Morgunblaðið - 23.05.2022, Side 15

15
MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 23. MAÍ 2022
Sigling Veðrið hefur leikið við landsmenn á suðvesturhorninu að undanförnu og þá er eins gott að nýta dagana til útiveru. Sigurborgin tók sig vel út fyrir utan Laugarnestanga á dögunum.
Árni Sæberg
New York | Í lok ársins
1999 þegar hinn veik-
burða Boris Jeltsín
leitaði að eftirmanni
sínum innan raða leyni-
þjónustunnar gekk
kaldhæðnislegur
brandari ljósum logum
í Rússlandi: „Af hverju
eru kommúnistar betri
en KGB? Af því að
kommúnistarnir munu
skamma þig, en KGB
mun hengja þig.“ Í rauninni var
þetta ekki brandari heldur varnaðar-
orð. Því miður náðu fæstir Rússar
merkingunni.
Sama ár var Vladimír Pútín skip-
aður forsætisráðherra. Hann átti
rætur sínar í KGB og hafði verið leið-
togi alríkislögregluþjónustunnar
(FSB) sem tók við af KGB. Stuttu
eftir embættistökuna er sagt að
hann hafi sagt við sína fyrrverandi
samstarfsmenn í FSB: „Áætlunin
um að komast í æðstu raðir stjórn-
valda er fullkomnuð.“ Þessi setning
hefði einnig átt að klingja varúðar-
bjöllum, ekki síst vegna þess að Pút-
ín hafði lengi verið aðdáandi Júrís
Andropóvs, fyrrverandi formanns
KGB, sem hafði stjórnað Rússlandi í
tvö löng ár með harðri hendi.
Eftir efnahagslega og stjórnmála-
lega óreiðu eftir fall Sovétríkjanna á
tíunda áratug síðustu aldar var krafa
samfélagsins fyrst og fremst stöð-
ugleiki og ef það þyrfti að setja KGB
aftur inn í æðstu stéttir ríkisvaldsins
til að ná því markmiði var það ásætt-
anlegt. Á þessum tímapunkti fékk
Pútín, sem var kosinn forseti árið
2000, tækifærið sem hann þurfti til
að koma á stjórn að hætti Andropóvs
yfir allri rússneskri
stjórnsýslu, ekki síst í
mikilvægum atvinnu-
greinum eins og olíu og
gasi.
Pútín stóð ógn af
auðmönnum í einka-
geiranum sem höfðu
náð völdum í orkugeir-
anum undir kaótískri
stjórn Jeltsíns. Svo
hann setti svonefnda
öryggisþjónustuþursa
(siloviki) eins og fyrr-
verandi KGB-mennina
Ígor Sechín og Sergei
Tjémezóv yfir orkugeirann.
Hvernig gátu eftirmenn samtaka
sem höfðu staðið fyrir þvílíkri ógn-
arstjórn á tímum Jósefs Stalíns á
fjórða og fimmta áratug síðustu ald-
ar náð aftur völdum á 21. öldinni? Ni-
kíta Khrushchev hafði reynt að afmá
áhrif Stalíns á sjötta áratugnum og
Mikhaíl Gorbachev haldið áfram með
perestrojka á seinni hluta níunda
áratugarins og allt benti til þess að
KGB væri á síðustu metrunum, líka
fyrir þá sem voru innan samtakanna.
Margir innan KGB, þar á meðal Pút-
ín sjálfur, létu af störfum í leyniþjón-
ustunni meðan Gorbashev var við
völd, enda almennt talið að KGB
myndi aldrei ná fyrri völdum.
En allt breyttist eftir hrun Sovét-
ríkjanna. Þá kom í ljós að KGB var
betur í stakk búið til að stýra þjóð-
félaginu í átt að kapítalisma heldur
en nokkur önnur stofnun Sovétríkj-
anna. Starfsmenn KGB voru siðlaus-
ir, raunsæir, með stórt tengslanet og
létu langa vinnudaga ekki stöðva sig
og voru færir í að höndla mál svo þau
kæmu þeim til góða.
Það skipti líka máli að alríkis-
öryggislögregluþjónustan hafði aldr-
ei verið alveg lögð niður. KGB var
ennþá til eftir stjórn Gorbachevs, að
mestu leyti endurnefnd og smærri í
sniðum sem FSB, sem var ennþá
starfandi eftir stjórnartíð Jeltsíns.
Rússneskir leiðtogar, hvort sem þeir
eru frjálslyndir eða ekki, hafa alltaf
stólað á öryggisþjónustur til að halda
þeim við völd. Það sem varð öðruvísi
eftir að Pútín tók við (og líka á tímum
Andropóvs þegar Sovétríkin voru og
hétu) var hversu mikil völd fulltrúar
leyniþjónustunnar höfðu sjálfir.
Í augum Pútíns var það lykilatriði
að styrkja leyniþjónustuna því hún
var einskonar trygging gegn andófi
eins og árið 1991, sem leiddi til hruns
hins „sögulega“ Rússlands. Og Pútín
er mjög stoltur af stöðugleika stjórn-
málakerfisins sem hann hefur byggt
upp í Rússlandi sem hann gat gert að
mörgu leyti vegna hagstæðs elds-
neytisverðs og nokkuð skilvirkri
stjórnun öryggisþjónustuþursanna.
En að halda við þessu stjórnmála-
kerfi er ekki það sama og að koma
því á fót. Pútín tryggði völd sín innan
kerfisins með lagabreytingum sem
keyrðar voru í gegn í málamynda-
atkvæðagreiðslu stjórnarinnar 2020,
en þær breytingar gefa honum laga-
legan rétt á því að sitja við stjórnvöl-
inn árum saman og einnig er þar
skilgreining á rússneskum
fyrirmyndarþegni, sem er föð-
urlandsvinur og tryggur ríkinu um-
fram allt.
Nálgun Pútíns til óheftrar valda-
setu hefur líka breytt hlutverki
leyniþjónustunnar innan stjórnkerf-
isins. Pútín hlustaði áður á öryggis-
þjónustuþursana eins og Sechín og
Tjemezóv, og útdeildi jafnvel mikil-
vægum verkefnum til samstarfs-
manna. Núna ákveður hann stefnuna
án þess að hlusta á andstæðar hug-
myndir og útdeilir framkvæmd verk-
efna eingöngu til teknókrata í stjórn-
inni sem er stjórnað af Mikhaíl
Mishustin, hinum vélræna forsætis-
ráðherra. Nú, meira en nokkru sinni
áður, er dagleg stjórnsýsla í höndum
öryggisstofnana á borð við Alríkis-
þjónustu um eftirlit með menntun og
vísindum (Rosobrnadzor), Alríkis-
hegningarþjónustunni og Alríkis-
þjónustunni um yfirumsjón yfir sam-
skiptum, upplýsingatækni og
fjölmiðlun (Roskomnadzor).
Þessar nýju grunnstoðir ríkis-
valdsins eru ópersónulegar stofnanir
með aðeins einn tilgang: Að hreinsa
alla pólitíska umræðu af öllu sem
gæti verið andstætt Kreml, sem í
dag er séð sem andrússneskur áróð-
ur, og að hegna þeim sem sýna ekki
nægilega „tryggð“. Ólíkt öryggis-
þjónustuþursunum, þá þurfa þessar
stofnanir ekki að ráðgast við Pútín
um hvernig best sé að taka á málum
sem koma upp í Rússlandi eða að sjá
mikilvægi alþjóðlegra samskipta fyr-
ir alla framþróun í Rússlandi. Þess í
stað fylgja þær í blindni markmiði
Pútíns um að tryggja fullkomin yf-
irráð yfir Rússlandi, óháð því hver
fórnarkostnaðurinn verður.
Alexei Navalní, lögfræðingurinn
og andstöðuleiðtoginn sem situr í
fangelsi, telur að helsta ástæðan fyr-
ir innrás Rússa í Úkraínu hafi verið
að beina augum Rússa frá hrakandi
lífsgæðum heima fyrir og sameina þá
í rússneskri þjóðernisvímu. En jafn-
vel enn frekar er stríðið hin end-
anlega afneitun á valdi starfsmanna
alríkislögregluþjónustunnar (FSB)
frá fyrstu árum Pútíns og staðfest-
ing á yfirfærslu valdsins yfir til nafn-
lausu öryggisteknókratanna, sem
eru hinir raunverulegu arftakar
KGB-leyniþjónustunnar. Pútín, að
sjálfsögðu, er á toppnum eins og nýja
kerfið gerir ráð fyrir.
Hrollvekjandi áhrif þessarar
breytingar eru núna sjáanleg hvert
sem litið er í Rússlandi. Frá því að
Pútín hóf sína „sérstöku hernaðar-
legu aðgerð“ í Úkraínu hafa meira en
15 þúsund andstæðingar innrás-
arinnar, og þar af 400 undir lögaldri,
verið settir í varðhald. Sjálfstæðir
fjölmiðlar hafa verið útilokaðir eða
leystir upp og erlendir fjölmiðlar
hafa ekki átt neinn annan kost en að
yfirgefa landið. Ef fólk dreifir upp-
lýsingum um eitthvað sem stangast á
við opinbera orðræðu varnarmála-
ráðuneytisins á það á hættu að fá allt
að fimmtán ára fangelsisdóm.
Í þessu andrúmslofti algjörrar
kúgunar, sem nú er líkt við tímabil
Stalíns, eru þeir Rússar sem ekki
hafa flúið farnir að beygja sig undir
reglurnar. Nú segja 80% Rússa að
þau styðji „aðgerðina“ í Úkraínu.
Það ætti ekki að koma neinum á
óvart. Hinn andlitslausi böðull er aft-
ur kominn til valda í Rússlandi.
Nina L.
Khrushcheva »Nú segja 80% Rússa
að þau styðji „að-
gerðina“ í Úkraínu. Það
ætti ekki að koma nein-
um á óvart. Hinn and-
litslausi böðull er aftur
kominn til valda í Rúss-
landi.
Nina L.
Khrushcheva
Nina L. Khrushcheva, prófessor í
alþjóðamálum við The New School, er
höfundur ásamt Jeffrey Tayler,
höfundi bókarinnar In Putin’s
Footsteps: Searching for the Soul of
an Empire Across Russia’s Eleven
Time Zones (St. Martin’s Press,
2019). ©Project Syndicate,
2022.www.project-syndicate.org
Rætur alræðis Pútíns