Morgunblaðið - 11.01.2021, Síða 28

28 MENNING
MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 11. JANÚAR 2021
HURÐIR
Tunguháls 10, 110 Reykjavík, sími 567 3440, vagnar@vagnar.is, vagnar.is
• Stuttur afhendingartími
• Hágæða íslensk
framleiðsla
• Val um fjölda lita í
RAL-litakerfinu
• Vindstyrktar hurðir
Bílskúrs- og iðnaðarhurðir
Iðnaðarhurðir
Iðnaðarhurðir með gönguhurð
Bílskúrshurðir
Hurðir í trékarma
Tvískiptar hurðir
Smíðað eftir máli
Fyrsta flokks þjónusta og ráðgjöf
Febrúar
Myndi ég vilja verða bóksali að at-
vinnu? Þegar á allt er litið – þrátt fyrir
góðvild vinnuveitandans í minn garð,
auk nokkurra ánægjulegra daga í búð-
inni – nei.
George Orwell, „Bookshop Memories“,
London, nóvember 1936
Tregða Orwells til að helga sig
bóksölu er skiljanleg. Dæmigerður
bóksali er óþolinmóður og andfélags-
lyndur – fullkomlega leikinn af Dylan
Moore í gamanþáttunum Black
Books – og það virðist (yfirleitt)
standa heima. Vitaskuld eru á því
undantekningar
og margir bóksal-
ar falla ekki undir
þessa skilgrein-
ingu. Því miður
geri ég það. Ekki
var það þó alltaf
þannig og áður en
ég keypti bóka-
búðina minnist ég
þess að hafa verið
býsna vingjarn-
legur. Sífellt áreiti af kjánalegum
spurningum, áhættusömu bókhaldi,
stöðugu þrasi við starfsfólk og enda-
lausu þreytandi nöldri og prútti við-
skiptavina hefur farið svona með
mig. Vildi ég geta breytt einhverju af
þessu? Nei. Þegar ég sá Bókabúðina í
Wigtown í fyrsta sinn var ég 18 ára,
kominn heim úr menntaskóla og í
þann veginn að fara burt aftur í há-
skóla. Ég man mætavel þegar ég
gekk fram hjá með vini mínum og
hafði orð á því að búðin yrði örugg-
lega farin á hausinn innan árs. Tólf
árum síðar, í jólaheimsókn hjá for-
eldrum mínum, leit ég inn til að gá
hvort þar fengist bókin Three Fev-
ers, eftir Leo Walmsley, og meðan ég
var að spjalla við eigandann, datt út
úr mér sú játning að ég ætti erfitt
með að finna starf sem ég hefði
ánægju af. Hann stakk upp á því að
ég keypti búðina hans þar sem hann
væri að fara á eftirlaun. Þegar ég
sagðist enga peninga eiga, svaraði
hann: „Þú þarft enga peninga – til
hvers heldurðu að bankar séu?“
Tæpu ári síðar, þann 1. nóvember
2001, nákvæmlega mánuði eftir 31.
afmælisdag minn, eignaðist ég svo
búðina. Áður en ég tók við hefði ég
kannski átt að lesa það sem George
Orwell skrifaði 1936. Bookshop
Memories eru jafn mikil sannindi nú
og þá og beinlínis viðvörun til þeirra
sem voru jafn barnalegir og ég að
halda að heimur bóksalans væri sú
sæla að sitja í hægindastól við arin-
eld, í flókaskóm með fæturna á
skammeli, reykja pípu og lesa De-
cline and Fall ettir Gibbon meðfram
því að eiga gáfulegar samræður við
heillandi viðskiptavini sem skildu svo
eftir seðlavöndla. Staðreyndin er
hins vegar sú að þessi mynd gæti
ekki verið fjær sannleikanum. Af öllu
sem Orwell skrifaði þarna er setn-
ingin „margir sem komu til okkar
væru vísast alls staðar til ama en
bókabúð veitir einstök tækifæri til
þess, líklega það sem sannast er.
Orwell vann hlutastarf í Booklov-
er’s Corner í Hampstead meðan
hann var að skrifa Keep the Aspi-
distra Flying, á árunum 1934 til 1936.
Jon Kimche vinur hans sagði að hann
virtist helst ekki vilja selja neinum
neitt – viðhorf sem flestir bóksalar
munu kannast við. Til að sýna það
sem er eins – og stundum muninn – í
lífi bóksalans nú um stundir og í tíð
Orwells, læt ég hvern mánuð í þess-
ari bók hefjast á tilvitnun í Bookshop
Memories.
Wigtown bernsku minnar var eril-
samur staður. Við tvær yngri systur
mínar ólumst upp á litlu býli um það
bil hálfan annan kílómetra frá bæn-
um sem var í okkar augum iðandi
stórborg í samanburði við tún með
kindum á beit. Hérna búa aðeins
tæplega þúsund manns og bærinn er
á Galloway, hinu gleymda suðvest-
urhorni Skotlands. Landslagið um-
hverfis Wigtown eru ávalir skriðjök-
ulshryggir á nesi sem heitir Machars
(af gelíska orðinu machan sem þýðir
frjótt undir lendi) og þar er 65 km
strandlengja með öllu tilheyrandi,
sandfjörum, klettastrýtum og
hellum. Til norðurs eru Galloway-
hæðirnar, gullfallegt, ósnortið land
að slepptum þjóðveginum norður.
Mest áberandi í bænum eru stjórn-
sýslubyggingarnar, ráðhúsið líkist
helst hóteli og var enda áður fyrr að-
setur héraðshöfðingjans.
Fjárhagur Wigtown byggðist lengi
vel á mjólkurbúi sem bændur áttu,
svo og syðstu viskíverksmiðju Skot-
lands, Bladnoch, og þessi tvö fyrir-
tæki veittu bróðurparti bæjarbúa
vinnu. Í þá daga fylgdu landbúnaði
mun fleiri afleidd störf en nú er svo
menn gátu alltaf fengið eitthvað að
gera á svæðinu. Mjólkurbúið var lagt
niður 1989 og þá misstu 143 vinnuna.
Viskíverksmiðjan – stofnuð 1817 –
hætti 1993. Áhrifin á litla bæinn urðu
gríðarleg. Þar sem áður voru járn-
vörubúð, grænmetisbúð, gjafabúð,
skóbúð, sælgætisbúð og hótel var nú
allt læst og neglt fyrir glugga.
Nú er komin allnokkur gróska í
bæjarlífið á ný og bjartsýni ríkir. Í
tómar byggingar mjólkurbúsins hafa
smám saman flutt smáfyrirtæki þótt
járnsteypa, hljóðver og eldavéla-
smiðja taki mesta plássið. Viskífram-
leiðslan hófst aftur í smáum stíl árið
2000 undir vernd og stjórn áhuga-
sams, norðurírsks kaupsýslumanns,
Raymonds Armstrong. Wigtown á
líka því láni að fagna að vera orðinn
aðsetur samtaka bóksala og bóka-
búða. Búið er að taka fleka frá glugg-
um og opna dyr að nýju og þar
blómstra ótal smáfyrirtæki.
Allir sem starfað hafa í búðinni
minni hafa nefnt að samskiptin við
viðskiptavinina væru efni í bók –
Weird Things Customers Say in
Bookshops ettir Jen Campbell sann-
ar það – og því var það að ég sem er
afar gleyminn, tók að skrifa niður sitt
af hverju sem gerðist í búðinni, ef
þeir punktar gætu seinna hjálpað
mér í bókarskrifum. Ef upphafs-
dagsetningin sýnist út í hött er það
bara af því hún er það. Þannig vildi til
að ég fékk hugmyndina að þessu 5.
febrúar og minnispunktarnir urðu að
dagbók.
Miðvikudagur 5. febrúar
Netpantanir: 5
Fundnar bækur: 5
Símtal kl. 9.25 frá manni á Suður-
Englandi sem íhugar að kaupa bóka-
búð í Skotlandi. Hann vildi vita
hvernig ætti að verðmeta birgðir
búðar með 20.000 bækur. Til að forð-
ast hið augljósa svar „ERTU GAL-
INN?“ spurði ég hvaða tölu eigand-
inn hefði nefnt. Hún hafði sagt
honum að meðalverð bóka í búðinni
væri 6 pund og að hann skyldi deila í
heildartöluna 120.000 pund með
þremur. Ég sagði að hann skyldi
deila með minnst tíu, líklega allt að
30. Að selja bækur í magni nú á dög-
um væri nánast ómögulegt, aðeins
örfáir keyptu þannig og borguðu þá
smánarverð. Bókabúðum hefði fækk-
að en bókum fjölgaði stöðugt, þetta
væri kaupendamarkaður. Jafnvel í
góðærinu 2001 – þegar ég keypti
mína búð – mat fyrri eigandi 100.000
bóka birgðir á 30.000 pund.
Ef til vill hefði ég átt að ráðleggja
manninum í símanum að lesa (ásamt
endurminningum Orwells) hina ein-
stöku bók Williams Y. Darling, The
Bankrupt Bookseller Speaks Again,
áður en hann tæki ákvörðun um að
kaupa búðina. Það ætti að skylda til-
vonandi bóksala til að lesa bæði þessi
verk. Að vísu var Darling aldrei
gjaldþrota bóksali heldur vefnaðar-
vörukaupmaður í Edinborg en hon-
um tókst að skapa þessa sannfærandi
persónu. Smáatriðin eru ótrúlega ná-
kvæm. Hinn skáldaði bóksali – „ótil-
hafður, óheilbrigður útlits, óáhuga-
verð mannpersóna en samt, þegar
áhuginn vaknar, talar hann af miklu
viti um bækur“ – er prýðisgóð lýsing
á bóksala.
Nicky vann í búðinni í dag. Rekst-
urinn stendur ekki lengur undir
starfsmanni á fullum launum, síst á
löngum, köldum vetrum, svo ég
treysti á Nicky – sem er álíka snjöll
og hún er sérvitur – til að annast búð-
ina tvo daga í viku meðan ég fer í inn-
kaupaferðir eða sinni öðru. Hún er að
nálgast fimmtugt og á tvo uppkomna
syni. Hún býr á smábýli upp af Luce
Bay, um 25 km frá Wigtown og er
Vottur Jehóva. Það, ásamt þeirri
tómstundaiðju að búa til skrýtna,
gagnslausa föndurmuni, skilgreinir
hana. Hún saumar megnið af föt-
unum sínum og er afar nýtin en örlát
á það litla sem hún hefur úr að spila.
Á hverjum föstudegi færir hún mér
eitthvert góðgæti sem hún fann í
gáminum á bak við Morrison-
stórmarkaðinn í Stranraer kvöldið
áður, eftir fundinn hennar í King-
dom-samkomuhúsinu. Hún kallar
þetta „föstudagstæði. Synir hennar
lýsa henni sem „áhugasígauna“, en
hún er ekki síður hluti af innviðum
búðarinnar en bækurnar og án henn-
ar væri staðurinn óneitanlega tóm-
legri. Þótt ekki væri föstudagur í dag
kom hún með viðbjóðslegan mat sem
hún hnuplaði úr Morrison-gáminum,
pakka af samósum sem voru orðnar
svo grautarlegar að varla var hægt
að kalla þær því nafni. Hún kom þjót-
andi inn úr ausandi rigningunni, rak
pakkann framan í mig og sagði:
„Sjáðu bara, dýrðlegar samósur.“
Svo beit hún í eina og rennblautir bit-
ar duttu á gólfið og búðarborðið.
Á sumrin ræð ég gjarnan náms-
menn – einn eða tvo. Það veitir mér
frelsi til að láta eftir mér sitt af
hverju sem gerir það svo kjörið að
búa í Galloway. Rithöfundurinn lan
Niall skrifaði eitt sinn að sem barn í
sunnudagaskóla hefði hann verið
sannfærður um að landið sem kenn-
arinn nefndi „þar sem smjör drýpur
af hverju strái“ væri Galloway – sum-
part af því þar var alltaf til nóg af öllu
í búrinu og sumpart af því barninu
finnst staðurinn hrein paradís. Ég er
sömu skoðunar. Stúlkurnar sem
hlaupa undir bagga með mér í búð-
inni gera mér kleift að skreppa í
veiði, rölta um hæðirnar eða synda.
Nicky kallar það „smásérviskurnar“
mínar.
Fyrsti viðskiptavinurinn (kl. 10.30
f.h.) var einn fárra fastagesta. Við
köllum hann hr. Deacon. Hann er vel
máli farinn, hálfsextugur og með
dæmigert mittismál kyrrsetumanns
á miðjum aldri. Dökkt, þunnt hárið er
greitt yfir skallann á þann ósannfær-
andi hátt sem sumir beita til að reyna
að telja öðrum trú um að þeir séu enn
með mikinn makka. Hann er vel
klæddur hvað fötin sjálf varðar, en
gætir ekki nógu vel að smáatriðum
eins og skyrtulöfum, tölum eða
buxnaklauf. Stundum er eins og ein-
hver hafi troðið flíkunum í fallbyssu,
skotið þeim á hann og þau síðan ekki
haggast. Að mörgu leyti er hann
draumaviíðskiptavinurinn, prúttar
aldrei og kemur bara þegar hann veit
alveg hvað hann vill. Hann styður oft-
ast óskir sínar með úrklippu af bóka-
gagnrýni úr The Times, sem hann
leggur fyrir þann sem er innan við af-
greiðsluborðið. Orðalag hans er stutt
og laggott, hann spjallar aldrei um
daginn og veginn, er alltaf kurteis og
borgar með reiðufé. Að þessu slepptu
veit ég ekkert um manninn, ekki einu
sinni skírnarnafnið. Ég velti oft fyrir
mér af hverju hann panti bækur hjá
mér þegar hann gæti svo auðveldlega
gert það á Amazon. Kannski hann
eigi ekki tölvu og vilji ekki eiga hana.
Hugsanlega er hann einn af þeirri
hverfandi tegund sem skilur að til
þess að bókabúðir verði til áfram,
þurfi að nota þær.
Um hádegið kom kona í her-
mannabuxum og með alpa húfu að
borðinu með sex bækur, þar af tvær
næstum nýjar dýrar listaverkabæk-
ur. Samtals kostuðu bækurnar 38
pund og konan bað um afslátt. Þegar
ég sagði að hún gæti fengið þær á 35
spurði hún: „Geturðu ekki hafa haft
það 30?“ Það reynir verulega á trú
mína á mennskuna þegar sá sem bú-
inn er að fá smáafslátt ætlar að
heimta allt að 30%, svo ég þverneit-
aði. Hún borgaði 35 pund. Sú tillaga
Janet Street-Porter að varpa fólki í
hermannafatnaði í fallhlíf niður á
hernaðarbannsvæði hefur fullan
stuðning minn eftir þetta.
Sala samtals 274,09 pund
Viðskiptavinir 27
Dagbók forn-
bókasalans
Bókarkafli | Í Dagbók bóksalans rekur Shaun
Bythell reynslu sína af að reka stærstu forn-
bókabúð Skotlands, sem er í Wigtown, í vestur-
hluta Skotlands. Viðskiptavinir hans eru eins
ólíkir og þeir eru margir, en ansi hátt hlutfall
þeirra er sérvitringar og furðufuglar.
Dagbók Shaun Bythell vissi ekki hvað hann ætti að fást við í lífinu svo hann keypti fornbókabúð og hefur skrifað
bækur um lífið í búðinni, þar sem segir af viðskiptavinum, allrahanda bókum og lífi og starfi bóksalans.