en að bera fram hjáróma
mótmæli? Bandaríkjastjórn hefur
brugðist við lagasetningunni með
því að afnema þau efnahagslegu
fríðindi sem Hong Kong naut um-
fram Kínastjórn, á þeim grunni
að ekki sé lengur um að ræða tvo
mismunandi aðila. Þau hafa líka
beitt háttsetta einstaklinga í
Hong Kong efnahagsþvingunum,
og Pompeo utanríkisráðherra
hefur nú sagt að stjórn Trumps sé
að íhuga nýjar aðgerðir á loka-
dögum sínum í ljósi handtakanna.
Bretar hafa einnig gripið til sinna
eigin aðgerða, meðal annars með
því að endurskoða aðgang Hua-
wei-fjarskiptarisans að uppbygg-
ingu 5G-nets síns.
Þær aðgerðir og fleiri eru rök-
réttar því að Hong Kong hefur um
árabil verið helsti gluggi Kína að
erlendri fjárfestingu. Þeir sem
stóðu að setningu laganna bera
því sjálfir ábyrgð á því ef glugg-
inn lokast.
Hong Kong er komið
langt frá „eitt ríki,
tvö kerfi“}
Enn hert að Hong Kong
Á laugardag vorulandamærahlið-
in á milli Katar og
Sádi-Arabíu opnuð í
fyrsta sinn í þrjú og
hálft ár og fólk ferð-
aðist á milli þó að
kórónuveiran drægi
nokkuð úr fjöldanum sem von er.
Þessi opnun kemur í kjölfar þeirra
óvæntu tíðinda í liðinni viku að
Sádi-Arabar og þrennir banda-
menn þeirra í Mið-Austurlöndum,
Sameinuðu arabísku furstadæmin,
Barein og Egyptaland, hefðu
ákveðið að létta refsiaðgerðum
sínum af stjórnvöldum í Katar,
eftir þriggja ára milliríkjadeilu.
Ástæður lokunarinnar sumarið
2017 voru sagðar þær að stjórn-
völd í Katar hefðu fært sig of
nærri íslamistum, og væru um leið
of náin stjórnvöldum í Íran, en
kalt stríð hefur ríkt milli Írana og
Sáda undanfarin ár.
Það er ekki síst að undirlagi frá-
farandi Bandaríkjastjórnar sem
þessar sættir náðust, en hún hefur
síðustu misserin þrýst mjög á
bandamenn sína í Mið-Austur-
löndum að leggja til hliðar ýmsar
þrætur og hefur viljað að áherslan
sé á Írana, sem eru mesta ógnin
við stöðugleika í
heimshlutanum.
Ýmsar spurningar
vakna hins vegar við
samkomulagið, sér í
lagi þar sem stjórn-
völd í Katar hafa
ekki viljað draga úr
viðskiptum sínum við Íran, sem
voru ein helsta ástæða við-
skiptabannsins. Þá er viðbúið að
lítið traust ríki á milli Katars og
ríkjanna fjögurra, þrátt fyrir að
vinarþel hafi ríkt á fundi Al-
Thanis, sjeiksins af Katar, og Mo-
hammeds bin Salmans, krónprins
Sádi-Arabíu, þegar þeir hittust á
leiðtogafundi í Sádi-Arabíu í síð-
ustu viku.
Það er því óvíst hversu lengi
þíðan milli Sádi-Araba og Katars
getur enst, og ekkert sem segir að
samskiptin geti ekki versnað á ný
með litlum fyrirvara líkt og 2017.
Þar mun reyna mjög á ný stjórn-
völd í Bandaríkjunum og hvernig
þau halda á málum gagnvart þess-
um ríkjum sem nú hafa náð sáttum
en ekki síst gagnvart Íran. Á þess-
ari stundu má þó fagna því að
sættir hafi náðst og vona að áfram
berist jákvæðar fréttir frá þessum
heimshluta. Ekki veitir af.
Sættir Sádi-Arabíu
og Katars eru
ánægjuefni en óviss-
an er ekki að baki}
Þriggja ára einsemd lokið
Á
hlaupið á þinghúsið í Washington
að áeggjan Donalds Trumps
minnir okkur á þau fornu sannindi
að vald spillir og algert vald gjör-
spillir. Með þeim orðum vísaði Ac-
ton lávarður til þess að of mikil völd á hendi
eins leiðtoga hefðu tilhneigingu til þess að
slæva siðferðisvitund hans þannig að hann
gæti ekki lengur greint rétt frá röngu. Eigin-
hagsmunir ná yfirhöndinni.
Þegar forseti Bandaríkjanna sættir sig ekki
við úrslit kosninga, reynir allt hvað hann getur
til að hnekkja þeim og efnir til fjöldafunda og
óeirða í því skyni, þá er ekki aðeins illt í efni
fyrir lýðræðið í Vesturheimi heldur í öllum
vestrænum ríkjum. Sem betur fer rann
áhlaupið út í sandinn. Bandaríska þingið gat á
endanum sinnt þeirri lýðræðislegu skyldu sinni
að staðfesta réttmæt úrslit kosninga. Að öllu
óbreyttu fara forsetaskipti fram hinn 20. janúar.
Bandaríkin hafa lengi verið í forystu lýðræðisríkja.
Þau hafa birst okkur sem boðberi laga og réttar í alþjóð-
legum samskiptum. Vissulega eru dæmi um ósigra en
hæst standa þó dæmin um glæsta sigra í þeirri sögu. Til
að mynda í heimsstyrjöldum síðustu aldar og eftirmálum
þeirra þegar lýðræðisríkin höfðu betur í baráttunni gegn
alræðisöflum kommúnismans og nasismans í Evrópu. Al-
þjóðlegt viðskiptakerfi, Sameinuðu þjóðirnar og aðrar al-
þjóðlegar stofnanir eru að stórum hluta verk Bandaríkja-
manna. Nefna má Atlantshafsbandalagið sem tryggt
hefur frið og öryggi í okkar heimshluta í rúm sjötíu ár.
Áhlaupið á þinghúsið var sorglegur at-
burður í sögu Bandaríkjanna. Vinir og
bandamenn um allan heim hafa áhyggjur af
afleiðingunum fyrir stöðu lýðræðis og sjón-
armið réttarríkisins. Alræðisríkin sækja á
og benda á þennan atburð í áróðursstríði
sínu gegn lýðræði, frelsi og mannréttindum.
Undanfarin fjögur ár hafa markast af
sundrungu og illdeilum þar sem orðræðan
hefur einkennst af ofstæki og fullkomnu
hatri. Afleiðingarnar blasa við. Þessu verð-
ur að linna. Þar eru undir ekki aðeins hags-
munir Bandaríkjanna heldur allra lýðræð-
isríkja. Leiðtogar beggja flokka í
bandarískum stjórnmálum þurfa að slíðra
sverðin og vinna saman að því að sameina
þjóðina.
Okkur Íslendingum ber einnig að læra af
þessum atburði. Verðum við ekki að vanda
orðræðuna betur? Orð geta verið dýr eins og við blasir í
Bandaríkjunum, en þau mega ekki kosta okkur það
þjóðfélag sem við höfum byggt upp á grundvelli lýðræð-
is, mannréttinda, laga og réttar. Við getum deilt um
hlutverk ríkisins, skatta, atvinnumál og önnur mál sem
snúa að daglegu lífi borgaranna. Við getum áfram tekist
á um ólíkar hugmyndir um bætt þjóðfélag. Slíkt verður
best gert með sanngjörnum og málefnalegum hætti en
aldrei með upphrópunum og dylgjum, hvorki í Banda-
ríkjunum né á Íslandi.
Áslaug Arna
Sigurbjörns-
dóttir
Pistill
Áhlaupið rann út í sandinn
Höfundur er dómsmálaráðherra. aslaugs@althingi.is
STOFNAÐ 1913
Útgáfufélag: Árvakur hf., Reykjavík.
Ritstjóri:
Davíð Oddsson
Aðstoðarritstjóri:
Karl Blöndal
Ritstjóri og framkvæmdastjóri:
Haraldur Johannessen
FRÉTTASKÝRING
Jón Sigurðsson Nordal
jonn@mbl.is
Frægt er kórónuveiruhóps-mitið sem upp kom á vín-veitingastaðnum The Ir-ishman Pub á Klapparstíg
í september í fyrra, og má líta á það
sem kveikjuna að þriðju bylgju veiru-
faraldursins skæða. Í kjölfar fregna
af mögulegu hópsmiti á staðnum
gripu stjórnvöld til nýrra
smitrakningar-
aðferða, sem Víðir
Reynisson yfir-
lögregluþjónn
skýrði frá á upp-
lýsingafundi al-
mannavarna:
Leitað var til vín-
veitingastaðarins
og korta-
fyrirtækja og ósk-
að eftir lista yfir
símanúmer við-
skiptavina staðarins með hjálp korta-
færslna sem fram fóru á staðnum
þetta kvöld. Þessar upplýsingar létu
kortafyrirtækin af hendi, sagði Víðir
á fundinum.
Í grein sem birtist í nýjasta tölu-
blaði Úlfljóts, tímarits laganema við
Háskóla Íslands, veltir Hörður Helgi
Helgason, lögmaður og fyrrverandi
settur forstjóri Persónuverndar, upp
lögmæti þessara smitrakningar-
aðferða út frá sjónarhóli persónu-
verndarlaga. Hann tekur þar tvö
dæmi til skýringar; annars vegar
hvort rekstraraðili megi taka saman
kortafærsluupplýsingar og afhenda
þær að beiðni sóttvarnalæknis, og
hins vegar ef sóttvarnalæknir krefst
þeirra upplýsinga á grundvelli vald-
heimilda sinna.
Beiðni nægir ekki til
Í greininni slær Hörður Helgi
því föstu að ekki liggi fyrir að sú
vinnsla persónuupplýsinga sem
grundvallast á beiðni frá sóttvarna-
lækni teljist heimil. „Það er ekki al-
veg ljóst hvort mönnum nægi að bera
fyrir sig að þeir hafi gefið upp þessar
persónuupplýsingar vegna þess að
sóttvarnalæknir bað þá um það,“ seg-
ir Hörður Helgi í samtali við Morg-
unblaðið. „Ef stjórnvöld leita eftir
einhverju samstarfi við einkaaðila, og
óska eftir því að þeir séu liðlegir og til
samstarfs en gefa þeim ekki stoðina
sem felst í lagaskyldunni, skilja þeir
rekstraraðilana eftir í nokkurs konar
lagalegu tómarúmi.“ Óljóst sé hvort
Irishman Pub og kortafyrirtækin hafi
haft heimild til að láta persónu-
upplýsingar af hendi ef það var ekki
gert á grundvelli kröfu opinbers yfir-
valds eða á grundvelli tilheyrandi
lagaskyldu.
Þá séu heimildir sóttvarnalækn-
is til að fyrirskipa slíka upplýsinga-
gjöf óskýrar í lögunum, og álitamál
hvort slík krafa standist skoðun.
„Þetta atriði, að fara inn á krá til
að fá upplýsingar um viðskiptavini og
knýja svo fjármálafyrirtæki til að af-
hjúpa þá, þetta er mjög sérstakt. Og
það hefur kannski ekki verið nægi-
lega mikið fjallað um það í fjölmiðlum
hvað þetta er mikið frávik,“ segir
Hörður Helgi. „Þetta er mjög róttæk
og stór aðgerð, og þess vegna finnst
mér skorta svolítið á lögfræðilega
umræðu um hvort heimildir sótt-
varnalæknis séu nægilegar fyrir
þessu.“
Viðkvæmar upplýsingar
Annað álitamál í tengslum við
þetta er eðli persónuupplýsinganna
sem notaðar voru til að hafa uppi á
kráargestum en í grein sinni bendir
Hörður Helgi á að upplýsingar um
áfengisnotkun heyra til „viðkvæmra
persónuupplýsinga“ í skilningi per-
sónuverndarlaga. Þá bendir hann enn
fremur á að upplýsingar um einstakl-
inga sem mögulega hafa verið útsett-
ir fyrir smiti á farsótt geta einnig tal-
ist til viðkvæmra heilsufars-
upplýsinga. Hörður Helgi telur því að
skýrari lagastoð mætti vera fyrir
þessum smitrakningaraðferðum sótt-
varnayfirvalda.
Ekki vís lagastoð
fyrir aðferðunum
Morgunblaðið/Árni Sæberg
Hópsmit Margir gesta The Irishman Pub, sem þar voru 11. september í
fyrra, urðu útsettir fyrir kórónuveirusmiti. Í kjölfarið voru smitin rakin.
Í svari Persónuverndar til embættis landlæknis varðandi heimildir sótt-
varnalæknis til gagnaöflunar og vinnslu persónuupplýsinga í tengslum
við sóttvarnaráðstafanir vegna kórónuveirunnar, sem birt var í febrúar í
fyrra, kemur fram að sóttvarnalækni sé heimil öflun „allra gagna sem
nauðsynleg teljast til að grípa til viðeigandi ráðstafana til að hamla út-
breiðslu farsóttar, óháð því hvort um sé að ræða almennar eða við-
kvæmar persónuupplýsingar“. Er það rökstutt með vísan í almannahags-
muni, „svo sem til að verjast alvarlegum heilsufarsógnum sem ná yfir
landamæri eða tryggja gæði og öryggi heilbrigðisþjónustu og lyfja eða
lækningatækja“.
Afar víðtækar heimildir
SÉRSTAKAR AÐSTÆÐUR HJÁ SÓTTVARNALÆKNI
Hörður Helgi
Helgason