Morgunblaðið - 17.05.2021, Side 15

15
MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 17. MAÍ 2021
Gæsir í golfi Það er ekkert grín að vera gæs, en þessar gæsir ákváðu að
gera sig heimakomnar á einni flötinni eða „gríni“ hjá Golfklúbbi Álftaness.
Eggert
Í nýlegri skýrslu um
fæðuöryggi á Íslandi
er fjallað með ítarleg-
um hætti um innlenda
matvælaframleiðslu,
innflutning matvæla og
aðfanga og mikilvægi
þess að stjórnvöld móti
stefnu um fæðuöryggi
landsmanna. Í skýrsl-
unni er fjallað um veik-
leika íslenskrar matvælaframleiðslu
og lagt mat á áhrifin ef upp kæmi
skortur á aðföngum sem eru nauð-
synleg fyrir framleiðsluna.
Innlend matvælaframleiðsla
stendur fyrir stórum hluta fæðu-
framboðs á Íslandi og þá sérstak-
lega prótíni. Garðyrkjan sér fyrir
um 43% af framboði grænmetis, bú-
fjárrækt um 90% af kjöti, 96% af
eggjum og 99% af mjólkurvörum en
aðeins um 1% í korni til manneldis.
Framleiðslan er þó mjög háð inn-
fluttum aðföngum, sérstaklega elds-
neyti og áburði, en einnig fóðri og
sáðvöru.
Að nýta tækifærin til fulls
Náttúruhamfarir, loftslagsbreyt-
ingar, farsóttir, einangrun landsins
og fleiri hættur geta ógnað fæðu-
öryggi. Í áhættumatsskýrslu sem
utanríkisráðuneytið lét vinna kemur
fram að staða Íslendinga sé veikari
en nágrannaþjóða þegar kemur að
fæðuöryggi, þrátt fyrir að stefna
stjórnvalda í almannavarna- og ör-
yggismálum sé hluti af þjóðarörygg-
isstefnu fyrir Ísland og þar sé tekið
mið af ógnum sem tengjast lofts-
lagsbreytingum, náttúruhamförum,
fæðu- og matvælaöryggi, heil-
brigðisöryggi og farsóttum. En það
er vissulega jákvætt skref í rétta átt
að stjórnvöld tali fyrir fæðuöryggi
þjóðar og stefni að því að efla tæki-
færi innlendrar matvælaframleiðslu
til fulls, en þá þarf jafnframt að
huga að framkvæmdinni.
Með viðeigandi ráðstöfunum,
t.a.m. birgðahaldi á aðföngum, væri
hægt að tryggja meirihluta inn-
lendrar framleiðslu í einhvern tíma,
háð framleiðslugreinum. Þá eru
mikil tækifæri sem liggja í að efla
framleiðslu á korni, bæði sem fóðri
fyrir búfé og til manneldis, efla úti-
ræktun grænmetis og innlenda
áburðarframleiðslu með bættri nýt-
ingu hráefna. Til að tryggja að það
land sem hentugast er undir ræktun
tapist ekki undir aðra starfsemi þarf
að liggja fyrir skýr stefna um land-
notkun og flokkun landbúnaðar-
lands af hálfu stjórnvalda og frá
sveitarfélögum.
Í Skandinavíu hefur á síðustu ár-
um verið ráðist í umfangsmiklar að-
gerðir með það að markmiði að efla
kornrækt. Í tillögum til aukins
fæðuöryggis með kornrækt, sem
birtust í grein eftir Hrannar Smára
Hilmarsson og Egil Gautason, komu
fram hugmyndir um að hið opinbera
myndi styðja við stofnun kornsam-
lags hér á landi að norrænni fyrir-
mynd. Áhugaverð tillaga sem vert
er að skoða nánar því hún gæti leitt
til verulegrar aukningar í fram-
leiðslu á korni og þar með aukins
fæðuöryggis. Hlutverk korn-
samlagsins væri þá að kaupa,
þurrka, geyma og selja korn til sér-
hæfðra fyrirtækja í fóðurgerð og
matvælaframleiðslu þar sem fram-
leiðslan er núna mest háð innflutn-
ingi á erlendu hráefni.
Framlína ekki það
sama og framlína
Hlutverk stjórnvalda er að setja
fram viðbragðsáætlanir sem tryggja
fæðu- og matvælaöryggi, sjálfbærni
í matvælaframleiðslu og birgða-
geymslu matvæla. Stjórnvöld þurfa
því að huga að matvæla-, fæðu-,
neysluvatns- og fráveitukerfi sem
þjóðhagslega mikilvægum innviðum
til jafns við fjarskipta-, samgöngu-
og orkukerfi landsins. Fæðuöryggi
og heilbrigðisöryggi eru á allra
vörum. Sjónarmið um mikilvægi
staðbundinnar framleiðslu mun vaxa
ef eitthvað er.
Árið 2020 lokuðu margar þjóðir
landamærum sínum fyrir fólksflutn-
ingum. Veruleg hætta var á sam-
drætti matvælaframleiðslunnar
vegna minni umsvifa í flestum sam-
félögum og takmörkunum á flutn-
ingi vinnuafls milli landa. Röskunin
sem þetta leiddi af sér hefur hækkað
verð á ýmsum matvælum síðasta ár-
ið, m.a. vegna þess að u.þ.b. þrjátíu
ríki settu útflutningstakmarkanir á
matvæli, þar á meðal stór útflutn-
ingslönd á korni. Vissulega standa
vonir til þess að faraldurinn sé á
undanhaldi með tilkomu bóluefnis
og bólusetningar ganga vel hér á
landi og langflestir forgangshópar
hafa verið bólusettir.
Það kemur svo sem ekki á óvart
að bændur og þeir sem starfa í
frumframleiðslu matvæla og hrá-
efna eru ekki í forgangi til bólusetn-
ingar, þrátt fyrir að fæðuöryggi
landsmanna teljist hluti af þjóðarör-
yggisstefnu landsins. En að starfa í
framlínu þýðir víst ekki það sama og
að starfa í framlínu. Heilbrigðis-
starfsmenn og viðbragðsaðilar
starfa í framlínu, um það verður
ekki deilt. En þá má velta því fyrir
sér hvort þeir aðilar sem jafnframt
bera ábyrgð á ómissandi innviðum á
grundvelli þjóðaröryggisstefnu eigi
ekki að vera skilgreindir sem hluti
af forgangshópi til framtíðar litið? Í
landbúnaðartengdum greinum eru
þetta aðilar sem starfa við eftirlit í
matvælaframleiðslu, ráðunautar
sem leiðbeina bændum og dýra-
læknar, en við búum við framsækna
dýravelferðarlöggjöf hér á landi. Og
hverjir eru það síðan sem þurfa að
taka á móti þessum fagaðilum? Jú,
það eru bændur og annað starfsfólk
sem starfar í landbúnaði.
Það er mikil ábyrgð sem stjórn-
völd fela þeim sem starfa í íslensk-
um landbúnaði og hafa með höndum
framleiðslu matvæla komi til þess að
innflutningur á aðföngum til lands-
ins stöðvist. Því er mikilvægt að
endalausnin sé skýr og fyrir hendi
sé aðgerðaáætlun um hvernig fæðu-
öryggi verður treyst.
Eftir Gunnar
Þorgeirsson og
Vigdísi Häsler
»Hlutverk stjórnvalda
er að setja fram
viðbragðsáætlanir
sem tryggja fæðu- og
matvælaöryggi, sjálf-
bærni í matvælafram-
leiðslu og birgða-
geymslu matvæla.
Gunnar Þorgeirsson
Höfundar eru formaður
og framkvæmdastjóri
Bændasamtaka Íslands.
Það var þetta með fæðuöryggið
Vigdís Häsler
Þessar vikurnar
ræðir Alþingi stefnu-
mörkun landsins í
málefnum norður-
slóða. Kveðið er á um
að Íslandi muni sem
friðsamt smáríki,
miðja vegu milli
norðurskautsríkja í
austri og vestri, taka
virkan þátt og styðja
við alþjóðlega sam-
vinnu um málefni
norðurslóða sem fest hefur sig
farsællega í sessi.
Þingsályktunardrög um norður-
slóðastefnu sem Alþingi nú ræðir
byggjast á niðurstöðum þver-
pólitísks starfshóps, sem ég sat og
skilaði nýverið tillögum meðal
annars um eflingu Akureyrar sem
miðstöðvar norðurslóðamála á Ís-
landi.
Lykilatriði stefnunnar er um
þátttöku Íslands í alþjóðlegu sam-
starfi um málefni norðurslóða á
grundvelli gilda sem höfð hafa
verið að leiðarljósi í íslenskri
utanríkisstefnu um frið, lýðræði,
mannréttindi og jafnrétti. Ísland
mun áfram styðja norðurskauts-
ráðið og efla það sem mikilvæg-
asta vettvang til samráðs og sam-
starfs um málefni svæðisins. Þar
sitjum við við sama borð og hin
norðurskautsríkin sjö, auk fulltrúa
frumbyggja, sem hafa tekið mjög
virkan þátt í starfi ráðsins.
Alþjóðasamningur um leit og
björgun á norðurslóðum
Í þremur tilvikum hafa aðild-
arríki gert með sér lögbundna
samninga um sameiginleg hags-
munamál. Það er samningur um
leit og björgun á norðurslóðum frá
2011, samningur um viðbrögð við
olíumengun í norðurhöfum frá
2013 og samningur um vísinda-
samstarf á norðurslóðum frá 2017.
Að auki hefur vinna ráðsins mótað
regluverk alþjóðastofnana til að
mynda svonefndan pólkóða innan
Alþjóðasiglingamálastofnunar-
innar, þar sem eru
sérstakar reglur um
öryggi og umhverfis-
vernd vegna skipa-
siglinga á hafsvæðum
heimskautasvæða.
Sjálfbærni
byggðarlaga
Sjálfbærni er ann-
að leiðarljós þeirrar
norðurslóðastefnu
sem Alþingi ræðir.
Stefnunni er ætlað að
taka mið af sjálf-
bærnimarkmiðum
Sameinuðu þjóðanna. Samkvæmt
þeim er hvatt til jákvæðra efna-
hags-, félags- og umhverfislegra
tengsla milli þéttbýlis, þéttbýlla
svæða í borgarjaðri og dreifbýlis-
svæða með því að styrkja áætlanir
um byggðaþróun á landsvísu og
innan svæða.
Þannig eru lífsgæði, byggða-
festa, samfélagslegt jafnræði og
framþróun atvinnulífs órjúfanlega
tengd sjálfbærni. Að sama marki
miðar sú byggðaáætlun sem Al-
þingi samþykkti fyrir árin 2018-
2024, að jafna beri tækifæri allra
landsmanna til atvinnu og þjón-
ustu, lífskjarajöfnun og stuðla beri
að sjálfbærri þróun byggðarlaga
um allt land.
Leit og björgun á norðurslóð
Mikilvægt atriði í norðurslóða-
stefnunni er að byggja upp og
styrkja viðbragðsgetu varðandi
leit og björgun, auk viðbragða við
mengunarslysum, með uppbygg-
ingu innlends björgunarklasa og
alþjóðlegs samstarfs. Björgunar-
klasann þarf að byggja í samráði
við Landhelgisgæsluna og aðra
viðbragðsaðila.
Á Akureyri, þar sem norður-
heimskautsbaugur liggur í gegn-
um nyrsta byggðakjarna, Gríms-
ey, verður Norðurslóðamiðstöð
Íslands. Þar hefur í hartnær alda-
fjórðung byggst upp sterkur
þekkingarklasi um norðurslóðamál
sem samanstendur af skrifstofum
á vegum norðurskautsráðsins,
stofnunum og fyrirtækjum. Þær
búa yfir mikilli sérhæfingu í mál-
efnum norðurslóða, í innlendu og
alþjóðlegu samhengi.
Björgunarklasi og Norð-
urslóðamiðstöð Íslands
Staðsetja ætti þennan innlenda
björgunarklasa á Akureyri.
Styrkja þarf og byggja upp leit-
argetu og björgun á norðurslóð,
meðal annars í alþjóðlegu sam-
starfi, en ekki síst á þeirri inn-
lendu þekkingu sem fyrir er. Það
fer vel á að slíkt starf sé byggt
upp samhliða sterkum norður-
slóðaklasa sem fyrir er við Eyja-
fjörð. Björgunarklasann skyldi
byggja samhliða þeirri miðstöð
læknisfræðilegrar þjónustu
sjúkraflugs í landinu sem fyrir er
við sjúkrahúsið á Akureyri. Það
fellur einnig vel að þeim metnaði
forystumanna sjúkrahússins að
verða í fararbroddi við þróun og
notkun fjarheilbrigðisþjónustu.
Það fer vel saman við þá menntun
sjúkraflutningamanna á Íslandi
sem nú er rekin við sjúkrahúsið
hjá Sjúkraflutningaskólanum.
Fyrir björgunarklasann mæla
einnig mörg rök fyrir fastri stað-
setningu þyrlu á Akureyri. Auk
þess að vera miðsvæðis í landinu
er augljós tenging við sjúkraflug
sem staðsett er í bænum og
læknar á Akureyri gætu mannað
hluta þyrluáhafnar. Ólíkt borg-
aryfirvöldum, sem hafa staðið
gegn framþróun Reykjavík-
urflugvallar, yrði leyfi til bygg-
ingar flugskýlis auðsótt á Akur-
eyri.
Björgunarklasi
á norðurslóðum
Eftir Njál Trausta
Friðbertsson » Leitar- og björg-
unarklasi á norð-
urslóðum á heima með
þekkingarklasanum
um norðurslóðamál
á Akureyri.
Njáll Trausti
Friðbertsson
Höfundur er þingmaður
Norðausturkjördæmis.
ntf@althingi.is