Morgunblaðið - 16.07.2022, Blaðsíða 20

20 UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 16. JÚLÍ 2022
Dalsbraut 16, 260 Reykjanesbæ
Nánari upplýsingar á skrifstofu s. 420 6070 eða eignasala@eignasala.is
Falleg 3ja herbergja íbúð í mjög nýlegu fjölbýli á annarri hæð með sér-
inngangi Mjög vel staðsett eign við nýjan grunn- og leikskóla í Dalshverfi.
Jóhannes Ellertsson
Löggiltur fasteignasali
s. 864 9677
Júlíus M Steinþórsson
Löggiltur fasteignasali
s. 899 0555
Bjarni Fannar Bjarnason
Aðstoðamaður fasteignasala
s. 773 0397
Verð 42.000.000 kr. Stærð 67,5 m2
T
ungutak á félagsmiðlum er
kapítuli út af fyrir sig.
Sjálf nota ég reyndar bara
einn, þann sem nefndur er
fésbók (nema af þeim sem finnst
asnalegt að íslenska vörumerki en
kalla Coca-Cola samt kók) og þar
tíðkast allfastur talsmáti. Mynd fyr-
ir athygli er dæmi. Málshefjandi er
þá að auglýsa eftir sultuuppskrift
eða spyrja hvort einhver viti um
lausa íbúð á Austurlandi og hengir
við ótengda mynd (sætan kött, kon-
ungshöll). Í raun réttri eru frasarnir
oft myndatextar því þeir sækja
merkingu í myndefni sem fylgir
færslunni. Þegar pör segjast vera
brúðkaupsfín eða árshátíðarfín veit
ég t.d. að ég er á fésbók.
Þá er notkun ábendingarfornafna
einkar áberandi. Dekurdagur með
þessum er mikið tekið (sonur á
mynd) eða Tíu ár með þessari
(mynd af kærustu) – lesendur eiga
þá að vita nöfn viðkomandi og þeim
því sleppt. Það er raunar sammerkt
með flestum fastalínum á fésbók að
mikilvægum upplýsingum er sleppt.
Óþarfi að stafa allt ofan í vinina og
líka mun meira töff að segja Skrif-
stofa dagsins, hjá útsýnismynd, en
þylja upp: Ég er hér í Kraká og
stunda fjarvinnu á hóteli við ægifagurt torg eins og sjá má.
Stundum keyrir þó upplýsingaskorturinn um þverbak. Toppurinn er
þegar fólk birtir sjálfsmynd í sjúkrarúmi með textanum Ætlaði að
eyða deginum í annað.
Þetta er rosalega svalt, en
kallar um leið á óteljandi
ha? og gegndarlausar
spurningar um hvað hafi
eiginlega komið fyrir.
Myndi drepa fólk að setja
#ökklabrot í myllumerki?
Nei, ég bara spyr.
Þá eru ótaldar klisjurnar sem staflast upp þegar ástvinur á afmæli,
gjarnan börn, og þuldir upp mannkostirnir hugrökk og skapandi eða
móður/föðurbetrungur. Sjaldnast er orðið afmæli nefnt, heldur: NN á
daginn í dag … og svo allra þreyttasta línan: … og því ber að fagna.
Allt í lagi, tjáning er frjáls, og sumt getur alveg verið smellið. Er að
spyrja fyrir vin þótti lengi sniðugt – þá er sett fram spurning sem af-
hjúpar allt frá fákunnáttu til furðusmekks sem spyrjandi þykist sverja
af sér. Að sama skapi segir línan Ég skil þetta bara eftir hérna meira
en hún gerir. Þá fylgir krækja sem afhjúpar menn eða málefni og fólk
sparar sér langa formála að skoðun sinni. Og úr því þetta er orðið að
námskeiði fyrir óinnvígða, þá dugar að samsinna öllum fjáranum með
línunni: Það sem hún sagði!
Allt eru þetta tilbrigði sem hafa með endurtekningunni öðlast fasta
merkingu í hversdagssamskiptum, rétt eins og fastir frasar í sportlýs-
ingum, veðurfregnum og annars staðar þar sem skrifast er á með hjálp
skýringarmynda.
XX-borg er að fara vel með okkur, er nýjasta línan á Facebook.
Henni fylgja án fráviks hamingjusöm andlit í sumarfríi erlendis og ég
ætla ekkert að gefa upp hvað mér þykir um það, ég segi í raun ekkert
hvað mér finnst hér um nokkurn hlut, lista þá bara upp og segi kæru-
leysislega, en samt ekki: Ég skil þetta bara eftir hérna.
Tíu ár með þessari!
Tungutak
Sigurbjörg
Þrastardóttir
sitronur@hotmail.com
Ljósmynd/Zuzana, Unsplash
Fésbók „Mynd fyrir athygli.“
F
rá því var skýrt undir lok júní að færeyska fisk-
eldisfyrirtækið Bakkafrost hefði keypt Boeing
757-þotu til að ná forskoti í keppninni um að
koma ferskum laxi á borð veitingastaða á
Manhattan á innan við 24 tímum frá slátrun.
Í frétt breska blaðsins The Guardian um þotukaupin
segir að stjórnendur Bakkafrosts, sem einnig eigi Scott-
ish Salmon Company (nú Bakkafrost Scotland), svari
gagnrýni á kolefnisspor þotuflugsins yfir Atlantshaf á
þann veg að sporið minnki með því að fara ekki um
Heathrow-flugvöll með laxinn, jafnframt minnki mat-
arsóun þegar tíminn styttist milli slátrunar og matar-
gerðar bandarísku viðskiptavinanna.
Í Færeyjum tala þeir um eldislaxinn sinn sem
„kampavínslaxinn“. Hann sé sem sagt allra laxa bestur.
Seiðin í þennan hágæðalax koma héðan þar sem eld-
isfyrirtæki verða sífellt öflugri. Í nýjasta tölublaði
Bændablaðsins (7. júlí) er frétt um öran vöxt landeldis
einkum á laxi og bleikju en fimm fyrirtæki sem stundi
„þauleldi fisks á landi“ hafi nýlega stofnað samtökin Eld-
is, Landeldissamtök Íslands.
Eldis og Bændasamtök Íslands
(BÍ) hafa lýst yfir vilja til að
greindur verði fýsileiki þess að
„fullvinna lífrænan úrgang til
áburðarframleiðslu“. Þetta verði
ekki gert nema með styrkjum,
rannsóknum og þróun á tækni-
lausnum. Þessi lífræni úrgangur
og hliðarafurðir verði sífellt mik-
ilvægari auðlindir til áburð-
arnotkunar vegna hækkana á inn-
fluttum tilbúnum áburði.
Allt snertir þetta grunnþætti
þess sem skiptir matvælaframleiðslur mestu nú á tím-
um, að þeir framleiði dýra hágæðavöru og við alla fram-
leiðsluna sé tekið mið af loftslagsmarkmiðum og sjálf-
bærni.
Að tengja saman landbúnað og fiskeldi, endurheimta
fiskimykju og nýta hana til lífrænnar framleiðslu er liður
í að styrkja forsendur fæðuöryggis hér. Hvert skref sem
stigið er til að minnka notkun á innfluttum áburði er
skref í átt til aukins fæðuöryggis.
Mesti kostnaður fiskeldisstöðva felst í fóðurkaupum.
Vonir eru bundnar við að ræktun þörunga á koltvísýringi
geri þá að heilnæmu og umhverfisvænu fóðurhráefni við
fiskeldi. Þörungaræktun af þessu tagi er stunduð hér á
landi. Líftæknifyrirtækið Algalíf í Reykjanesbæ fram-
leiðir astaxanthín úr örþörungum. Framleiðslan er seld
út um allan heim. Hátæknifyrirtækið VAXA Techno-
logies ræktar smáþörunga til manneldis í jarðhitagarði
ON á Hellisheiði. Áhugi á öllu sem tengist þörungum er
mikill hér ef marka má nýlega úthlutun á Lóu-styrkjum
til nýsköpunar og uppbyggingar fyrir landsbyggðina.
Í fyrrnefndri frétt Bændablaðsins segir að hjá fimm
landeldisfélögum sé ársframleiðsla sem nemur 131.500
tonnum af landöldum laxi nú í sjónmáli. Til samanburðar
má geta að í fyrra var slátrað 44.500 tonnum af sjókvía-
laxi hér og nam útflutningsverðmætið rúmum 20 millj-
örðum króna. Á fyrstu 6 mánuðum núna, 2022, er út-
flutningsverðmæti eldisafurða hins vegar komið í tæpa
23 milljarða króna. Það hefur aldrei verið meira á fyrri
helmingi árs.
Frá árinu 2015 hefur framleiðslan í sjókvíaeldi 13 fal-
dast. Á árinu 2020 nam framleiðsla á laxi úr landeldi hins
vegar rétt um 6% af heildarframleiðslu á eldislaxi, að-
eins um 2,1 þúsund tonnum. Mikill stórhugur einkennir
því háu tölurnar um landeldi í sjónmáli. Fram-
leiðslukostnaður við landeldi er sagður margfaldur á við
kostnað úr sjókvíaeldi. Kolefnisspor vegna lax sem alinn
er á landi er sagt stærra en vegna eldis í sjókví. Líklegt
er að landeldi á laxi verði að mestu stundað á svæði sem
teygir sig frá Þorlákshöfn vestur á Reykjanes.
Sumarið 2021 var skýrt frá því að Samherji fiskeldi
ehf. hefði samið við HS Orku um uppbyggingu laxeldis á
landi í Auðlindagarðinum við
Reykjanesvirkjun. Einnig hefði
verið samið við landeigendur
vegna uppbyggingarinnar. Félag-
ið hefði tryggt sér aðgang að sjó
og raforku til að framleiða allt að
40 þúsund tonn af laxi á landi ár-
lega auk þess sem nýttur verður
ylsjór sem er affall frá kælingu
Reykjanesvirkjunar. Um væri að
ræða 45 milljarða fjárfestingu í
landeldi.
Nú er rætt um óæskilega sam-
þjöppun í sjávarútvegi því vegna kaupa Síldarvinnsl-
unnar í Neskaupstað á Vísi í Grindavík fyrir 31 milljarð
króna. Á fiskveiðiárinu 2022-2023 eru væntar aflaheim-
ildir Vísis um 15 þúsund þorskígildistonn.
Fjórum vikum fyrir Vísis-kaupin birtust fréttir um að
Síldarvinnslan hefði keypt 34,2% hlut í norska laxeld-
isfélaginu Arctic Fish Holding AS fyrir um 14,8 millj-
arða króna. Arctic Fish Holding á 100% hlutafjár í Arc-
tic Fish ehf. einu af stærstu laxeldisfyrirtækjum hér,
rekur það eldisstöðvar á Vestfjörðum með rúmlega 27
þúsund tonna leyfi fyrir eldi í sjó.
Án þess á nokkurn hátt sé gert lítið úr eignarhaldi á
þorskígildistonnum og gildi veiða og vinnslu þeirra blas-
ir við að hér verði sama þróun og í Noregi: eldi í sjó og á
landi og útflutningur á slátruðum eldisfiski vegi meira
við sköpun verðmæta en gamalgrónu veiðarnar.
Alls eru 98% íslensks sjávarfangs flutt á erlenda
markaði. Þar er samkeppni hörð og kröfur miklar. Flug-
vélarkaup Bakkafrosts sýna að keppinautar um bestu
markaðina vilja skapa sér forskot með ofurgæðum. Sjáv-
arútvegsfyrirtæki hér keppa við þá bestu.
Í þessu ljósi ber að skoða strategískar ákvarðanir öfl-
ugustu sjávarútvegsfyrirtækjanna. Þær eru teknar til að
styrkja samkeppnisstöðu þjóðarinnar allrar sem fram-
leiðanda matvæla í hæsta gæðaflokki. Er fagnaðarefni
að fyrirtækin hafi fjárhagslegan styrk til stórsóknar án
þess að vera háð opinberri fyrirgreiðslu.
Strategískar ákvarðanir um fisk
Flugvélarkaup Bakkafrosts
sýna að keppinautar um
bestu markaðina vilja skapa
sér forskot með ofurgæðum.
Sjávarútvegsfyrirtæki hér
keppa við þá bestu.
Björn Bjarnason
bjorn@bjorn.is
Eins og ég hef áður bent á,
merkja orðin „Las Vegas“
engjar og orðið „Nevada“ Snæland,
svo að borgina með þessu nafni
mætti kalla Engjar á Snælandi. Ég
kynnti þar í apríl bók mína um tutt-
ugu og fjóra frjálslynda íhaldsmenn
á ráðstefnu Samtaka um einka-
framtaksfræði, Association of Pri-
vate Enterprise Education, en fór
þangað aftur núna í júlí til að kynna
hana á hinni árlegu Frelsishátíð,
Freedomfest, en hana sækja rösk-
lega tvö þúsund áhugamenn um
hægri stefnu, hvort sem hún er
kennd við frjálslyndi eða íhaldssemi.
En nú vandast málið, því að frjáls-
hyggjumenn eins og Friedrich A.
von Hayek eða Milton Friedman eru
kallaðir íhaldsmenn (conservatives) í
Bandaríkjunum, en frjálshyggju-
menn eða nýfrjálshyggjumenn (libe-
rals, neoliberals) í Evrópu og Róm-
önsku Ameríku.
Það veldur ómældum ruglingi, að
þeir, sem kalla sig „liberals“ í
Bandaríkjunum, eru oftast frjáls-
lyndir jafnaðarmenn. Þeir eru sam-
mála okkur frjálshyggjumönnum
um, að vernda þurfi mannréttindi
eins og trúfrelsi, félagafrelsi og mál-
frelsi, en sætta sig hins vegar ekki
við, að frjálst val einstaklinga í við-
skiptum ráði kaupum og kjörum.
Ríkið verði ekki aðeins að skatt-
leggja fólk til að afla fjár fyrir þjón-
ustu sína, heldur líka til að endur-
dreifa fjármunum frá ríkum til
fátækra. Hættan við slíka endur-
dreifingu er hins vegar auðvitað sú,
að fjármunirnir renni ekki til þeirra,
sem helst þurfa þá, heldur til hinna,
sem eru best skipulagðir og hávær-
astir.
Bandaríkjamönnum finnst því
skrýtið að heyra talað um frjáls-
lynda íhaldsmenn. Í augum þeirra
eru þetta andstæður, ekki hlið-
stæður. En eins og Jón Þorláksson
skýrði út fyrir Íslendingum árið
1926, skiptir máli, í hvað íhaldsmenn
vilja halda, og ef þeir vilja halda í
fengið frelsi, þá eru þeir frjálslyndir
íhaldsmenn.
Athugasemdir og leiðréttingar vel þegnar
Hannes H. Gissurarson
hannesgi@hi.is
Fróðleiksmolar úr sögu og samtíð
Frjálslyndi á
Engjum í Snælandi