Morgunblaðið - 29.01.2022, Page 22

22 UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 29. JANÚAR 2022
Undanfarnar vikur
höfum við fengið fréttir
af yfirvofandi orku-
skorti hér á landi. Í
desember fengu fiski-
mjölsverksmiðjur þá
tilkynningu frá Lands-
virkjun að ekki væri
hægt að veita þeim
hreina raforku í upp-
hafi loðnuvertíðar. Þær
neyðast til að skipta yf-
ir í óákjósanlega orkugjafa, eins og
olíu, með tilheyrandi kostnaði og um-
hverfisáhrifum. Áætlað er að um 20
milljónum lítra af olíu verði brennt á
yfirstandandi vertíð.
Neyðarkall
Á þriðjudaginn í síðustu viku
sendu umhverfis- og auðlindaráðu-
neytið og Orkustofnun neyðarkall til
íslenskra raforkuframleiðenda. Ósk-
að var eftir aukinni orkuframleiðslu
umfram þær skuldbindingar sem áð-
ur höfðu verið gerðar. Ofangreint
neyðarkall varðar húshitun á köldum
svæðum því vegna raforkuskorts búa
t.d Orkubú Vestfjarða
og RARIK sig undir að
brenna milljónum lítra
af olíu á næstu mán-
uðum til þess að
tryggja húshitun á
Vestfjörðum og á Seyð-
isfirði. Þessu fylgir
töluverður kostnaður
fyrir íbúa og fyrirtæki
þessara svæða. Og nú
berast fregnir af því að
til standi að skerða raf-
orku til ferjunnar Herj-
ólfs og mun olíunotkun
skipsins þá margfaldast.
Þetta er sorgleg og ótrúleg staða
sem við eigum ekki að þurfa að búa
við sem íslensk þjóð með allar okkar
endurnýjanlegu orkuauðlindir. Þetta
getur ekki verið svona til frambúðar.
Þetta er ástand sem við viljum ekki
búa við, svo einfalt er það.
Ástandið er alvarlegt
Staðan í orkumálum er alvarleg og
kom meginþorra landsmanna líkleg-
ast verulega á óvart. Þessi staða hef-
ur hins vegar haft sinn aðdraganda.
Landsnet varaði í skýrslu um afl- og
orkujöfnum 2019-2023 við mögu-
legum aflskorti árið 2022. Þar var
bent á að á tímabilinu myndi ekki
nægilega mikið af nýjum orkukost-
um bætast inn á kerfið til að duga
fyrir sívaxandi eftirspurn eftir raf-
magni samkvæmt raforkuspá.
Skiljanlega spyrja landsmenn sig;
hvað kemur til? Hvernig endar þjóð,
sem er þekkt fyrir sjálfbæra hreina
orku, í ástandi sem þessu? Stað-
reyndin er sú að mörg ljón eru á veg-
inum. Nauðsynlegt er að kljást við
þau til að leysa orkumál, tryggja
orkuöryggi og hagsæld þjóðarinnar.
Tryggja þarf nægt framboð af
grænni orku fyrir heimilin í landinu,
atvinnulífið og orkuskiptin. Upp á
síðkastið hefur í umræðunni verið
rætt um hvort þörf sé á meiri raf-
orku fyrir orkuskiptin. Ég spyr,
hvernig getur verið að ekki þurfi
meiri orku fyrir orkuskiptin þegar
svo lítið má út af bera til að ekki sé
næg raforka fyrir núverandi not-
endur?
Glötum bæði orku
og tækifærum
Styrking flutningskerfis raforku
þolir enga bið. Í viðtali við fjölmiðla
áætlaði forstjóri Landsnets að orkan
sem tapast í flutningskerfinu á
hverju ári samsvari afkastagetu
Kröfluvirkjunar sökum annmarka
flutningskerfisins. Á hverju ári tap-
ast milljarðar króna vegna þess og
enn meira vegna glataðra atvinnu og
uppbyggingartækifæra um allt land.
Í dag er verið að leggja nýjar raf-
línur á hinum ýmsu stöðum. Þó eru
sumir hlutar kerfisins hátt í 50 ára
gamlir og því er augljóst að þörf er á
bráðnauðsynlegri uppfærslu. Sífellt
fleiri gígavattstundir tapast á þenn-
an hátt og í fyrra var talið að um 500
gígavattstundir hefðu glatast sökum
annmarka flutningskerfisins. Það
samsvarar meðalorkunotkun 100.000
heimila, sem eru tveir þriðju allra
heimila á Íslandi. Sérfræðingar telja
þá tölu einungis fara vaxandi í
óbreyttu ástandi. Af þessu er ljóst að
bregðast þarf hratt við. Viðfangs-
efnið er stórt en ekki óyfirstíganlegt.
Tími aðgerða er núna
Mikilvægt er að ráðast í eflingu
fyrirliggjandi virkjana þar sem það
er hægt, hefja undirbúning að þeim
orkukostum sem auðveldast er að
hrinda í framkvæmd fljótlega og ein-
falda svo ferlið frá hugmynd að fram-
kvæmd þannig að nýting orkukosta
sem samfélagið þarfnast gangi betur
og hraðar fyrir sig í framtíðinni. Á
Íslandi hefur það sýnt sig að tíminn
sem það tekur frá hugmynd um hefð-
bundna orkukosti þar til fram-
kvæmdir verða að veruleika er um
10-20 ár. Sagan sýnir að það er of
langur tími ef tryggja á orkuöryggi
þjóðarinnar. Vissulega eru til að-
stæður þar sem það er vel skiljanlegt
og alltaf þarf að vanda til verka. En
oft og tíðum eru óþarfa tafir sem sóa
dýrmætum tíma án þess að það skili
sér í betri framkvæmd með tilliti til
umhverfisins. Við okkur blasir að úr-
bóta er þörf og tími aðgerða er núna.
Eftir Ingibjörgu
Isaksen ȃg spyr, hvernig
getur verið að ekki
þurfi meiri orku fyrir
orkuskiptin þegar svo
lítið má út af bera til að
ekki sé næg raforka fyr-
ir núverandi notendur?
Ingibjörg Ólöf Isaksen
Höfundur er þingmaður Framsóknar.
Orkuskortur – sorgleg staða sem varðar okkur öll
Fyrir viku sagði
stjórnarandstöðuþing-
maður í útvarpi að hann
tryði á vísindin og átti
með því við að sótt-
varnasjónarmið ættu
ein og sér að stjórna af-
léttingaráformum – en
ekki misvitrir stjórn-
málamenn, eins og
hann bætti við – og bað
hann síðan ríkisstjórn-
ina þess lengstra orða að fara að ráð-
um sóttvarnalæknis.
Stjórnun ríkisins
Ásökunarfælni (e. blame avoid-
ance) stýrir afstöðu ríkisstjórn-
arinnar í sóttvarnamálum. Fyrir
tveimur árum setti hún upp sérstakt
stjórnvald yfir almenningi og at-
vinnulífi með sterku lögregluvaldi og
skýlir sér bak við það. Þetta stjórn-
vald stýrir með sértækum þröngum
sjónarmiðum (e. highly specific point
of view), svo þröngum að aðeins inn-
vígðir eru samræðu-
hæfir um forsendur
þess.
Þetta stjórnvald hef-
ur á síðustu dögum
haldið með lög-
regluvaldi um 25 þús.
manns í stofufangelsi
sem jafngildir 4,7 millj.
manns í Bretlandi, að-
gerð sem á sér senni-
lega enga hliðstæðu í
lýðræðisríki. Það hefur
tekið ferðafrelsi, sam-
komufrelsi og hluta at-
vinnuréttinda til baka og lamað eina
af helstu atvinnugreinum lands-
manna. Stjórnvaldið sem slíkt er
ábyrgðarlaust þótt kjörin stjórnvöld
séu það aldrei, en almenningur og at-
vinnulíf borgar.
Hvað með lýðræðið?
Með hinum þröngu fræðilegu sjón-
armiðum hefur þetta stjórnvald ýtt
lýðræðinu til hliðar – hefðbundið
regluverk og stofnanir eru valda-
lausar því enginn getur andæft. Á Al-
þingi leggja fáir í að færa sóttvarna-
aðgerðir á plan almennra sjónarmiða
og gaumgæfa málið frá mörgum hlið-
um, nema helst einstaka stjórnar-
þingmenn. Hin sértæku vísindi eru
eins og er yfirstæð almennum sjón-
armiðum við stjórn landsins, allt á
grundvelli þess að þau geta gripið inn
á stuttri hættustund.
Þegar stjórnarandstaða er ekki
fyrir hendi falla fjölmiðlarnir og al-
menningur í sömu gryfjuna og hún –
og niðurstaðan er jafnvel enn meiri
meðvirkni með stjórnvöldum en ríkti
í aðdraganda fjármálahrunsins.
Sértæk sjónarmið eða almenn
Nú er ég einn þeirra sem trúa á
vísindin og tel mikilvægt að þau styðji
við stjórnvaldsákvarðanir.
En samspil almennra sjónarmiða
og sértækra er þannig að landinu er
stjórnað á grundvelli almennra sjón-
armiða – með almennri skynsemi (e.
common sense), en með tilstyrk sér-
tækra sjónarmiða hinna ýmsu fræði-
greina, kenninga og að teknu tilliti til
hagsmuna – og með stuðningi fjöl-
margra annarra sjónarmiða sem
stjórnmálamenn leiða saman.
Forsenda kosningaréttar almenn-
ings er líka að hann geti með al-
mennri skynsemi myndað sér rök-
studda skoðun á hverju máli og
stjórnmálamenn eru ekki sérfræð-
ingar heldur fulltrúar hans.
Ef einstaka vísindagreinar gætu
stjórnað heilu þjóðfélagi farsællega
þyrftum við ekki lýðræði. Við trúum
því að stjórnmálamenn stjórni þjóð-
félaginu best og höfum fyrir því sterk
reynslurök.
Skyldur stjórnarandstöðunnar
Stjórnarandstöðunni er skylt að
krefjast lýðræðis í þjóðfélaginu og að
hið nýja stjórnvald verði lagt niður og
allt sem því tilheyrir. Henni hefur all-
an tímann borið að gera almenn sjón-
armið að grundvelli aðgerða; fé-
lagsleg, efnahagsleg og
menningarleg og að leiða saman ólík-
ar forsendur. Núna þarf hún líka að
takast á við gagnrýnið uppgjör vegna
aðgerðanna. Rökstyðja má að marg-
háttuð lögbrot hafi átt sér stað og
jafnvel þarf að kalla saman Lands-
dóm vegna vanrækslu heilbrigðis-
ráðherra við að setja upp sóttvarna-
deild.
Stjórnarandstaðan á að verja rétt
þjóðarinnar til frelsis, krefjast þess
að lýðræði verði endurvakið, að
mannréttindi séu virt og að fullu
ferðafrelsi, samkomufrelsi og tján-
ingarfrelsi í fjölmiðlum verði komið á.
Þá er einnig mikilvægt að rakningum
og eftirlit með almenningi verði hætt
og öllum gögnum sem orðið hafa til í
þeirri starfsemi verði eytt. Lögreglan
þarf að snúa sér að lögbrotum en
hverfa frá ofríki um daglegt líf al-
mennings.
Stjórnarandstaða sem er meðvirk
stjórnvöldum er lítils virði – og ef hún
trúir ekki á lýðræðið sem stjórnar-
form á hún ekkert erindi.
Vísindin og stjórnarandstaðan
Eftir dr. Hauk
Arnþórsson »Ef einstaka vís-
indagreinar gætu
stjórnað heilu þjóðfélagi
farsællega þyrftum við
ekki lýðræði
Haukur Arnþórsson
Höfundur er stjórnsýslufræðingur.
haukura@haukura.is
Vesturafríska ríkið
Búrkína Fasó hefur
lent í ofbeldisbylgju af
hálfu ýmissa vopnaðra
hryðjuverkahópa. Sum-
ir þeirra eru tengdir Al-
Kaida, aðrir Íslamska
ríkinu og öðrum slíkum
samtökum. Árásirnar
eru sérlega harðar í
norður- og austurhluta
landsins. Þeir ráðast á
og drepa óbreytta borgara, einnig
ráðast þeir á her- og lögreglustöðvar.
Mannskæðasta árásin á herstöð átti
sér stað 14. nóvember sl. þar sem,
samkvæmt opinberri skýrslu, 53 voru
drepnir, 49 hermenn og fjórir al-
mennir borgarar. Átta dögum síðar, á
meðan þjóðin var að syrgja fórnar-
lömb þessarar árásar, átti önnur árás
sér stað í þorpinu Foube. Þar voru að
minnsta kosti 19 manns drepnir, þar
á meðal tíu almennir borgarar og níu
hermenn. Hinn 26. desember lét 41
lífið í ofbeldisfullri hryðjuverkaárás í
norðurhluta Loroum-héraðsins. Svip-
aðir hlutir eru að gerast í nágranna-
löndunum eins og Níger og Malí en
því miður gerir alþjóðasamfélagið
mjög lítið til þess að hjálpa Sahel-
löndunum. Alþjóðlegir fréttamiðlar
hafa lítið fjallað um
þessar hræðilegu árás-
ir, þar á meðal hér á Ís-
landi.
Herinn í Búrkína
Fasó á í miklum erf-
iðleikum með að koma í
veg fyrir þetta ofbeldi
sem hefur kostað meira
en 1.800 manns lífið frá
árinu 2015. Varnar- og
öryggissveitir skortir
mannauð og efnisleg úr-
ræði til að berjast gegn
þessum hryðjuverka-
hópum. Sífellt ofbeldi hefur stuðlað
að því að meira en 1,5 milljónir
manna hafa orðið flóttamenn í eigin
landi. Þetta veldur auknum matar-
skorti og hefur leitt til þess að millj-
ónir manna þurfa á mannúðaraðstoð
að halda. Skólum, kirkjum og sjúkra-
húsum er í sumum tilfellum gert að
loka á þeim svæðum sem eru undir
stjórn hryðjuverkahópa, þar á meðal
á svæðinu þar sem ég ólst upp, mínir
eigin foreldrar og systkini búa þar
enn. Ég þekki marga presta, kennara
og fjölskyldur þeirra sem hafa flúið
vegna alvarlegra líflátshótana frá
stöðunum þar sem þeir þjónuðu.
Prestur sem ég þekkti mjög vel var
myrtur af hryðjuverkamönnum
ásamt fjórum drengjum á aldrinum
12-15 ára sem bjuggu hjá honum. Of-
beldisspírallinn virðist óstöðvandi, ég
fæ oft sendar myndir á What’s App
og myndbönd sem sýna ofbeldi sem á
sér þar stað og erfitt er að horfa á.
Síðan 2011 hef ég, Björg kona mín
og nokkrir vinir okkar stutt skóla-
börn á svæði sem í dag er undir
stjórn hryðjuverkahópa. Mörg þess-
ara barna hafa verið neydd til að
hætta í skóla á þessu svæði vegna
þess að hryðjuverkamenn hafa hótað
að drepa þau og foreldra þeirra ef
þau mæta í skólann. Einn tólf ára
frændi minn, sem hefur verið að
stunda nám, sagði mér í haust að
hann gæti ekki haldið áfram þar sem
hann frétti að hryðjuverkamennirnir
væru að hóta að drepa skólabörn og
foreldra þeirra. Það er mjög erfitt að
horfa upp á vonina sem námið hafði
byggt upp hjá þeim hrynja.
Árið 2013 stofnuðum við hjónin
ásamt vinum okkar Fasó-félagið sem
hefur stutt tvo skóla til kaupa á skóla-
bekkjum, í Liptougou-héraði, en
núna eru báðir skólarnir lokaðir,
kennararnir hafa flúið til stærri
borga af ótta um líf sitt. Í dag eru
meira en 3.200 skólar lokaðir vegna
óöryggis. Í landi þar sem hlutfall
læsra var lágt áður en allt þetta hófst
eru þetta ekki góðar fréttir. Mörg
héruð landsins eru í dag undir stjórn
hryðjuverkamanna. Þeir reyna að fá
til liðs við sig stráka á aldrinum 15-17
ára og jafnvel yngri. Vegna fátæktar
og veikrar stöðu stjórnvalda gagn-
vart hryðjuverkahópum er auðvelt að
tæla mörg ungmenni til að slást í hóp-
inn. Sums staðar á landinu eru
óbreyttir borgarar orðnir opnir fyrir
því að vinna með hryðjuverkahóp-
unum þar sem þeir telja að stjórn-
völdum sé sama um þá. Einnig er
mikil óánægja meðal hermanna.
Fyrir tveimur vikum voru tíu her-
menn og fimm almennir borgarar
handteknir fyrir tilraun til valdaráns.
Þann 22. janúar voru mótmæli gegn
ástandinu, bæði í höfuðborginni
Ouagadougou og í Bobo Dioulasso.
Svo frá klukkan fjögur sunnudaginn
23. janúar heyrðust skothvellir frá
ýmsum herstöðvum í nokkrum borg-
um landsins. Strax óttuðust margir
að þarna væri um aðra valdaráns-
tilraun að ræða en talsmaður ríkis-
stjórnarinnar, Alkassoum Maiga,
kom fram í sjónvarpi og neitaði því.
Svo kom í ljós daginn eftir að sú var
raunin. Herinn hefur núna steypt for-
setanum Roch Kabore af stóli og náð
yfirráðum í landinu. Í kjölfar þess
leystu þau upp ríkisstjórnina, þingið
og afnámu stjórnarskrána. Þetta
sögðu þau nauðsynlegt til þess að
bregðast við versnandi öryggis-
ástandi í landinu. Fjöldi fólks kom út í
götunar til að fagna því sem herinn
gerði. Ég efast engu að síður um að
lausnin sé að losa sig við forsetann.
Að mínu mati getur þetta skapað
tómarúm sem hryðjuverkamenn
gætu notað til að ná frekari ítökum og
gera ástandið enn verra. Þetta grefur
einnig undan lýðræðislegu skipulagi í
landinu.
Haldi þessi þróun áfram gæti svo
farið að jafnvel öll Sahel-svæðin yrðu
gróðrarstía hryðjuverkamanna. Þar
sem hryðjuverk þekkja engin landa-
mæri er mikilvægt að umheimurinn
taki meiri þátt í þessari baráttu. Ég
hvet ríkisstjórn Íslands og alþjóða-
samfélagið til að leggja meira á sig til
að aðstoða Búrkína Fasó í baráttu
sinni gegn þessum hópum til að snúa
þessari þróun við. Það er mjög mikil-
vægt að muna að það er öllum heim-
inum í hag að viðhalda friði og stöð-
ugleika í Sahel-löndunum eins og
Búrkína Fasó.
Hryðjuverkahópar halda uppi árásum á Búrkína Fasó
Eftir Souleymane
Sonde » Þar sem hryðjuverk
þekkja engin landa-
mæri er mikilvægt að
umheimurinn taki meiri
þátt í þessari baráttu.
Souleymane Sonde
Höfundur er nemandi í stjórnmála-
fræði við Háskóla Íslands og er frá
Búrkína Fasó.