Morgunblaðið - 17.02.2022, Qupperneq 33

FRÉTTASKÝRING
Atli Steinn Guðmundsson
atlisteinn@mbl.is
„Mér kemur á óvart hve fast þeir
sóttu að fá Treholt framseldan í
kjölfar dómsins. Það sýnir hve þýð-
ingarmikill hann var.“ Þetta segir
Odd Berner Malme, sem á sínum
tíma stjórnaði rannsókn máls ann-
álaðasta njósnara Noregs fyrr og
síðar, Arne Treholts, ráðuneyt-
isstarfsmannsins sem sumarið 1985
hlaut 20 ára dóm fyrir njósnir í þágu
Sovétríkjanna og Íraks.
Malme er meðal þeirra, sem fram
koma í nýjum heimildaþáttum
norska ríkisútvarpsins NRK um mál
Treholts, Rikets sikkerhet, eða Ör-
yggi ríkisins, en þar segir meðal
annars af áður óþekktum skjölum úr
djúpum myrkviðum skjalageymslna
austurþýsku leyniþjónustunnar
Stasi, þar sem skýrsluhöfundur sov-
ésku leyniþjónustunnar KGB færir
mikilvægi Treholts fyrir Sovétmenn
í svofelld orð:
„Hann var heimildarmaður verð-
mætra upplýsinga í hernaðarlegu til-
liti og sem lutu að alþjóðlegum
vandamálum. Af samviskusemi sinni
og ábyrgðartilfinningu aðstoðaði
hann öryggisþjónustu Sovétríkjanna
jafnframt því sem hann reyndi að
draga úr hættunni af hernaðarstefnu
Bandaríkjanna.“
Það voru rannsakendur við Kalda-
stríðsmiðstöð Syddansk-háskólans í
Óðinsvéum, sem uppgötvuðu þetta
tiltekna skjal, en efni þess þykir
varpa töluverðu ljósi á tengsl Tre-
holts við samstarfsaðila sína sov-
étmegin og hve mikils metinn hann
var í þeirra ranni. Malme, sem nú
nýtur eftirlaunaára sinna, en var
áberandi kringum lögreglurannsókn-
ina, sem hlaut nánast heimsathygli
strax fyrstu dagana eftir að Treholt
var handtekinn á Fornebu-
flugvellinum í Ósló 20. janúar 1984,
segir í spjalli sínu við NRK í nýju
þáttaröðinni, að efni skjalsins stað-
festi það sem fram kom í rannsókn-
inni á sínum tíma.
„Það sem kemur mér á óvart er
þessi mikla áhersla og ákefð [Sov-
étmanna] við að fá Treholt fram-
seldan eftir að dómurinn féll,“ játar
Malme, „það sýnir hve mikilvægur
hann var í augum KGB,“ en grein-
argerðin í skjalinu var beinskeytt
hjálparbeiðni KGB til Stasi í Aust-
ur-Þýskalandi, Stasi-menn áttu að
leggjast á árarnar með starfs-
bræðrum sínum í leyniþjónustu Sov-
étsins og bjarga Treholt úr norsku
fangelsi gegnum framsal.
Spenntir fyrir NATÓ-gögnum
Norsk stjórnvöld voru hins vegar
á annarri skoðun og ætluðu að fá að
halda sínum fanga, það sýnir annað
skjal, sem sami rannsóknarhópur
hefur einnig fundið, þar sem greint
er frá rausnarlegu sameiginlegu til-
boði KGB og Stasi, 22 föngum úr
fangelsum austantjalds í skiptum
fyrir Treholt einan. Nei takk, var
svarið.
Malme telur fundarhöld KGB-
manna og sendiherra Bandaríkjanna
í Moskvu, á svipuðum tíma og
björgunarumleitanir gagnvart
njósnararnum hafa farið fram sam-
kvæmt nýju gögnunum, ljá málinu
vissan trúverðugleika og leggur enn
fremur fram kenningar um „verð-
mætu upplýsingarnar“ sem KGB
nefnir í skjalinu. Þær upplýsingar
tengist umsvifum Atlantshafs-
bandalagsins NATÓ á norðlægum
slóðum, við forstofudyr Sovétríkj-
anna sálugu.
„KGB var alltaf á höttunum eftir
NATÓ-upplýsingum. Yfir flestum
hernaðarlegum upplýsingum hvílir
leynd svo því fylgir auka skraut-
fjöður í hattinn að komast yfir slík-
ar upplýsingar,“ segir hann í þætti
NRK. Rússar hafi einkum ásælst
gögn um hernaðarumsvif í Noregi,
útverði bandalagsins til norðurs.
Norski blaðamaðurinn og rithöf-
undurinn Harald Stanghelle hefur
legið yfir þessu stærsta njósnamáli
Noregs um árabil. Hann vísar því
ekki á bug, í viðtali í þættinum, að
KGB hafi ýkt þátt og þýðingu Tre-
holts í upplýsingaöflun leyniþjónust-
unnar, en telur það þó ólíklegt. „Við
getum aldrei tekið neinu með vissu
í skuggaheimi njósna. En þegar lit-
ið er til uppruna þessara skjala og
ástæðunnar fyrir tilurð þeirra, er
engin ástæða til að ætla að KGB
hafi ætlað sér að gera Treholt að
afkastameiri njósnara en efni stóðu
til,“ segir Stanghelle.
Treholt þykir lítið til koma
Sjálfur gefur Arne Treholt lítið
út á lofrullu KGB í skjalinu, en
hann ræðir að sjálfsögðu við þátta-
stjórnendur Rikets sikkerhet, enda
búinn að sækja endurupptöku máls
síns stíft nánast síðan dómur féll,
auk þess að skrifa þrjár bækur um
málið þar sem hann ber af sér sak-
ir, þótt fram til þessa hafi til þess
bærar stofnanir og nefndir dauf-
heyrst við endurupptökubeiðnum
hans.
Aldrei leyniþjónustumaður
„Ef ég á að lesa þetta með já-
kvæðum formerkjum og eins og
þetta horfir við mér, gefur það til
kynna að ég hafi verið heimild-
armaður sovéskrar leyniþjónustu á
þessum tíma, henni hafi þótt sjón-
armið mín athyglisverð og deilt
þeim með mér. Það undrar mig
ekki. En ég var aldrei í hlutverki
leyniþjónustumanns [„Men jeg var
aldri i agentrollen“],“ segir Treholt,
sem verður áttræður á þessu ári og
hlaut sem fyrr segir 20 ára dóm
sumarið 1985 fyrir njósnir, sat þar
af átta og hálft að meðtöldu varð-
haldi, en Noregskonungur náðaði
Treholt af heilsufarsástæðum
skömmu eftir að eiginkona hans lést
árið 1992.
- Nýlega fundið skjal frá KGB varpar
nýju ljósi á Arne Treholt - Norski
njósnarinn óhemjumikilvægur sovésku
leyniþjónustunni - KGB og Stasi buðu
22 fanga í skiptum fyrir Treholt einan
Ljósmynd/Lögreglan í Austurríki
Vínarfundur Ljósmyndin, sem Aftenposten kallaði eina þá frægustu í norskri réttarsögu og sýnir Arne Treholt,
lengst til vinstri, ræða við sovésku leyniþjónustumennina Gennadij Titov og Alexandr Lopatin á götu í Vín árið 1983.
Njósnarinn sem
kom ekki inn
úr kuldanum
FRÉTTIR 33Erlent
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 17. FEBRÚAR 2022
* Undirföt
* Náttföt
* Náttkjólar
* Sloppar
* Gjafabréf
Fallegar
konudagsgjafir
í Selenu
Vefverslun
selena.is Bláu húsin v/Faxafen
Sími 553 7355
selena.is
Breskir fjölmiðlar kröfðust þess í
gær að Andrés Bretaprins léti sig
hverfa alfarið úr sviðsljósinu og
segði sig frá öllum titlum og nafn-
bótum eftir að nánari upplýsingar
bárust um samkomulag hans við
Virginiu Giuffre í fyrradag í skaða-
bótamáli, sem hún höfðaði á hendur
honum vegna meintrar nauðgunar.
Ekki var greint frá upphæð
skaðabóta, sem Andrés samþykkti
að greiða Giuffre í sameiginlegri yf-
irlýsingu lögmanna hennar og
prinsins, en breska dagblaðið Daily
Telegraph greindi frá því í gær að
Andrés hefði samþykkt að greiða
upphæð sem næmi samtals 12 millj-
ónum punda, eða sem nemur rúm-
um tveimur milljörðum króna.
Þar af myndi prinsinn, sem ekki
hefur játað á sig sök, greiða Giuffre
10 milljónir punda, eða tæpa 1,7
milljarða króna, ásamt því sem
hann legði fram um 330 milljónir til
góðgerðarsamtaka hennar, sem
vilja styðja við fórnarlömb mansals.
Munu fjármunirnir koma úr
greiðslum sem Elísabet 2. Breta-
drottning fær frá breska ríkinu fyr-
ir afnot af landareignum krún-
unnar, og hafa þegar heyrst raddir
í Bretlandi um að gæta þurfi sér-
staklega að því að skattfé almenn-
ings verði ekki notað til þess að
greiða skaðabætur Andrésar.
Vill að hertoginn víki
Rachael Maskell, þingmaður
Verkamannaflokksins fyrir borgina
York (Jórvík) á Norður-Englandi,
krafðist þess í gær að Andrés, sem
er hertogi af Jórvík, segði þeirri
tign af sér til að sýna íbúum York
virðingu.
Bresku götublöðin The Sun og
Daily Mail fordæmdu Andrés í leið-
urum sínum í gær, og voru blöðin
sammála um að Andrés ætti sér
engrar viðreisnar von. Þá for-
dæmdi Daily Mail prinsinn sér-
staklega fyrir árásir hans á mann-
orð Giuffre.
Borgar tvo millj-
arða í skaðabætur
- Reiði í Bretlandi vegna Andrésar
Andrés
Bretaprins
Virginia
Giuffre