Morgunblaðið - 04.05.2022, Blaðsíða 25

MENNING 25
MORGUNBLAÐIÐ MIÐVIKUDAGUR 4. MAÍ 2022
Nánari upplýsingar um sýningartíma á sambio.is
TRYGGÐU ÞÉR
MIÐA INNÁ
SÝND MEÐ ÍSLENSKU OG ENSKU TALI
STÓRKOSTLEG NÝ FJÖLSKYLDUMYND
ÚR TÖFRAHEIMI HARRY POTTER.
U S A TO D AY
89%
92%
Total Film
Radio Times
Colin Firth – Matthew Macfadyen – Kelly Macdonald
THE LEGACY CONTINUES
72%
BENEDICT
CUMBERBATCH
ELIZABETH
OLSEN
chiwetel
ejiofor
BENEDICT
WONG
xochitl
gomez
MICHAEL
STÜHLBARG
RACHEL
MCadams
M
eginmáli bókar er skipt í
þrjá kafla, I. Íslensku
21. aldar (84 bls.;
undirkaflar: Málstað-
all, málvenjur, málvillur; Staða ís-
lenskunnar; Kynjamál); II. Mál-
brigði (147 bls.; 50 þættir um
„jafnmargar alkunnar „málvillur““
(12)); III. Íslensk málrækt (159 bls.,
25 þættir um „það sem mér finnst
mikilvægast að huga að til að ís-
lenskan haldi
áfram að vera lif-
andi tungumál“
(13)).
Eiríkur hefur
lengi skrifað um
íslenskt mál,
staðið fyrir rann-
sóknum, kennt
stúdentum og
doktorsnemum
og verið ötull talsmaður máltækni,
svo nokkuð sé nefnt. En ekki eru all-
ir sáttir við skrif hans og hann hefur
verið kallaður „reiðareksmaður“ í
málvöndunarmálum, t.d. vegna
skoðana sinna á þágufallshneigð,
ýmiss konar framburðarmyndum,
nýju þolmyndinni o.fl.; undanláts-
semi er kannski lykilorð í gagnrýni á
skrif hans og skoðanir. Margar „pill-
ur“ hefur hann fengið á netinu, flest-
ar ómaklegar því að hann styður
skoðanir sínar jafnan rökum eins og
þessi bók er til vitnis um. Menn hafa
síðan mismunandi álit á þeim. Bless-
unarlega bera margir hag málsins
fyrir brjósti, viðgang þess og vöxt.
Bókin er ekki hlutlægt fræðirit, seg-
ir Eiríkur (11), hann ræðir málin frá
persónulegu sjónarhorni, útskýrir
hlutina vel enda er maðurinn
afskaplega vel að sér í málfræði og
orðhagur í betra lagi. Áhugamenn
um íslenskt mál hafa gagn af því að
lesa þessa bók hvort sem þeir sam-
sinna Eiríki eða greinir á við hann.
Hér eru margar góðar útskýringar á
ýmsum hugtökum málfræðinnar.
Þrjár ástæður gefur Eiríkur sér til
að berjast gegn málbreytingum: að
þær dragi úr fjölbreytni málsins,
geri mönnum erfiðara fyrir að skilja
málfar „undangenginna kynslóða“
og raski grundvallarþáttum mál-
kerfisins (34). Á þetta geta allir fall-
ist en líklega er þó ekki einhugur
um hvaða breytingar séu háskalegar
málkerfinu.
Tungumál eru lifandi samskipta-
tæki og þau hljóta að breytast í sam-
ræmi við það samfélag sem þau
þjóna. Óþarfi er þó að hlaupa eftir
hverri tískubólu sem blæs út og
hjaðnar síðan eða springur. Í Mál-
brigðakaflanum er vikið að 50 atrið-
um og er umfjöllunin samræmd.
Sagt var … og dæmi birt. Rétt
væri … og leiðrétting birt, en síðan
spurt – eða hvað? Síðan er hvert at-
riði útskýrt málfræðilega, dæmi birt
úr fornu og nýju máli eftir atvikum
og niðurstaða fengin. Eiríkur telur
þessar 50 algengu „villur“ ekki ógna
málinu. Það er rétt, að „hægt er að
rekast á forvitnilega hluti með því
að skoða hvað liggur að baki mál-
breytingum í stað þess að afgreiða
þær umsvifalaust sem „málvillur“ og
láta þar við sitja“ (201), sbr. bráð-
skemmtilegar pælingar um sögnina
að valda sem sumir hafa „ollið“ í lh.
þt. (202-204). Líklega dæma býsna
margir viðmælanda sinn eftir mál-
fari (280), sumir harkalega.
Sá sem hér skrifar er miklum
mun íhaldssamari en Eiríkur, sumt
sem hann ber blak af pirrar mig, t.d.
„kynuslinn“ (83-85 o.v.). „Öll vel-
komin“ ergir mig. Líka til Selfossar.
Mér er einnig ómögulegt að „fara
eitthvert“, svo tæpt sé á örfáum at-
riðum. Ég er alinn upp við sama
málstaðal og Eiríkur og finnst hann
henta bæði mér og málinu. „[F]lest
kunnum við best við málið eins og
við lærðum það“ (249) segir þar.
Hitt er síðan annað mál hvort íbúar
landsins eigi fulla samleið með hon-
um. Þjóðfélagið er svo breytt frá því
sem var. Hér má nefna að lang-
flestir búa nú í þéttbýli, tölvutækni
hefur gerbreytt margvíslegri starf-
semi, félagslegu umhverfi og sam-
skiptum fólks, allir hafa aðgang að
samfélagsmiðlum og enska er allt
um lykjandi í margvíslegri afþrey-
ingu. Við þetta bætist að börn á
máltökuskeiði og unglingar tala
jafnmikið og jafnvel meira við jafn-
aldra sína en fullorðið fólk, efni í
fjölmiðlum ungs fólks er gjarnan á
ensku. Færri foreldrar lesa nú fyrir
börn sín en venjan var. Enn má
nefna að bóklestur yfirleitt er á
undanhaldi og það grefur undan al-
mennri máltilfinningu og orðauðgi
talaðs máls; lesskilningi hrakar
megi marka PISA-kannanir. Til úr-
bóta væri að auka að mun íslensku-
kennslu í almennu kennaranámi, að
ekki sé nú minnst á önnur skólastig.
Það blasir við á tímum svo örra
breytinga á þjóðfélaginu að ungt
fólk hrærist í raun í annarri veröld
en elsta kynslóðin.
Áratugum saman kenndi ég ung-
lingum íslensku og allan tímann
voru sömu atriðin á dagskrá og
reyndust mörgum torræð hvort sem
var í grunn- eða framhaldsskóla, t.d.
fallbeyging ýmissa orða, við-
tengingarháttur, orsakarsögn,
setningafræðileg atriði, reglur um y
í stafsetningu o.fl. Vandræðalaust
með öllu var hins vegar að kenna
Gísla sögu Súrssonar, Egils sögu og
Njálu!
Virðing fyrir málinu virðist þeim
sem þetta ritar vera á undanhaldi og
birtist m.a. í kæruleysi í fjölmiðlum,
t.d. óþörfum enskuslettum þar sem
til eru prýðileg íslensk orð. Látum
vera þótt stöku sletta fljóti með, en
það er afleitt þegar viðmælendur í
fjölmiðlum beinlínis raða þeim
hverri á aðra ofan. „Við eigum kröfu
á að það fólk vandi sig og beiti mál-
inu af kunnáttu og þekkingu“ segir
Eiríkur (288). Margir dagskrár-
þættir eru sendir beint til hlustenda/
áhorfenda og þá skiptir máli að þátt-
takendur hugsi áður en þeir tala.
Hikorð, tafs og endurtekningar eru
óþarflega oft á tungu. Athugasemdir
notenda á samfélagsmiðlum eru sér-
stakur kapítuli; margar hverjar eru
hlaðnar hrakyrðum og subbuskap.
Margir amast við íslensku sem
innflytjendur tala og Eiríkur bendir
á að vitaskuld eigum við að virða
viðleitni þeirra til að tala málið, ekki
svara þeim á ensku heldur hrósa.
Hrós er einkar hvetjandi til náms,
það lærði ég fljótlega eftir að ég
byrjaði að kenna. Við eigum líka að
hafa metnað til að kenna tungumálið
fólki sem sest hér að. Eiríkur veltir
upp ýmsum álitamálum í þessu sam-
hengi (69-73 o.v.).
Íslenska er notuð á öllum sviðum
samfélagsins og verður að vera það.
Ýmsir hafa viðrað áhyggjur sínar
yfir ásókn ensku, t.d. í háskóla-
kennslu, viðskiptalífi og raunar á
fleiri sviðum, ekki síst í ferða-
mennsku; ótrúlega margar verslanir
auglýsa „sale“ í glugga þegar útsala
hefst. Það segir sína sögu um virð-
ingarleysi fyrir málinu – og mál-
notendunum. Segja má að enska sé
ríkjandi mál í þjónustu margra veit-
ingahúsa. Það er rétt hjá Eiríki að
enska verður fyrirferðarmikil í
framtíðinni, „samhliða íslensku“
(73). Vonandi samhliða, ekki í stað-
inn fyrir. Miðað við alþjóðlega staðla
um lífslíkur tungumála höfum við
alla burði til þess tala eigin tungu
um alla framtíð (256). Háskalegast
er ef tungumálið hættir að vera
veigamikill hluti af sjálfsmynd unga
fólksins (264).
Ekki er hægt að orða alla hluti í
einni bók. Ég saknaði þess að ekki
er fjallað um nafnvenjur og -siði
málsins en mér finnst hastarlega að
þeim vegið í frumvörpum sem hafa
verið lögð fyrir Alþingi. Nöfn manna
eru snar þáttur af ásýnd málsins, ef
svo má segja, og hafa ber núgildandi
siði í hávegum.
Þetta er afskaplega læsilegt rit og
þar er vikið að fjölmörgum álita-
málum. Áhugamenn um velferð og
viðgang íslensku eiga endilega að
lesa bókina því hún getur verið upp-
spretta röklegrar umræðu um málið
og hvernig við getum skilað því til
næstu kynslóða. Bókin er í senn ögr-
andi og upplýsandi og stangast oft á
við ríkjandi hefð.
Morgunblaðið/Eggert
Höfundurinn „Þetta er afskaplega læsilegt rit og þar er vikið að fjölmörg-
um álitamálum. Áhugamenn um velferð og viðgang íslensku eiga endilega
að lesa bókina,“ segir gagnrýnandinn um bók Eiríks Rögnvaldssonar.
Máltækni
Alls konar íslenska. Hundrað þættir
um íslenskt mál á 21. öld bbbbn
Eftir Eirík Rögnvaldsson.
Mál og menning 2021. Kilja, 355 bls.
SÖLVI
SVEINSSON
BÆKUR
Íslenska alls staðar!