Morgunblaðið - 30.11.2022, Blaðsíða 15

aldar sem höfðu ekki fengist flutt
hingað til en um er að ræða tón-
verk eftir Respighi, Enescu, Jana-
cek, Stravinsky, Bartók, Kodaly,
Berg, Milhaud, Jolivet, Honegger,
Roussel, Hindemith, Orff, Blacher,
Britten, Barber, Martin, Martinu,
Petrassi, Liebermann, Prokofiev,
Shostakovich, Khachaturian og
Gershwin. Árið 1958 var Bohdan
Wodiczko því miður sagt upp störf-
um vegna pólitísks ráðabruggs af
hálfu andstæðings hans, Witolds
Rowickis, ásamt nýjum menning-
arráðherra.
Árið 1961 þáði hljómsveitarstjór-
inn tilboð sem fólst í því að móta
stefnu Varsjáróperunnar sem hafði
verið í endurmótunarferli síðan
1950. Hér innleiddi hann stefnu
módernísks tónleikahúss og bauð
upp á frumsýningu á merkum tón-
verkum sem pólskir tónlistarmenn
léku eftir Stravinsky, Hindemith,
Non, Bartók og Dallapiccola. Vegna
óhagstæðra pólitískra aðstæðna var
hljómsveitarstjórinn neyddur til að
segja upp störfum rétt áður en óp-
eruhúsið var vígt eftir að það var
endurbyggt árið 1965. Hann kvaddi
með þessu móti óperuhúsið sem
hann hafði lyft sjálfur og komið á
hærra plan.
Það sem þótti ráð við þessu upp-
námi vegna fíaskós sem fólst í því
að hugmyndir hans runnu út í
sandinn var boð frá Íslandi í tví-
gang, fyrst árið 1960 til að stjórna
tónleikum í Reykjavík vegna árs
Chopins (íslensk yfirvöld höfðu leit-
að pólsks hljómsveitarstjóra) og
síðan til að taka við stöðu fyrsta
hljómsveitarstjóra Sinfóníuhljóm-
sveitar Íslands. Kalda eyjan varð
að þeim stað þar sem Bohdan Wo-
diczko gat fylgt sinni jákvæðu út-
ópíu, þ.e.a.s. hann gat fylgt öllum
sínum hugmyndum í afar hag-
stæðum stjórnmála- og félagsað-
stæðum. Vegna þess að Wodiczko
hélt sig frá stórborgum einkenndist
list hans af smábæjarmenningu og
þjóðmenningu nátengdri nátt-
úrunni. Í þeirri menningu þróaðist
„innsti kjarni“ tónlistar hans sem
uppfyllti skýrar væntingar þrosk-
aðrar borgarastéttar með nútíma-
og módernískri tónlist. Hljómsveit-
arstjórinn starfaði fyrst hjá Sinfón-
íuhljómsveit Reykjavíkur (sem var
uppruni Sinfóníuhljómsveitar Ís-
lands) sem listastjóri og aðal-
hljómsveitarstjóri en seinna meir
starfaði hann einnig hjá Sinfón-
íuhljómsveit Ríkisútvarpsins sem
hljómsveitarstjóri. Brot úr bréfi
hans til vinar síns, Romans Pales-
ters, sem var pólskt tónskáld bú-
sett erlendis, segir til um sérstakt
andrúmsloft í starfi hans á Íslandi:
„Fólkið hér er mjög almennilegt og
óvenjulega áreiðanlegt. Ég á erfitt
með að skilja það en einhverra
hluta vegna nær fólkið að byggja
upp velferðarsamfélag á Íslandi og
jafnvel gerir sitt besta til að lyfta
tónlistarmenningu á nýtt stig með
mikilli þjóðerniskennd þó að það sé
fremur mikið af hljóðfæratónlist
hér, en lítið af söngtónlist.“ Á þess-
ari „köldu eyju“ kom Bohdan Wo-
diczko alhliða þróun af stað á Sin-
fóníuhljómsveit Reykjavíkur,
kynnti íslenskum hlustendum stór
tónverk 20. aldar (Debussy, Ravel,
Stravinsky, Martinu, Hindemith,
Orff) sem og pólska tónlist 19. og
20. aldar (Chopin, Moniuszko,
Karlowicz, Szymanowski, Lutos-
lawski) og gerði upptökur af mörg-
um tónverkum eftir frumhugmynd
tónskálda með það að leiðarljósi að
kynna sögu íslenskrar tónlistar á
20. öld. Einnig skipulagði hann tón-
leika fyrir börn, POP-sunnudags-
tónleika þar sem hann kynnti dæg-
urtónlist og aðra tónleika í
sumartónleikaferðum sinfón-
íuhljómsveitarinnar um allt Ísland.
Hann átti frumkvæði og studdi við
tónsmíð sem skilaði mörgum frá-
bærum íslenskum tónverkum á 20.
öld, þ.á m. eftir Þorkel Sigurbjörns-
son, Jón Nordal og Atla Heimi
Sveinsson. Hann kom á fót bygg-
ingu nýs tónleikahúss og skipulagði
tónleika með pólskri kammertón-
list. Þegar Bohdan Wodiczko starf-
aði á Íslandi fékk hann einnig færi
á samstarfi við margar hljómsveitir
frá öðrum Norðurlandaþjóðum en
það skilaði frábæru verkefni sem
fólst í að skipuleggja Íslenska tón-
listarhátíð (1970-1971). Bohdan Wo-
diczko sneri aftur til Reykjavíkur
eitt sinn enn árið 1974 þegar hann
var beðinn að undirbúa tónlist í
Þjóðleikhúsinu fyrir Carmen eftir
Bizet undir stjórn Jóns Sigur-
björnssonar.
Það sem einkennir þennan mark-
verða listamann í pólsku og ís-
lensku tónlistarlífi eru nútímahug-
myndafræði, trú á ungmennum,
sannfæring um að hin móderníska
tónlist hafi sérstök áhrif með sið-
ferðilegum hætti á samfélagið,
virkni aðferða, ástríða og hugsjón
eins og Prómeþeifs.
Höfundur starfar hjá Tónvís-
indastofnun Háskóla Varsjár.
UMRÆÐAN
15
MORGUNBLAÐIÐ MIÐVIKUDAGUR 30. NÓVEMBER 2022
Álfheimum 74, 104 Rvk, sími 568 5170
kynningardagar
30. nóvember - 2. desember
VIÐ KYNNUM:
Nýja farðann Parure Gold frá Guerlain! Farðinn er mattur, „transfer
proof“ og endist í allt að 24 klst. Hann inniheldur „white peony“ og 24k
gull sem tryggir að farðinn sé rakagefandi
og viðheldur unglegum ljóma.
Nýju jólalitina 2022.
ABEILLE ROYAL „YOUTH IN BALM“
nýja 24 stunda kremið.
20%
kynningarafsláttur
Verið
velkomin
Fallegur kaupauki fylgir
með ef verslað eru tvær
vörur, þar af eitt krem.
STOFNAÐ 1956
Glæsileg íslensk
hönnun og smíði
á skrifstofuna
Bæjarlind 8–10
201 Kópavogur
Sími 510 7300
www.ag.is
ag@ag.is
Fyrir Á. Guðmundsson starfa íslenskir, vel menntaðir
arkitektar sem hafa þróað húsgögn og hönnunargripi
sem skapa notalegt andrúmsloft. Hver hlutur ber einkenni
klassískrar hönnunar en er einnig fallegur smíðisgripur sem
er þægilegt að nota og sómir sér vel á skrifstofunni.
Jenny Bowden
Ph.D CNS segir í
bókinni Healthiest
Food on Earth (2006)
að sannnleikurinn sé
raunar sá að ekkert
fullkomið mataræði
fyrirfinnist fyrir
mannskepnuna. Og
um matarkúra: „Því
meiri jurtafæða, því
betra.“ Öll jurtafæða
sé stútfull af andox-
unarefnum.
Oxun orkufæðunnar með súrefni,
sem er prótín, glýseríðfita og sykr-
ur og meltingarhvatarnir brjóta
niður í glúkósa og fitusýrur svo
hvatberarnir ráði við að gera orku-
miðilinn ATP, sem síðan rekur
mestalla líkamsstarfsemina, er ekki
hnökralaus. Orkan er bundin í
efnatengjunum en hjá lífrænum
efnum fæðunnar eru tvær aðalleiðir
með skiptingu rafeindanna tveggja
sem mynda efnatengið við leysingu
þess. Losun eins tengis með tvær
rafeindir myndar tvö myndefni sem
getur átt sér stað á tvo vegu:
Lendi sín rafeindin á hvoru mynd-
efninu eru yfirleitt komin óþurft-
arefni sem eru óstöðug, gífurlega
hvarfgjörn og með örstuttan líf-
tíma. Þessi efni koma af stað
keðjuhvörfum við að ná til sín
aukarafeind og mynda hlutlaus var-
anleg efni. Keðjuhvörfin skemma
DNA, RNA, lífhvata, frumuhimnur
og fleira í frumunum en alvarlegast
er þetta fyrir hvatberana, sem eru
mismargir í öllum frumum og við-
kvæmastir. Séu skemmdir á þeim
miklar eyðast þeir.
Það sem getur stöðvað þessi
keðjuhvörf eru andoxunarefni. Þau
bindast þessu hvarfgjarna efni og
til verður hlutlaust efni sem þarf
að koma í lóg. Þekktir eru elliblett-
ir (lipofuscin) sem myndast í öllum
líffærum en sjást best í andliti er
þeir renna fleiri saman er húð-
frumurnar deyja. Hin aðalleysing
lífrænnar efnatengingar er sú hefð-
bundna meltingarinnar og myndast
þá af einu hvarfefni tvö myndefni
sem eru hlaðnar jónir; önnur jónin
fær báðar rafeindirnar og er því
með neikvæða hleðslu en hin verð-
ur jákvæð.
Flest hvörf líkam-
ans eru milli jóna í
vatnsfasa. Það sem
kemur fyrri óhagstæð-
ari leysingu efnateng-
isins af stað gæti verið
ýmiss konar geislun,
mengunarvaldar eins
og úr andrúmsloftinu
og þá ýmis peroxíð og
fleira. Það er því auð-
skilið að gróðurinn,
sem er mjög ber-
skjaldaður, myndi
urmul andoxunarefna
til að hamla gegn keðjuhvörfunum.
Hjá okkur eru aðalandoxunar-
efnin úr fæðunni sem draga úr
þessari óheillamyndun keðjuhvarfa
A-, C- og E-vítamín, hormónið
melatónín, glútaþíon, steinefnin Mg
og selen auk beta-karótíns sem
myndar jurta-A-vítamínið. Vandinn
er að hafa nægt magn af þessum
andoxunarefnum í kroppnum og er
víst varla unnt lengur án hjálpar
bætiefna. Öll þessi efni hafa líka
aðra margháttaða starfsemi og er
C-vítamínið líklega mikilvægast.
Nái keðjuhvörfin að tengjast
saman í stórar sameindir sem síðan
komast ekki út úr frumunni en
smáfylla frymið og hefta þannig
starfsemi frumunnar veldur það að
lokum ýmsum kvillum. Minni sam-
eindum myndefna keðjuhvarfanna
skolar líkaminn út. Alvarlegastar
eru skemmdir á hvatberunum því
án þeirra getum við ekki lifað. Allt
veldur þetta því að við eldumst
mishratt hver og einn eftir eigin
líkamsstarfsemi eða matarvenjum
og umhverfisáhrifum.
Í bók eftir öldrunarsérfræðing-
ana Katz og Goldman, Stopping
the Clock (1996), segir af rann-
sóknum á tíæringjum sem hafi sýnt
að þeir hafi borðað lítið prótín en
meira jurtafæði. Vitað er að minna
er af andoxunarefnum í kjöti en
jurtamat svo þetta gæti verið hag-
stætt. Auðsætt er, þótt margt sé
enn óljóst varðandi áhrif vaxandi
mengunar og geislunar á
líkamsstarfsemina, að þörfin er
vaxandi fyrir andoxunarefni til að
hlífa frumunum og svo sjálfum
orkustöðvunum, sem eru hvatbera-
frumurnar innan frumnanna. Það
gæti hamlað ellinni og ýmsum
sjúkdómum. Hvatberarnir eru
einna flestir í hjartavöðvunum, lifur
og heila og uppsafnaðar skemmdir
og eyðing hvatberanna hafa sín
langtímaáhrif.
Um andoxunarefni
Pálmi Stefánsson » Lífsspursmál er að
koma sem mest í veg
fyrir keðjuhvörf sem
myndast af efnum sem
hafa eina fría rafeind og
valda skemmdum í
frumum og hvatbera-
frumum.
Pálmi Stefánsson
Höfundur er efnaverkfræðingur.
spalmi@simnet.is