Morgunblaðið - 20.03.2021, Page 28

28 UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 20. MARS 2021
Ég hef sjaldan verið
jafn sammála Katrínu
Jakobsdóttur og þegar
ég las þessa setningu í
grein hennar í Morg-
unblaðinu í fyrri viku
um auðlindaákvæðið:
„Nú er tækifæri til
raunverulegra breyt-
inga ef við leyfum þeim
ekki að ráða sem líður
svo vel í gömlum skot-
gröfum að þeir mega ekki hugsa sér að
málið leysist.“
Þetta er einmitt kjarni málsins. Í
fyrsta lagi er kominn tími á raunveru-
legar breytingar. Og í öðru lagi er
kominn tími á ljúka skotgrafahern-
aðinum.
Ástæðan fyrir gagnrýni minni á
auðlindaákvæðið er sú að það rímar
ekki við þessi orð forsætisráðherra.
Framlag til sátta
Í umræðum formanna flokkanna
undanfarin þrjú ár hef ég lagt mig alla
fram við ná sáttum.
Þegar lagt var af stað með þetta
verkefni um heildarendurskoðun
stjórnarskrár lofaði forsætisráðherra
að nýtt ákvæði um framsal valdheim-
ilda í alþjóðasamstarfi, og rétt þjóð-
arinnar til að taka þær ákvarðanir,
yrði hluti breytinganna í fyrsta áfanga.
Þetta loforð var ein af forsendunum
fyrir því að ég féllst á málsmeðferðina.
Þegar í ljós kom að forsætisráðherra
ætlaði ekki að standa við þetta loforð
tók ég samt þá ákvörðun að láta það
ekki trufla mig.
Í upphafi stóð til að flytja aðskilin
frumvörp um einstaka
efnisþætti. Ég bauðst til
að styðja þau öll nema
auðlindaákvæðið. Því
boði var hafnað. Þó að ég
hefði ýmsar at-
hugasemdir um hin
frumvörpin ákvað ég eigi
að síður að leggja mitt af
mörkum til sátta.
Ég hef ekki enn séð
formann VG leggja sitt af
mörkum í þeim tilgangi.
Spurning um afnám
sérreglu
Auðlindaákvæðið er eitt af stærstu
prinsippmálum samfélagsins. Leyfi til
nýtingar á sameiginlegum auðlindum
eru í öllum tilvikum, nema í sjávar-
útvegi, bundin við tiltekinn tíma. Eina
sérreglan í almennum lögum er ótíma-
bundinn nýtingarréttur fiskistofna.
Hin almenna regla er því og hefur ver-
ið sú að verja auðlindir með því að
tímabinda nýtingu.
Eina leiðin til að eyða þeirri mis-
munun og tryggja réttlæti er að festa
almennu regluna í stjórnarskrá.
Ástæðan er sú að kjósendur eiga
óbeina aðkomu að setningu stjórnskip-
unarreglna því þær þarf að staðfesta á
nýju þingi að undangengnum kosn-
ingum.
Ríkisstjórnin hefur ríflegan meiri-
hluta fyrir auðlindaákvæði formanns
VG. Stjórnarandstaðan ræður engu
um það. Kjósendur ráða svo hvort hún
fær umboð til að staðfesta það óbreytt
að kosningum loknum.
Vitnisburður um áhrifaleysi
tillögunnar
Enginn hefur með jafn skýrum
hætti og Katrín Jakobsdóttir sjálf sýnt
fram á að í tillögu hennar að auðlinda-
ákvæði felast engar efnislegar breyt-
ingar. Í greinargerð með frumvarpi
hennar segir:
„Tekið skal fram að verði frum-
varpið að stjórnskipunarlögum raskar
ákvæðið ekki sjálfkrafa réttindum sem
kunna að felast í nýtingarheimildum
sem þegar hefur verið stofnað til gagn-
vart auðlindum og landsréttindum í
eigu ríkisins eða í þjóðareign.“
Með gleggri og ákveðnari hætti er
ekki unnt að lýsa því að tillagan felur
ekki í sér að tækifærið hafi verið nýtt
til raunverulegra breytinga. Og hér
eru enn afdráttarlausari orð:
„Að því er varðar fiskveiðistjórnar-
kerfið felur frumvarpið í sér áréttingu
þess fyrirvara sem 3. málsl. 1. mgr.
laga um stjórn fiskveiða, nr. 116/2006,
hefur að geyma og felur því ekki í sér
sjálfkrafa breytingu á stöðu úthlutaðra
aflaheimilda.“
Gamalt vín á nýjum belgjum
Til viðbótar má nefna að fyrir meira
en tuttugu árum komst Hæstiréttur í
svokölluðum Vatneyrardómi að þeirri
niðurstöðu „að nytjastofnar á Íslands-
miðum séu sameign íslensku þjóð-
arinnar“ með vísun í 1. grein fiskveiði-
stjórnarlaganna.
Í óbreyttu auðlindaákvæði felast því
engin nýmæli. Það raskar ekki þeirri
sérreglu að þeir sem hafa einkarétt á
nýtingu Íslandsmiða eru og verða einir
undanþegnir meginreglunni um tíma-
bundinn afnotarétt. Alveg eins og SFS
og Sjálfstæðisflokkurinn vilja hafa það.
Það má tímabinda veiðiréttinn. Það
er bara ekki gert í almennum lögum
og gerist ekki heldur með stjórnar-
skrártillögu Katrínar Jakobsdóttur.
Hún er gamalt vín á nýjum belgjum.
Minnist ekki á málamiðlun
Viðreisnar
Katrín bendir á umsagnir Samtaka
fyrirtækja í sjávarútvegi, Verslunar-
ráðs, Samtaka atvinnulífsins, Stjórnar-
skrárfélagsins og Þorvaldar Gylfason-
ar til marks um fólk, sem hefur svo
mikla ánægju af skotgrafahernaði, að
það vilji engu breyta.
Þögn Katrínar Jakobsdóttur um
málamiðlunartillögu Viðreisnar er hins
vegar athyglisverð. Ég hef ekki viljað
blanda deilum um upphæð auðlinda-
gjalda eða aðferðafræði við fisk-
veiðistjórnun inn í efnislega umræðu
um auðlindaákvæðið. Ég ætla ekki að
skilgreina tillögur stjórnlagaráðs sem
skotgrafahernað. En þær ganga vissu-
lega það langt að samþykkt þeirra
gæti raskað þjóðhagslegri hagkvæmni
veiðanna.
Hagsmunasamtök útgerðanna eru
andvíg öllum breytingum. En í um-
sögnum sínum halda þau því hvergi
fram að tillagan leiði til breytinga. Hitt
er rétt að þau vilja stoppa þá umræðu,
sem áhrifalaus tillaga hefur vakið. Það
er gömul saga og ný.
Viðreisn vill varðveita þjóðhagslega
hagkvæmni fiskveiðistjórnarkerfisins.
En um leið viljum við tryggja réttlæti.
Innan þessara marka felst málamiðlun
okkar í því að fallast á tillögu formanns
VG með því að skjóta inn einu orði:
„Tímabundin.“
Spurning um lýðræði
Þetta mál er um leið spurning um
lýðræði. Fyrir síðustu kosningar töl-
uðu sex af átta flokkum, sem fengu
kjörna þingmenn, fyrir því að meg-
inreglan um tímabundinn afnotarétt
að auðlindum í þjóðareign ætti einnig
að ná til fiskveiða. Þessir flokkar fengu
tvo þriðju hluta þingsæta.
Ég hef sjálf setið í tveimur ríkis-
stjórnum og veit að í samstarfi þurfa
menn að semja. Þetta er hins vegar í
fyrsta skipti sem stjórnarsamstarf
bindur hendur stjórnarflokka við
breytingar á stjórnarskrá.
Miðflokkurinn, sem getur fallist á
auðlindatillöguna, hefur þó varað við
því að knýja hana fram í ágreiningi.
Sjálfstæðisflokkurinn með fjórðung at-
kvæða í þinginu er eini flokkurinn, sem
hefur það beinlínis á stefnuskrá að við-
halda því ranglæti sem felst í sérreglu
útgerða um nýtingu fiskimiðanna. Og
fékk til þess umboð í síðustu kosn-
ingum.
Í svo stóru prinsippmáli verður
skýrum úrslitum síðustu kosninga hins
vegar ekki breytt nema með nýrri
ákvörðun kjósenda. Þá er unnt að
kjósa á milli Sjálfstæðisflokksins og
þeirra flokka, sem nú eru tilbúnir að
viðhalda sérreglunni, og annarra sem
tala fyrir þeirri einföldu breytingu að
sama regla gildi fyrir alla.
Annaðhvort er að virða úrslit síð-
ustu kosninga eða leyfa kjósendum að
taka nýja ákvörðun. Katrín Jakobs-
dóttir þarf að gera þetta upp við sig.
Auðlindaákvæði hennar breytir
engu. Það er eins og snotur silkislaufa,
sem hnýtt er um tóman kassa. Fal-
legar umbúðir án innihalds.
Silkislaufa um tóman kassa
Eftir Þorgerði
Katrínu Gunnars-
dóttur
» Leyfi til nýtingar
á sameiginlegum
auðlindum eru í öllum
tilvikum nema í sjávar-
útvegi, bundin við
tiltekinn tíma.
Þorgerður Katrín
Gunnarsdóttir
Höfundur er formaður Viðreisnar.
Á fimmtudag birti
forsætisráðherra grein í
þessu blaði undir yfir-
skriftinni Nýtum tæki-
færið. Vék hún þar að
frumvarpi sínu til breyt-
inga á stjórnarskrá, þá
helst svokölluðu auð-
lindaákvæði frumvarps-
ins og þeim ólíku sjón-
armiðum sem fram
hefðu komið í umsögn-
um ýmissa aðila til Al-
þingis. Þar á meðal var umsögn SFS.
Um leið og forsætisráðherra telur
frumvarpið hafa átt að skapa tækifæri
til að ná raunverulegri umræðu um
efnisatriði málsins, þá er umsagnarað-
ilum á hálsi legið fyrir að ástunda hefð-
bundna skotgrafapólitík, líkt og það er
orðað, og að þeir hinir sömu geti að lík-
indum unað vel við að halda rifrildinu
áfram að eilífu.
Í ljósi þess að vitnað er til umsagnar
SFS í nefndri grein forsætisráðherra
má ætla að hin vægðarlausa gagnrýni
beinist meðal annars að henni. Erfitt er
hins vegar að átta sig á hvernig þetta
getur komið heim og saman við efni
umsagnar SFS.
Samfélagslegt mikilvægi auð-
lindaákvæðis
Í fyrsta lagi kemur fram í umsögn
SFS áhersla á mikilvægi þess að ná og
viðhalda samfélagslegri sátt og sam-
stöðu um sjávarútveg enda um að ræða
undirstöðuatvinnuveg þjóðarinnar.
Sjálfbær nýting, skynsamleg stjórnun
veiða og nýsköpun í sjávarútvegi eru
hagur bæði þeirra sem við atvinnu-
greinina starfa og þjóðarinnar allrar.
Stöðugt og fyrirsjáanlegt lagaum-
hverfi, þar sem hvati ríkir til þess að
gera sem mest verðmæti úr sameig-
inlegri auðlind, öllum til hagsbóta, án
þess að gengið sé á rétt komandi kyn-
slóða til hins sama, er nauðsynlegt. Það
hafa Íslendingar lagt áherslu á til
þessa við fiskveiðistjórn og margar
þjóðir líta til Íslands þegar kemur að
skipulagi bæði veiða og vinnslu.
Meðal annars í þessu samhengi tóku
samtökin í umsögn sinni
undir samfélagslegt mik-
ilvægi þess að festa í
stjórnarskrá Íslands
ákvæði um að auðlindir
náttúru Íslands, þ.m.t.
nytjastofna sjávar, til-
heyri íslensku þjóðinni
og beri að nýta á sjálf-
bæran hátt lands-
mönnum öllum til hags-
bóta. Í þessari skýru
afstöðu SFS felst engin
skotgrafapólitík eða vilji
til að halda ósættinu
áfram inn í alla framtíð.
Raunar mjög fjarri lagi, enda er tekið
undir 1. málsgrein í nefndu auðlinda-
ákvæði forsætisráðherra.
Þögn um áhrif
Í öðru lagi var í umsögn SFS vikið
að því, með málefnalegum rökum, að í
2. málsgrein auðlindaákvæðisins skorti
á að skýrt væri hvað átt væri við með
einstökum hugtökum, auk þess sem
ekki var lagt mat á líkleg áhrif breyt-
inganna, yrðu þær leiddar í stjórnar-
skrá. Í tilviki sjávarútvegs hlýtur að
mega álíta það sanngjarna lágmarks-
kröfu, að skýr afstaða sé tekin til þess í
frumvarpinu hvort það muni, verði það
samþykkt, leiða til breytinga á því fisk-
veiðistjórnunarkerfi sem kveðið er á
um í gildandi lögum. Í fyrirliggjandi
frumvarpi er því miður ýmist slegið í
eða úr, meðal annars með eftirfarandi
orðalagi: „Tekið skal fram að með
ákvæðinu er ekki sjálfkrafa raskað
þeim óbeinu eignarréttindum sem
kunna að felast í afnota- eða hagnýt-
ingarrétti sem þegar hefur verið stofn-
að til gagnvart auðlindum og landsrétt-
indum í þjóðareign.“ Þá segir síðar:
„Verði frumvarp þetta að stjórnarskip-
unarlögum er líklegt að breyta þurfi
einstökum lögum til að tryggja að þau
uppfylli áskilnað ákvæðisins um tíma-
bindingu, þ.e. ákvæðum sem lúta að
heimildum til nýtingar auðlinda og
landsréttinda í þjóðareign.“
Hvað er átt við með því að óbeinum
eignarréttindum sé ekki sjálfkrafa
raskað? Verður óbeinum eignarrétt-
indum raskað ósjálfkrafa? Hvaða lög-
um þarf að breyta til að þau uppfylli
það auðlindaákvæði sem lagt er til?
Vera kann að einhverjum þyki þessar
ábendingar SFS léttvægar eða að þær
hafi ekki uppfyllt væntingar forsætis-
ráðherra til umræðunnar. Það hlýtur
þó hver að sjá, að við fyrirhugaðar
breytingar á lögum eða stjórnarskrá
getur enginn tekið afstöðu til þess
hvort þær séu jákvæðar eða neikvæð-
ar, hvort þær hafi einhver eða meiri
háttar áhrif á líf þeirra eða starfsemi,
nema ljóst sé hvað löggjafinn raun-
verulega á við. Í tilviki sjávarútvegs
eru ekki aðeins möguleg áhrif á afla-
heimildir útgerða til umræðu, ekki síð-
ur eru það möguleg áhrif á störf í sjáv-
arútvegi, tekjur sveitarfélaga og ríkis,
fjárfestingar og frekari verðmæta-
sköpun, svo fátt eitt sé nefnt. Þetta
verða varla taldir léttvægir hags-
munir.
Ákall um skýran vilja
Í umsögn SFS fólst því fyrst og síð-
ast ákall um, að frumvarpið lýsi því
hver vilji stjórnarskrárgjafans sé. Þeg-
ar sá vilji liggur fyrir getur atvinnu-
greinin með upplýstum hætti tekið af-
stöðu til síðari hluta þess
auðlindaákvæðis sem forsætisráð-
herra leggur til.
Ég er sammála forsætisráðherra
um mikilvægi raunverulegrar efnis-
legrar umræðu um þetta stóra mál.
Undir þeirri kröfu tel ég að afstaða
SFS hafi staðið. Ég leyfi mér hins veg-
ar að hafa efasemdir um að þögnin um
raunverulegan vilja stjórnarskrárgjaf-
ans sé af sama meiði. Vera kann að
einmitt þar liggi orsök þess að í meg-
inþorra fram kominna umsagna séu
aðilar að fálma í myrkrinu eftir þess-
um vilja.
Eftir Heiðrúnu Lind
Marteinsdóttur » Sjálfbær nýting,
skynsamleg stjórn-
un veiða og nýsköpun í
sjávarútvegi eru hagur
bæði þeirra sem við at-
vinnugreinina starfa og
þjóðarinnar allrar.
Heiðrún Lind
Marteinsdóttir
Höfundur er framkvæmdastjóri SFS.
Upp úr auðlindaskotgröfum
Veistu um góðan
rafvirkja?
FINNA.is
ÞARFT ÞÚ
AÐ SELJA?
Hvort sem þú þarft að kaupa, selja,
leigja eða fá verðmat þá er ég
reiðubúin að liðsinna þér.
Hafðu samband í síma 821 4400
eða á hrafnhildur@hbfasteignir.is
HB FASTEIGNIR
Hrafnhildur Bridde
Löggiltur fasteignasali
Kringlan 7, 103 Reykjavík – Sími 821 4400 – hbfasteignir.is
YFIR 25 ÁRA REYNSLA
VIÐ SÖLU FASTEIGNA
ÞEKKING - ÞJÓNUSTA - ÞINN HAGUR