Morgunblaðið - 23.05.2022, Blaðsíða 16

16 UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 23. MAÍ 2022
Ljósmyndir Rutar og Silju
Skipholti 31 • 105 Reykjavík • Sími 568 0150
Opið virka daga 10-17 • www.rut.is • Ljósmyndir Rutar og Silju
Einstök
minning
Útskriftar-
myndatökur
Í kjölfar sveitar-
stjórnarkosninganna
hafa fulltrúar fráfar-
andi meirihluta í
Reykjavík hamrað á
því að yfir 60% kjós-
enda á höfuðborg-
arsvæðinu hafi stutt
stefnu þeirra um þétt-
ingu byggðar og borg-
arlínu. En er málið
svona einfalt? Hvað
felst í þessum til-
lögum? Verður eingöngu byggt á
þéttingarreitum næstu áratugina
og mun borgarlína tefja umferð
bíla enn frekar í borginni?
Flestir kjósenda eru án efa sam-
mála því að þétting byggðar geti
verið góður kostur í skipulagi höf-
uðborgarinnar enda hefur byggð í
Reykjavík verið þétt í áföngum í
um fjóra áratugi. Ekki er þó víst
að meirihluti borgarbúa sé sáttur
við að öll uppbygging í borginni
næstu tvo áratugi verði eingöngu á
þéttingarreitum. Íbúðir á slíkum
reitum verða dýrari en á óröskuðu
landi sem gerir íbúðakaup yngra
fólks og efnaminni erfið.
Ný byggð á þéttingarreitum í
borginni hefur einkennst af þéttri
fjölbýlishúsabyggð. Þetta hefur
haft í för með sér skort á dags-
birtu í íbúðunum og vöntun á
grænum svæðum og torgum.
Skipulagsfræðingar og arkitektar
eru farnir að tala um ofurþéttingu
byggðar. Ekki eru tillögur um ný
stór græn svæði í borginni né um
ný hverfi utan byggðamarka. Það
eru því öfugmæli að halda því fram
að þéttingarstefnan hafi skapað
grænni borg. Það er vel þekkt í
skipulagsfræðum að fólki líður best
í grænu og náttúrulegu umhverfi.
Nýr meirihluti í Reykjavík þyrfti
að byrja á að kanna viðhorf borg-
arbúa til búsetuóska, þ.e. húsa-
gerða og skipulags íbúðahverfa.
Mikilvægi almenningssam-
gangna í skipulagi borga er óum-
deilt og jafnframt að umferð þurfi
að vera greið og örugg, en það er
ekki sama hvernig tillögur um
borgarlínu eru útfærðar. Það er
brýnt að afla upplýsinga um hve
margir muni nota þjónustuna og
hvort borgarlínan muni bæta sam-
göngur á höfuðborgarsvæðinu fyrir
alla vegfarendur. Þótt meirihluti
kjósenda á höfuðborgarsvæðinu
teljist almennt hlynntur borgarlínu
er margt í tillögunum sem ekki er
góð sátt um. Ekki eru t.d. margir
hlynntir því að borgarlína verði
sett í mitt götustæði
Suðurlandsbrautar og
tvær akreinar fyrir
bílaumferð teknar út
með tilheyrandi töfum
á umferð.
Sama á án efa við
um stokk fyrir bílaum-
ferð undir Miklubraut,
sem er framkvæmd
sem tekur mörg ár og
ekki ljóst hvert um-
ferð verður beint á
meðan. Ekki hugnast
öllum að aka neð-
anjarðar 2-3 km um
okkar litlu borg í stokki eða jarð-
göngum. Íbúum í Bústaðahverfi
leist ekki á tillögur um þéttingu
byggðar við Bústaðaveg. Það er
því margt í óvissu um framkvæmd
og skoðanir borgarbúa um borg-
arlínu.
Ekki er hægt að líta fram hjá
því að um 2/3 hlutar íbúa höf-
uðborgarsvæðisins hafa kosið að
aka um á einkabílum og að meng-
un frá bílaumferð fer hraðminnk-
andi með rafvæðingu bílaflotans.
Þá er ljóst að tækninýjungar í
samgöngum, s.s. snjallbílar, sam-
keyrsla, betri ljósastýring o.fl.,
munu raungerast á næstu árum og
draga úr umferðarþunga. Loft-
mengun frá umferð mun því fara
minnkandi.
Mikilvægt er að endurskoða nú-
verandi áætlanir um þéttingu
byggðar og borgarlínu í betra sam-
ráði við almenning, fyrirtæki og
fagfólk. Áhugamannasamtökin
„Samgöngur fyrir alla“ hafa lagt
fram tillögur um borgarlínu sem er
mun ódýrari, skapar minna rask,
en veitir álíka góða þjónustu og
núverandi tillögur um borgarlínu.
Auk þess að tefja lítið fyrir annarri
umferð. Fyrrverandi meirihluti í
Reykjavík hefur ekki viljað skoða
þær tillögur. Skipulagsmál eru
flókin og varast ber að einfalda
málin um of á klisjukenndan hátt.
Öll viljum við græna og bú-
setuvæna borg en þau markmið
nást ekki með núverandi tillögum
um þéttingu byggðar og borg-
arlínu.
Eftir Bjarna
Reynarsson
» Öll viljum við græna
og búsetuvæna borg
en þau markmið nást
ekki með núverandi til-
lögum um þéttingu
byggðar og borgarlínu.
Bjarni
Reynarsson
Höfundur er skipulagsfræðingur.
Græna borgin –
klisjur um
skipulagsmál Skörungurinn
Margaret Thatcher,
forsætisráðherra
Stóra-Bretlands, barði
í skrifborð sitt í
Downingstræti 10, svo
glumdi í „five o’clock“-
postulínstebollanum
og undirskálinni. Árið
var 1989. Járnfrúin
fékk rapport frá
Moskvu um að fátt
gæti úr þessu komið í
veg fyrir nýtt Stór-Þýskaland, þ.e.
sameiningu þýsku ríkjanna. Mikha-
íl Gorbatsjov, fyrsti og síðasti for-
seti Sovétríkjanna, var í viðræðum
við Bandaríkjamenn. Hann vildi
allt gera til að „ZGV“, Zapadnaja
gruppa voisk – Sovétherinn í Aust-
ur-Þýskalandi, yrði sendur heim
sem fyrst. Erich Honecker var
mjög óánægður í A-Berlín. Í París
var François Mitterrand heldur
ekki hrifinn af enn einu sterku
Þýskalandi, sem menn óttuðust að
færi að marsera enn einn ganginn
(nú yrði það gegn Rússum og rúss-
neskum almenningi, sem ekki fékk
lækningu á sjúkrahúsum, pláss á
hótelum og veitingastöðum vegna
þjóðernis og tungumáls). „ZGV“
var kallaður heim í skyndi og urðu
mörg þúsund liðsforingjar og her-
menn Rauða hersins, sem hafði 45
árum áður lagt að fótum sér Þriðja
ríkið, að hafast við í tjöldum. Heilu
fjölskyldurnar höfðust við mán-
uðum saman á kartöfluökrum V-
Rússlands í öllum veðrum. Spill-
ingin var mikil á þessum tíma og
varnamálaráðherrann Pavel Grat-
sjov fékk viðurnefnið „Pasha
Mercedes“ þar sem hann var
skyndilega kominn á Benz 600 í
stað svörtu Volgunnar.
Mikhaíl Gorbatsjov sagðist hafa
fengið loforð frá Bandaríkjamönn-
um um að NATO myndi ekki
stækka um þumlung í austur – „not
an inch towards East“ – í við-
ræðum sínum við Bush, Schultz,
Baker o.fl. Það sem hann og Edv-
ard Sjevardnadse klikkuðu á, var
að fá loforðið skjalfest og undir-
skrifað. Þau skipulagsmistök auð-
trúa sovétleiðtoga í lok kalda
stríðsins eru nú að koma í ljós og
það svo um munar.
Í apríl 1949 stofn-
uðu 12 lönd NATO í
Washington. 1955
gekk V-Þýskaland
með sinn her, Bundes-
wehr, í NATO. Sem
svar við því var
Varsjárbanda-lagið
stofnað í höfuðborg
Póllands sama ár. Í
bandalaginu voru sjö
ríki: Sovétríkin,
Tékkóslóvakía, Pól-
land, A-Þýskaland,
Rúmenía, Ungverja-
land og Búlgaría. Eftir
fall kommúnismans var Varsjár-
bandalagið lagt niður árið 1991, í
Prag. Sumir segja að þar sem
kalda stríðinu var lokið hefði einnig
átt að leggja niður NATO. Alltént
var von manna að í Evrópu yrði
hlutlaust belti („buffer zone“, eða
„stuðari“) um miðja álfuna, þ.e.
Svíþjóð, Finnland, Austurríki,
Sviss, Júgóslavía (var ekki í Var-
sjárbandalaginu) auk fyrrverandi
„austantjaldsríkja“. Atlantshafs-
bandalagið hefur stækkað og
stækkað til austurs og telur nú 30
ríki. Var þetta í mikilli óþökk
Rússa og þeirra öryggishagsmuna,
sér-staklega eftir að Jeltsín hætti
árið 2000. Ekki þarf mikla sér-
fræðiþekkingu til að sjá að „ógn-
arjafnvægið“ sem hélt hundunum í
keðjunum er löngu fyrir bí og það
svo um munar. Rétt er að líta á
nokkrar staðreyndir. Mannfjöldi
Atlantshafsbandalagsríkjanna er
rúmur milljarður. Mannfjöldi sam-
bandsríkisins Rússlands er 150
milljónir, hlutfallið er því 10:1,5;
hlutfall hermanna 5:1; hernaðar-
útgjöld eru 1,2 T$: 65 G$ / (G –
gíga, milljarður. T – tera, trilljón)
þ.e. 120 dalir gegn 6,5 (!). Nú hafa
Bandaríkjamenn yfir að ráða
kjarnavopnum í Póllandi og Rúm-
eníu, rétt við landamæri Rússlands.
Hér er um að ræða nokkuð sem
Rússar kalla rauðar línur. Þeir
benda á að ef þeir hefðu svipuð
vopn rétt við landamæri BNA í
Kanada eða Mexíkó, væri ekki mik-
il ánægja í Hvíta húsinu. Má líkja
átökum nú í þessu „proxy“-stríði
BNA gegn RU við Kúbudeiluna
1962 þegar JFK og félagar gátu
ekki liðið sovésk kjarnavopn rétt
við landamærin.
Veturinn 2021/’22 var mikið
reynt til að koma á viðræðum um
öryggishagsmuni Rússlands.
Utanríkisráðherrann Sergei Lavrov
sendi 48 bréf persónulega til koll-
ega sinna í NATO, ESB og fleiri
ríkjum. Viðtakandi í Reykjavík
svaraði ekki bréfinu. Málið fékk
enga athygli og var látið reka á
reiðanum. Viðkvæðið var e.t.v.
þetta íslenska „æi, þetta hlýtur að
reddast“.
Stríðið í Úkraínu hófst ekki nú í
febrúar, við að Pútín hafi verið að
drepast úr sársauka vegna krank-
leika og ákveðið að nú rynni upp
„dagur Z“. Úkraínskar þjóðern-
issveitir hafa í átta ár skemmt sér
við að skjóta á byggðir Donbass og
14.000 manns hafa verið drepnir.
Volodomír Selenskí fór á vígstöðv-
arnar. Greinilegt var að hinn ungi
forseti hafði enga stjórn á nýnas-
istum sem gerðu grín að honum.
Þjóðhetjur Úkraínu nú eru dæmdir
stríðsglæpamenn og fjöldamorð-
ingjar (t.d. 60.000 Pólverjar í Wo-
lyn 1943-’44) en þeir helstu Stepan
Bandera og Róman Sjúkevíts. Eftir
þeim eru nefndar götur, verk-
smiðjur og leikvangar; oflæti og
hræsni Vestursins eru merkileg.
Allt frá því að Vigdís var forseti,
Steingrímur forsætisráðherra og
Davíð lánaði Höfða, hefðu Íslend-
ingar átt að að stuðla að samræð-
um og friði. Ekta diplómatía felst í
því að skýra rétt frá stöðu mála,
bera klæði á vopnin, ekki olíu á
elda.
Á Íslandi þróast mál með ólík-
indum. Ekkert má raska heims-
mynd Reuters, flokkslínu Brussel
og alþjóðasinna, ekki skal einu
sinni liðið að 1% upplýsinga sé
sjálfstætt og byggt á söguþekk-
ingu, ekki síst á tímum „fjölbreytni
og umburðarlyndis“ í „upplýstu“
nútímasamfélagi. Þetta er hættuleg
þróun og sorgleg.
Eftir Hauk
Hauksson » Á Íslandi þróast mál
með ólíkindum.
Ekkert má raska heims-
mynd Reuters, flokks-
línu Brussel og al-
þjóðasinna …
Haukur
Hauksson
Höfundur er magister í alþjóðamálum
og leiðsögumaður.
haukurhau@gmail.com
Átök í Evrópu
Hinn 23. júní nk. á
Handís, félag hand-
leiðara, 20 ára af-
mæli. Líklega hefur
þörfin fyrir hand-
leiðslu aldrei verið
eins brýn og gildi
hennar eins mikið.
Á síðustu mán-
uðum hafa orðið mikl-
ar breytingar víða á
vinnustöðum, vinnu-
markaðnum og í sam-
félaginu öllu. Í einni svipan lögðust
niður heilar atvinnugreinar, sumar
tímabundið og aðrar varanlega.
Stofnanir og fyrirtæki end-
urskipulögðu alla þjónustu og
framleiðslu. Samskipti breyttust
og rafræn þjónusta var efld til
muna. Heimilin voru gerð að
vinnustöð. Foreldrar komust ekki
til vinnu sinnar vegna skertrar við-
veru barna í leikskólum og skólum.
Foreldrar langveikra barna völdu
að fara í varnareinangrun til að
koma í veg fyrir smit hjá við-
kvæmum börnum sínum. Heimilin
urðu fyrir verulegu tekjutapi.
Aldraðir og fólk með undirliggj-
andi sjúkdóma voru einangraðir
frá umheiminum og ástvinum vik-
um saman. Frí voru afturkölluð.
Verkefnin hlóðust upp,
álagið jókst og varð
gríðarlegt hjá mörg-
um. Heilbrigðisstarfs-
fólk í framlínu lagði
sig í hættu fyrir aðra.
Á meðan misstu aðrir
lífsviðurværi sitt.
Í dag er margt kom-
ið í sama horf og fyrir
Covid-19 en krefjandi
aðstæður eru áfram
fyrir hendi og margt
er breytt. Margir upp-
lifa frelsissviptingu að
geta ekki farið ferða
sinna eins og áður. Sakleysið að
við séum örugg var frá okkur tek-
ið.
Þegar slíkar breytingar verða á
högum, lífsstíl og vinnuumhverfi er
gott að staldra við og leita inn á
við. Í breytingarferli vakna marg-
ar tilfinningar eins og missir á því
sem áður var. Söknuður getur gert
vart við sig. Áhyggjur, kvíði og
óöryggi hvað verður.
Í handleiðslu er breytingarferlið
skoðað með áherslu á lærdóm.
Hvað lærðum við á þessum tíma?
Hvað viljum við taka með okkur
inn í framtíðina? Hverju má
sleppa? Hvað fengum við í stað-
inn? Hvað virkar? Hvað getum við
gert betur? Hvað getum við lagt af
mörkum? Hvað langar okkur?
Hver voru viðbrögð mín? Hvar
liggja mörkin?
Ótal margar spurningar vakna
við slíkar breytingar sem dýrmætt
er að fá speglun á og hlustun sem
getur gefið aukna möguleika til að
sjá og upplifa hlutina á annan hátt.
Með samtalinu opnast ný tækifæri
og innsýn í eigin þarfir. Þannig
getur handleiðsla aukið faglega
þekkingu og færni með endurgjöf
og þróun sjálfsvitundar. Hand-
leiðsla aðstoðar við að greina
áskoranir og möguleika, getu til
uppbyggingar, seiglu, aðlögunar-
hæfni og sjálfsöryggi og að finna
jafnvægi milli fjölskyldulífs og
vinnu. Handleiðsla hentar öllum
þeim sem vilja auka starfsánægju,
eflast í starfi og hafa jákvæð áhrif
á þróun menningar á vinnustað.
Megi okkur öllum farnast vel.
Eftir Valgerði
Hjartardóttur
Valgerður
Hjartardóttir
»Handleiðsla hentar
öllum þeim sem vilja
auka starfsánægju, efl-
ast í starfi og hafa já-
kvæð áhrif á þróun
menningar á vinnustað.
Höfundur er hjúkrunar- og
fjölskyldufræðingur, djákni og
meðlimur í Handís.
Og hvað svo? Handleiðsla
á tímum Covid-19