Morgunblaðið - 20.03.2021, Qupperneq 26

26 UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 20. MARS 2021
Nýjar íbúðir sem
uppfylla skilyrði um
hlutdeildarlán
Dalsbraut 6 - 260 Reykjanesbæ
Nánari upplýsingar á skrifstofu s. 420 6070 eða eignasala@eignasala.is
Fullbúin 3ja herbergja íbúð á annarri hæð í nýbyggingu.
Lyftuhús - Klætt að utan - Sérinngangur
Svalagangar vindvarðir - Stórar svalir
Jóhannes Ellertsson
Löggiltur fasteignasali – s. 864 9677
Júlíus M Steinþórsson
Löggiltur fasteignasali – s. 899 0555
Afhending áætluð janúar 2022 Verð 32.900.000
ATH.
EIN EIGN
EFTIR
N
okkur dæmi úr hversdagsleikanum:
1. Kona í heitum potti: „Og nú á bara að hrauna yfir
okkur – eins og við höfum staðið okkur vel í Covid!“
2. Kennari í leiðsögumannaskóla ræðir aðförina að Bolla
þar sem þau Guðrún Ósvífursdóttir vöknuðu í selinu við dyninn og Guð-
rún „gekk ofan fyrir brekkuna til lækjar þess er þar féll og tók að þvo
léreft sín“. Nemandinn (kona): „Ég veit þá hvað ég segi við sömu að-
stæður: ‘Best ég skelli í vél’.“
3. Athafnamaður í sjónvarpsviðtali: „Við þurfum að ávarpa þetta
vandamál.“ Hér eru menn farnir að þýða beint (address the problem).
Má ekki bara takast á við þetta, glíma við það, gefa því gaum? Annað
sambærilegt dæmi er áskor-
un. Við búum nú stöðugt við
alls kyns áskoranir (chall-
enge). – Ef ég væri fenginn
til að semja samræmt próf í
íslensku mundi ég biðja nem-
endur að finna vel viðeigandi
íslensk orð, ekki aðeins í
staðinn fyrir allar algengustu
sletturnar heldur líka vand-
ræðaþýðingar eins og þessar
tvær hér að ofan: áskorunina
og það að ávarpa erfiða
reynslu.
4. Menningarviti 1 í út-
varpsþætti: „Þessi bók er
skyldulesning.“ Leynist
þarna kannski vottur af
hroka?
5. Undir aðsendri grein í
dagblaði: „Höfundur er professor emeritus.“ Er gamaldags að vera bara
fyrrverandi prófessor – eða jafnvel afdankaður proffi?
6. Menningarviti 2: „Þessir tónleikar voru sannkallað eyrnakonfekt.“
Sérkennileg myndhverfing. Ég sé fyrir mér virðulegar frúr á tónleikum
hjá Víkingi Heiðari reyna að troða konfektmolum inn í bæði eyru sín í
einu.
En nú að „ástarkrafti“. Í latneskri endursögn Arngríms lærða (1568-
1648) úr hinni glötuðu Skjöldunga sögu segir frá Sigurði hring, föður
Ragnars loðbrókar Danakonungs. Sigurður konungur hafði átt Álfhildi
úr Álfheimum (norður af Gautelfi). Eftir lát hennar kom hann að blóti í
Skíringssal í Noregi og sá þar hina fögru kóngsdóttur Álfsól og vildi fá
hennar hvort sem goðum líkaði betur eða verr. Bræður Álfsólar þver-
tóku fyrir að gefa unga og fagra mey manni hrumum af elli. Sigurður
konungur fór þá með her á hendur þeim bræðrum. Síðan segir í íslenskri
þýðingu (sjá hina vönduðu útgáfu dr. Bjarna Guðnasonar, Danakonunga
sögur 1982, bls. 74): „Enda þótt þeir bræður væru hraustir menn og
djarfir var þeim kunnur mikill liðsfjöldi Sigurðar hrings. Tóku þeir því
það ráð að byrla systur sinni eitur áður en þeir héldu til orrustunnar svo
að hún skyldi ekki falla í hendur sigurvegaranum.“ Orrustan var hörð og
báðir bræður Álfsólar féllu. En er Sigurður konungur frétti lát Álfsólar
„lét hann taka skip mikið og hlaða dauðum mönnum og steig sjálfur á
skip, einn lifandi manna. Lét hann setja sig og Álfsól dauða í lyfting og
bera á skip tjöru, bik og brennistein og leggja eld í. Lét hann síðan draga
upp segl en hvass vindur stóð af landi og bar skipið á haf út. Hann lagði
skipinu í horf og réð sér síðan sjálfur bana.“
„Nú á ba
ra
að HRAU
NA
yfir okku
r“
„Best ég skelli í vél“
Tungutak
Baldur Hafstað
hafstad.bald-
ur@gmail.com
Á
fyrstu mánuðum heimsfaraldursins setti Þjóð-
aröryggisráð á laggirnar hóp manna til að
fjalla um það sem kallað var upplýsinga-
óreiða. Hópurinn skilaði skýrslu í október
2020 og þar sagði meðal annars:
„Upplýsingaóreiða, miðlun rangra eða misvísandi
upplýsinga, t.d. með fölsunum eða með því að höfða
markvisst til tilfinninga, getur orðið að kerfisbundnu
tæki til þess að grafa undan staðreyndum, ala á sundr-
ungu eða laska orðspor keppinauta. […] Þegar skipu-
lega er stuðlað að upplýsingaóreiðu getur það verið lið-
ur í að tvístra samheldni og samfélagsgerð með því að
draga úr trausti almennings á milli hópa, og á ríkinu
sjálfu og stofnunum þess.“
Þessi ábending er sígild og á ekki síður við núna þeg-
ar siglt er út úr faraldrinum með bólusetningum en
þegar hann lagðist yfir án þess að nokkur vissi hvernig
og hvenær tækist að snúa vörn í sókn.
Afstaða til bóluefna mótast mjög af því sem að okkur
er haldið í fjölmiðlum. Almennt kunnum við líklega ekki
að meta byltinguna sem varð með því að á undra-
skömmum tíma tókst að framleiða
bóluefni á allt öðrum grunni en áður.
Á innan við ári var þróað og fengið
leyfi eftirlitsstofnana fyrir notkun
tveggja bóluefna í mönnum. Ferlið
tekur venjulega nær 10 ár.
Tvær megingerðir bóluefna hafa
verið kynntar til sögunnar (1) fitu-
hjúpaðar mRNA-öragnir, ekki hafði
áður fengist leyfi til að sprauta þeim í menn (Pfizer,
95% vernd, Moderna, 94,1% vernd) (2) veiruferjubólu-
efni, lítið notuð í mönnum til þessa (AstraZeneca, 70%
vernd, Gamaleya, 91,6% vernd eftir einn skammt, J&J/
Janssen, 66% vernd eftir einn skammt).
„Aðalkostur mRNA og veiruferjubóluefna er að þau
virkja T-drápsfrumur, sem eyða veirusýktum frumum
og koma í veg fyrir veirufjölgun, betur en aðrar gerðir
bóluefna, svo sem dauðra veira, auk þess að vekja mót-
efnamyndun og frumubundið ónæmissvar. Annar kost-
ur er hve einfalt er að breyta mRNA eða DNA í veiru-
ferju sem broddprótínið myndast eftir, til að bæta
vernd gegn nýjum afbrigðum veirunnar,“ segir Ingileif
Jónsdóttir, prófessor í ónæmisfræði við læknadeild HÍ,
í grein í Læknablaðinu.
Sé rétt skilið gerir mRNA-tæknin kleift að endur-
stilla virkni bóluefnisins, sé þess þörf vegna breytinga á
veirunni. Bókstafurinn „m“ fyrir framan RNA stendur
fyrir enska orðið messenger – boðberi – og gefur til
kynna að senda megi RNA, systkini DNA, gegn óvina-
veiru og granda henni.
AstraZeneca lenti í miklum mótbyr. Fyrst vegna þess
að bóluefnið dygði ekki fyrir 65 ára og eldri og síðan af
ótta við að það kynni að leiða til blóðtappa. Fjölmiðlar
fluttu fréttir um þetta, ríkisstjórnir lokuðu á notkun
bóluefnisins. Í báðum tilvikum snerust hlutlausir rann-
sakendur til varnar fyrir bóluefnið. Sérfræðingar Al-
þjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar (WHO) sögðu að
loknum fundi þriðjudaginn 16. mars að „ekkert benti“
til að blóðtappar tengdust bóluefninu. Lyfjastofnun
Evrópu komst að sömu niðurstöðu fimmtudaginn 18.
mars. Tafir vegna hræðslufrétta um efnið settu áætlanir
margra ríkisstjórna í uppnám, meðal annars hér á landi.
Eitt er að nýta hiklaust bóluefni sem eru í boði, annað
að finna réttu leiðina frá faraldrinum. Mörgum varð létt
hér á landi þriðjudaginn 16. mars þegar ríkisstjórnin
ákvað að viðurkenna ætti bóluefnavottorð frá löndum
utan Schengen-svæðisins og slaka á banni við ónauðsyn-
legum ferðum til og frá landinu. Öðrum var nóg boðið.
Bretland og Bandaríkin, helstu markaðslönd íslenskr-
ar ferðaþjónustu, eru utan Schengen-svæðisins og for-
ráðamenn þjónustunnar létu eins og Schengen-
samstarfið héldi vottuðum flugfarþegum þaðan frá land-
inu. Þetta var meira að segja fullyrt hér eftir 11. mars
þegar ferðamálaráðherra Grikklands, Harry Theoharis,
tilkynnti að frá og með 14. maí yrðu
grísku landamærin opin öllum sem
hefðu verið bólusettir eða reynst nei-
kvæðir við sýnatöku. Ferðamenn
yrðu þó að sæta því að slembiaðferð
yrði beitt við sýnatöku úr hópi
þeirra.
Í samræmi við minnisblað sótt-
varnalæknis tilkynnti ríkisstjórnin
16. mars um breytingar á sóttvarnaaðgerðum á landa-
mærunum. Í minnisblaði sóttvarnalæknis til heilbrigð-
isráðherra sagði:
„Bólusetningarvottorð og vottorð um fyrri Covid-
sýkingu utan EES-svæðisins verði tekin gild eins og
vottorð innan EES-svæðisins. Sömu kröfur verði gerðar
til allra vottorða.“
Þegar Svandís Svavarsdóttir heilbrigðisráðherra
flutti Alþingi skýrslu um heilbrigðismál 17. mars sagði
hún til skýringa á framkvæmd tillögu sóttvarnalæknis:
„Reglugerð um för yfir landamæri sem heyrir undir
dómsmálaráðherra verður breytt þannig að almennt
bann við tilefnislausum ferðum þriðja ríkisborgara yfir
ytri landamæri nær ekki til einstaklinga sem eru með
umrædd vottorð. Það er jafnframt algerlega í samræmi
við tillögu sóttvarnalæknis.“
Næst hófst tímabil sem ber merki um upplýsinga-
óreiðu.
Í hádegisfréttum ríkisútvarpsins 18. mars sagði að þá
um morguninn hefði dómsmálaráðuneytið birt reglu-
gerð um að ferðamenn frá löndum utan Schengen-
svæðisins mættu nú koma til landsins framvísuðu þeir
bólusetningarvottorði – reglugerðin hefði þegar tekið
gildi.
Á visir.is sagði sama dag að reglugerðin varðandi
þetta hefði ekki tekið gildi. Þá birtist á ruv.is að sótt-
varnalæknir segði tilmæli sín „hugsuð fyrir þá sem eiga
brýnt erindi hingað til lands“ en ekki að opnað yrði fyr-
ir landamæri í auknum mæli, eins og aðgerð dóms-
málaráðherra fæli í sér.
Úr þessari óreiðu þarf að greiða.
Varað við óreiðu
Sporna þarf við upplýs-
ingaóreiðu þegar siglt er
út úr faraldrinum með
bólusetningum.
Af innlendum
vettvangi …
Björn Bjarnason
bjorn@bjorn.is
Ég hef hér farið yfir ýmsar brell-ur, firrur, gloppur og skekkjur í
verkum Jóns Ólafssonar um íslensku
kommúnistahreyfinguna. Ýmsar
þjóna þær þeim tilgangi að gera lítið
úr ofbeldiseðli hreyfingarinnar og
tengslum við alræðisherrana í
Mosku. En sumar villur Jóns virðast
engum tilgangi þjóna. Strax í upphafi
bókarinnar Kæru félaga (bls. 15)
segir Jón til dæmis frá för Hendriks
Ottóssonar og Brynjólfs Bjarnason-
ar á annað þing Kominterns 1920:
„Ferðalangarnir þurftu að fara norð-
ur alla Svíþjóð og yfir landamæri
Noregs til Rússlands. Þaðan svo aft-
ur suður á bóginn, fyrst til Petrograd
þar sem þingið var sett og svo austur
til Moskvu.“ En samkvæmt frásögn
Hendriks, sem ástæðulaust er að
rengja, fóru þeir fyrst frá Kaup-
mannahöfn til Stokkhólms til að ná í
gögn og farareyri hjá erindreka
Kominterns þar í borg. Síðan sneru
þeir aftur til Kaupmannahafnar og
fóru með skipum vestur og norður
Noreg til Múrmansk. Var þetta hin
mesta svaðilför. Urðu þeir að smygla
sér í litlum báti norður að landamær-
um Noregs, því að þeir höfðu ekki
fararleyfi þangað, og þaðan til Rúss-
lands. Þeir misstu raunar af fyrstu
dögum þingsins í Pétursgarði, því
það hafði þá verið flutt til Moskvu.
Komu þeir mjög seint á þingið og eru
þess vegna ekki á skrá um þingfull-
trúa, þótt þeir tækju fullan þátt í
störfum þingsins.
Margar villur eru í sömu bók í frá-
sögn Jóns af MÍR, Menningar-
tengslum Íslands og Ráðstjórnar-
ríkjanna, sem Jón kallar stundum
ranglega (bls. 181 og 340) Menning-
arsamband. Jón segir (bls. 185) um
átök í MÍR árin 1958-1960: „Þessi
átök enduðu með því að Kristinn E.
Andrésson missti ítök sín í MÍR og
var bolað út úr félaginu.“ Þessu var
þveröfugt farið. Andstæðingar
Kristins misstu ítök sín í MÍR og var
bolað út úr félaginu. Eftir að Sigur-
vin Össurarson, Adolf Petersen og
fleiri menn úr Reykjavíkurdeild
MÍR höfðu haustið 1958 upplýst
rússneska erindreka um, að þeir
vissu af fjárhagslegum stuðningi
Moskvumanna við MÍR, varð órói í
félaginu. Beittu forystumenn Sósíal-
istaflokksins sér fyrir því, að
Reykjavíkurdeild MÍR væri tekin úr
höndum þessara manna á aðalfundi
hennar 26. febrúar 1960. Þeim tókst
ætlunarverk sitt. Varð Árni
Böðvarsson formaður félagsdeild-
arinnar í stað Sigurvins, og annar
bandamaður Kristins, Þorvaldur
Þórarinsson, tók sæti í stjórninni.
Einn þeirra manna, sem felldir voru
úr stjórn, Adolf Petersen, skrifaði
um þetta í blöð. Málið er líka rakið
nokkuð í einni SÍA-skýrslunni, sem
Jón Ólafsson vitnar sjálfur í (Rauða
bókin (1984), bls. 126). Kristinn E.
Andrésson og aðrir forystumenn
Sósíalistaflokksins réðu alla tíð yfir
sjálfum heildarsamtökunum, enda
varð Kristinn forseti MÍR á eftir
Halldóri Laxness 1968.
Athugasemdir og leiðréttingar vel þegnar
Hannes H. Gissurarson
hannesgi@hi.is
Fróðleiksmolar úr sögu og samtíð
Villur Jóns Ólafssonar