Fréttablaðið - 29.06.2021, Qupperneq 8

Mat á
hæfni ein-
staklings
til að
fara með
ákvarðana-
vald í eigin
lífi verður
aldrei
annað en
huglægt
og háð
geðþótta
fárra ein-
staklinga.
ÚTGÁFUFÉLAG: Torg ehf. STJÓRNARFORMAÐUR: Helgi Magnússon FORSTJÓRI OG ÚTGEFANDI: Björn Víglundsson RITSTJÓRI: Jón Þórisson jon@frettabladid.is, FRÉTTASTJÓRAR: Aðalheiður Ámundadóttir adalheidur@frettabladid.is
Ari Brynjólfsson arib@frettabladid.is, Garðar Örn Úlfarsson gar@frettabladid.is MARKAÐURINN: Hörður Ægisson hordur@frettabladid.is
Fréttablaðið kemur út í 80.000 eintökum og er dreift ókeypis á heimili á höfuðborgarsvæðinu og Akureyri. Einnig er hægt að fá blaðið í völdum verslun um á landsbyggðinni. Fréttablaðið áskilur sér rétt til að birta allt efni blaðsins í
stafrænu formi og í gagnabönkum án endurgjalds. ISSN 1670-3871 FRÉTTABLAÐIÐ Kalkofnsvegur 2, 101 Reykjavík Sími: 550 5000, ritstjorn@frettabladid.is
HELGARBLAÐ: Björk Eiðsdóttir bjork@frettabladid.is MENNING: Kolbrún Bergþórsdóttir kolbrunb@frettabladid.is LJÓSMYNDIR: Anton Brink anton@frettabladid.is FRAMLEIÐSLUSTJÓRI: Sæmundur Freyr Árnason sfa@frettabladid.is
n Halldór
n Frá degi til dags
Neysla
grænmetis
og ávaxta
er mikil-
væg; dreg-
ur úr líkum
á hjarta- og
æðasjúk-
dómum,
sykursýki 2
og ýmsum
tegundum
krabba-
meina.
Björk
Eiðsdóttir
bjork
@frettabladid.is
Fyrstu niðurstöður landskönnunar á mataræði
benda til að neysla grænmetis og ávaxta hafi staðið
í stað og jafnvel minnkað. Nú er ávaxta- og græn-
metisneyslan að meðaltali um 220 g á dag; 115 g af
grænmeti og 105 g af ávöxtum. Þetta er einungis
tæplega helmingur af þeim 500 g sem sérfræðingar
ráðleggja 10 ára og eldri.
Neysla grænmetis og ávaxta er mikilvæg; dregur
úr líkum á hjarta- og æðasjúkdómum, sykursýki 2 og
ýmsum tegundum krabbameina auk þess að auð-
velda okkur að viðhalda heilsusamlegri líkamsþyngd.
Hollustan er meðal annars fólgin í ríkulegu magni af
vítamínum, steinefnum, trefjum og mörgum hollum
efnum. Í grófu grænmeti er sérstaklega mikið af
trefjum sem eru mikilvægar fyrir heilbrigða meltingu.
Ráðlagt er að borða 5 skammta af grænmeti og
ávöxtum á dag, minnst 500 g samtals. Að minnsta
kosti helmingurinn ætti að vera grænmeti. Einn
skammtur, 100 g, gæti til dæmis verið stór gulrót, stór
tómatur, tveir dl af salati, meðalstórt epli eða lítill
banani. Kartöflur, hnetur, þurrkaðir ávextir t.d. rús-
ínur og hreinir safar, teljast ekki með í fimm á dag.
Grænmeti í mismunandi litum inniheldur mis-
munandi vítamín og steinefni. Rautt og appelsínu-
gult grænmeti inniheldur meðal annars betakarótin
(A-vítamín), á meðan dökkgrænt grænmeti inni-
heldur til dæmis kalk, fólat og járn. Því er mikilvægt
að borða fjölbreytt grænmeti, bæði gróft og trefjaríkt
eins og spergilkál, blómkál, hvítkál, rótargrænmeti,
lauk, baunir og linsur en einnig fínni og vatnsmeiri
tegundir svo sem tómata, salat, agúrku og papriku.
Baunir og linsur eru grænmeti og góðir próteingjafar
og því mikilvægur hluti af fjölbreyttu fæði.
Heilsufarslegur ávinningur af því að auka neyslu á
fæðu úr jurtaríkinu, s.s. á grænmeti, ávöxtum, berjum,
baunum og linsum er mikill. En það er líka gott fyrir
umhverfið. Aukin neysla á jurtaafurðum og minni
neysla dýraafurða hjálpar til við að draga úr losun
gróðurhúsalofttegunda. n
Borðum meira af
grænmeti og ávöxtum
Alma Möller
landlæknir
toti@frettabladid.is
Dælurnar ganga
Sigmundur Davíð Gunnlaugsson
tók til varna á Facebook gegn
Twitter-boðskap Dags B. Egg-
ertssonar um þriðjungs fækkun
bensínstöðva í Reykjavík. Fund-
vísum á heit tilfinningamál rann
Sigmundi eldsneytið til skyld-
unnar hafandi verið sumar-
starfsmaður hjá Essó á námsár-
unum og alls ekki útilokað að
hann hafi rambað á olíuæð
sem dugi til þess að keyra fylgið
upp á einkabílnum og tryggja
Miðflokknum pláss við málþófs-
dæluna næsta kjörtímabil.
Skódi ljóti
Skólafólk sótti stíft í sumarvinnu
á bensínstöðvum þegar þær
voru á hverju horni og fékk að
kynnast pólitískum ráðningum
í leiðinni. Nánast var til dæmis
vonlaust að komast að hjá Essó
án tenginga eða skyldleika
við Framsóknarflokkinn sem
sjálfsagt hafa komið Sigmundi
Davíð í Skógarselið. Þegar hann
reis löngu síðar til pólitískra
metorða rifjaðist upp fyrir
vinnufélögum hans að bensín-
lokin á gamla Skóda hafi reynst
forsætisráðherranum, eins og
mörgum nýliðanum, býsna erfið
viðureignar. Hafi þeim tekist
að útskrifa hann í þeim tékk-
nesku verkfræðiundrum ættu
þó lausnir á vandamálum á borð
við þverrandi fylgi að leika í
höndum hans. n
Betri svefn með Lín Design
Betri svefn með Lín Design
Betri svefn
með Lín Design
www.lindesign.is
Málefni tónlistarkonunnar Britney Spears komst í hámæli í síðustu viku þegar hún ávarpaði dómstóla í Los Angeles í tilraun sinni til að losna undan forsjá föður síns. Þó svo að
um sé að ræða öfgakennt mál þar sem beinir fjár-
hagslegir hagsmunir hlutaðeigandi eru óumdeildir,
hefur umræða um réttinn til sjálfræðis komið upp í
kjölfarið og það einnig hérlendis þar sem formaður
Geðhjálpar hefur tjáð sig um málið.
Britney, sem er 39 ára gömul, var svipt sjálfræði
árið 2008 þegar faðir hennar, Jamie Spears, var
skipaður lögráðamaður hennar. Var sú ákvörðun
tekin í kjölfar þess að árið 2007 var tónlistarkonan
nauðungarvistuð á geðdeild eftir taugaáfall. Britney,
sem þá var ein skærasta poppstjarna heims, var
hundelt af ljósmyndurum og aðdáendum og eðli
málsins samkvæmt undir gríðarlegu álagi. Árið 2019
steig Jamie tímabundið til hliðar sem lögráðamaður
dóttur sinnar og hefur Britney farið fram á að hann
fái það hlutverk ekki á ný. En þó hann sé ekki lög-
ráðamaður hennar er hann fjárhaldsmaður hennar
og fer því fyrir eignum hennar sem metnar eru á
rúmlega sjö milljarða króna.
Þessu fyrirkomulagi hefur verið viðhaldið af dóm-
stólum sem hafa metið það svo að Britney sé sökum
andlegra veikinda ekki fær um að fara sjálf með vald
yfir sjálfri sér, börnum sínum eða eignum. Aftur á
móti hefur hún á þessum tíma verið virk í tónlistar-
senunni og aflað fólkinu í kringum sig mikilla tekna
með plötuútgáfu og tónleikum.
Við átján ára aldur öðlast einstaklingur hér á landi
lögræði en saman mynda sjálfræði og fjárræði lög-
ræði. Samkvæmt skilgreiningu verður ekki tæmandi
talið hvað í sjálfræði felst, heldur er þar um að ræða
öll þau lagalegu réttindi og skyldur sem fullorðnir
bera.
Héðinn Unnsteinsson, formaður Geðhjálpar, hefur
bent á að sjálfræðissvipting Britney sé byggð á sömu
lögmálum og nauðungarvistun og sjálfræðissvipting
hér á landi. En samkvæmt skaðalögmáli breska
heimspekingsins John Stuart Mill er hverju siðuðu
samfélagi heimilt að svipta einstakling frelsi sé hann
hættulegur sjálfum sér eða öðrum og eru lög vest-
rænna ríkja mikið til byggð á þeim kenningum.
Heildarendurskoðun laga um lögræði liggur nú
fyrir á Alþingi og kallar Héðinn í því samhengi eftir
samtali um svokallaðar þvingunaraðgerðir sem eru
sjálfræðis- og lögræðissviptingar og nauðungarvist-
anir.
Full ástæða er til stöðugrar endurskoðunar laga
sem fela í sér svo gríðarleg höft á grundvallarfrelsi
en núgildandi lög eru frá árinu 1998. Mat á hæfni
einstaklings til að fara með ákvarðanavald í eigin
lífi verður aldrei annað en huglægt og háð geðþótta
fárra einstaklinga. Þó svo ég ætli engum að misnota
slíkt vald og viti sem er að ákvarðanir um sjálfræðis-
sviptingu séu hlutaðeigandi oftast þungbærar er
mikilvægt að við veltum sem oftast upp grundvallar-
spurningum því tengdum.
Slíku valdi yfir lífi annarra verður að setja skorður
– og endurskoða í sífellu. n
Sjálfræðið
SKOÐUN FRÉTTABLAÐIÐ 29. júní 2021 ÞRIÐJUDAGUR