Morgunblaðið - 04.05.2022, Side 13

13
MORGUNBLAÐIÐ MIÐVIKUDAGUR 4. MAÍ 2022
Lúta í gras Bjarni Felixson íþróttafréttamaður kom með þetta spakmæli í fótboltalýsingum sínum um árið, þegar leikmenn töpuðu leik eða viðureign, og fékk bágt fyrir frá málvöndunarfólki.
Þótt Adolf Daði Birgisson, leikmaður Stjörnunnar, lúti hér í gras með tilþrifum þá var hann í sigurliði í fyrrakvöld er Stjarnan vann Víking 5:4, skoraði auk þess eitt mark og lagði upp annað.
Eggert Jóhannesson
Ef búið er til þjóð-
málatorg þar sem
stjórnmálamenn,
blaðamenn, fræði-
menn, listamenn – hin-
ar talandi stéttir – rök-
ræða stöðugt hver við
annan, fella palladóma
um menn og málefni,
deila skoðunum og
upplýsingum og fá við-
brögð frá lesendum
strax er ekki undarlegt að til verði
öflugt verkfæri til að hafa áhrif á
skoðanir og jafnvel þær upplýsingar
sem taldar eru gildar. Almennir
borgarar reyna að hasla sér völl á
torginu og setja fram sínar skoðanir
og gagnrýni. Á margvíslegum skoð-
anatorgum er sumum hampað en
öðrum ekki – einhverjir eru for-
dæmdir en aðrir eru hafnir upp til
skýjanna. Hægt og bítandi byrja
torgin að móta alla umræðu sam-
félagsins og viðhorf og þar með er
lagður grunnur að því að móta sam-
félagsgerðina.
Það á ekki að koma neinum á
óvart að það sé eftirsóknarvert að
hafa áhrif á leikreglur þjóð-
málatorgsins og stjórna því hvaða
efni er kynnt, hvað er sett til hliðar
og hvað ekki. Einræðis- og alræð-
isstjórnir leggja mikið á sig til að
taka að sér fundarstjórn á þjóð-
málatorgum eða hrein-
lega loka séu þau ráða-
mönnum ekki að skapi.
Fyrir stjórnlynda auð-
menn er freistingin til
að kaupa hreinlega
fundarstjórnina mikil.
Stjórnmálamenn hóta
laga- og reglugerð-
arsetningu af ótta við
að torgin verði vett-
vangur skoðana sem
eru þeim ekki geð-
þekkar eða grafa und-
an þeirra eigin hug-
myndafræði. Og svo eru þeir sem
vilja tryggja að þjóðmálatorgin séu
lifandi og opinn vettvangur frjálsra
skoðanaskipta – þar sem staðinn er
tryggur vörður um málfrelsi al-
mennings.
Endurskipulagning
þjóðmálatorgs
Auðkýfingurinn Elon Musk full-
yrðir að hann sé í síðastnefnda
hópnum. Með yfirtöku á Twitter –
einum áhrifamesta samfélagsmiðli
heims – segist Musk ætla að end-
urskipuleggja þjóðmálatorgið á
Twitter til að tryggja skoðanafrelsi
og ýta undir öflug skoðanaskipti og
dreifingu upplýsinga. Hvort hann
stendur við fyrirheitin á eftir að
koma í ljós, en ýmislegt bendir til að
honum sé alvara.
Áhrifamiklir samfélagsmiðlar eins
og Twitter og Facebook hafa sætt
mikilli gagnrýni fyrir tilraunir til
ritskoðunar. Hér verður ekki farið
út í þá gagnrýni að sinni en flestir
muna eftir harðvítugum deilum
Trumps, fyrrverandi Bandaríkja-
forseta, og forráðamanna Twitter.
Þjóðmálatorg Twitters er aðeins
hluti af óskilgreindu og fjöl-
breytilegu markaðstorgi fyrir net-
samskipti, afþreyingu, frétta- og
upplýsingamiðlun. Markaðstorgið
er óstöðugt – síbreytilegt þar sem
jafnvel öflugustu leikmennirnir
verða oft undir á endanum.
Forráðamenn Netflix byggðu upp
afþreyingarveldi enda sannfærðir
um að vöxtur fyrirtækisins gæti
orðið endalaus. Þeir höfðu rangt
fyrir sér og áskrifendum fækkar í
fyrsta skipti enda í harðri sam-
keppni við nýja leikmenn; inn á svið-
ið hafa stigið Hulu, Apple TV+ og
Disney+.
Í heimi streymisveitna hefur
gömlum risum í kapalheiminum
gengið erfiðlega að fóta sig. CNN,
einn áhrifamesti fréttamiðill heims
um árabil, má muna fífil sinn fegri.
Áhorf á CNN hefur hrapað. Mánuði
eftir að hafa kynnt eigin streym-
isveitu, CNN+, var ákveðið að
leggja hana niður. Það ævintýri
kostnaði 300 milljónir dollara.
Og jafnvel Facebook er í erfið-
leikum. Notendum samfélagsmiðils-
ins er að fækka og tækni- og skil-
málabreytingar í farsímum hafa
höggvið skarð í auglýsingatekjur.
Google er ekki lengur vinsælasta
vefsíða heims. Og hver man eftir
Yahoo?
Flest eru þessi fyrirtæki enn öfl-
ug en sum hafa hrasað. Og þeim er
stöðugt ógnað af nýjum aðilum,
nýrri tækni og nýrri hugsun. Mark-
aðstorgið er kvikt og nær aldrei
jafnvægi, ólíkt því sem stjórnlyndir
fjölmiðla- og stjórnmálamenn vilja
telja okkur trú um í þeirri viðleitni
sinni að koma böndum á þjóð-
málatorgið – innleiða eins konar op-
inbera fundarstjórn.
Frjáls skoðanaskipti
Elon Musk er óvenjulegur auð-
maður – umdeildur frumkvöðull sem
hefur verið óhræddur við að segja
sínar skoðanir. Hann hefur komið
fram sem harður baráttumaður mál-
frelsis og segist ætla að breyta
Twitter til að tryggja að samfélags-
miðillinn verði vettvangur frjálsra
skoðanaskipta. Musk er sannfærður
um að þar hafi forráðamönnum
Twitter verið mislagðar hendur en
einnig að hægt sé að ná miklu betri
árangri í rekstri fyrirtækisins.
Viðbrögðin við yfirtöku Musks á
Twitter hafa verið áhugaverð.
Margir vinstrimenn um allan heim
eru að fara af límingunum. Rit-
skoðun sem sumir samfélagsmiðlar
hafa innleitt síðustu ár hefur verið í
góðri sátt við pólitískan rétttrúnað
og það hentar stjórnlyndum mönn-
um vel. Búast má við að Musk gangi
á hólm við rétttrúnaðinn og hafni
ritskoðun síðustu ára.
Að þessu leyti er yfirtakan á
Twitter fagnaðarefni en um leið
eykst hættan á að stjórnmálamenn
grípi til aðgerða til að koma böndum
á þjóðmálatorgið og til þess munu
þeir njóta stuðnings áhrifamikilla
einstaklinga úr röðum talandi
stétta, sem telja sig þess betur um-
komna en aðra að móta umræðuna
og þar með samfélagið allt.
Þannig mun líklega sannast enn
og aftur að þeir sem mest eru upp-
teknir af því að kenna sig við um-
burðarlyndi og tala hæst um mál-
frelsi og réttinn til að láta skoðanir
sínar í ljós eru í hjarta sínu stjórn-
lyndir og sannfærðir um nauðsyn
þess að koma á fót öflugum eftirlits-
stofnunum með fjölmiðlum og þjóð-
málatorgum, sem skulu því færð í
farveg reglugerða og flókinna laga.
Eftir Óla Björn
Kárason »Ritskoðun sem sum-
ir samfélagsmiðlar
hafa innleitt hefur verið
í góðri sátt við pólitísk-
an rétttrúnað og það
hentar stjórnlyndum
mönnum vel.
Óli Björn Kárason
Höfundur er alþingismaður
Sjálfstæðisflokksins.
Markaðstorg skoðana og upplýsinga