Morgunblaðið - Sunnudagur - 09.10.2022, Síða 20

20 MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 9.10. 2022
STJÓRNMÁL
K
annski það séu örlög allra ítalskra
stjórnmálamanna til hægri við
miðju að vera bornir saman við
Benito Mussolini, einræðisherra
fasista, sem þar komst til valda
fyrir nákvæmlega 100 árum.
Þegar Matteo Salvini og Bandalagið (Lega,
áður nefnt Norðurbandalagið) vann kosninga-
sigra sína fyrir 2 og 3 árum stóð a.m.k. ekki á
slíkum samanburði, fasistar voru sagðir hafa
náð undirtökum á Ítalíu og landið augljóslega á
leið í hundana ef ekki verra. Víst er um það, að
Ítalíu hefur ekki vegnað betur síðan, en það er
tæplega hægt að leggja það að dyrum Salvinis.
Og svo er náttúrlega undrið, að þegar fylgið
fjaraði undan honum, þá hvarf hann bara í
skuggann. Eins og stjórnmálamenn í lýðræðis-
þjóðfélagi gera.
Giorgia Meloni, leiðtogi Bræðra Ítalíu, fékk
sömu trakteringar í nýliðinni kosningabaráttu
og var hiklaust sökuð um að vera fasisti, eink-
um þó utan Ítalíu og valdhafar í Evrópusam-
bandinu og einstökum Evrópuríkjum öðrum
höfðu í hótunum við ítalska kjósendur ef þeir
kysu ekki rétt. Samt sem áður fékk Meloni
meira en fjórðung atkvæða ítalskra kjósenda
og hægri blokk hennar og þriggja annara
flokka öruggan meirihluta á þingi.
Almúgakona til æðstu metorða
Meloni er einstæð móðir, frískleg og mælsk,
talar hratt með fremur djúpri rödd og sterkum
hreim Rómarlýðs, sem ekki þykir mjög fínt, en
um það var rætt að kjósendum þætti hún ein-
lægrari og meira ekta en aðrir forystumenn
stjórnmálaflokka á Ítalíu.
„Ég er Giorgia, ég er kona, ég er móðir, ég
er kristin,“ eru þau orð, sem hún notar til þess
að kynna sig á fundum. Þau fundu víða hljóm-
grunn, en hún lagði svo út frá þeim til þess að
boða helstu skoðanir og áherslumál. Mörg
fremur sjálfsögð, önnur þokukenndari, sum
mjög umdeild. En þau dugðu til þess að vekja
athygli á Meloni, sem hefur ráð undir rifi
hverju við hverjum þeim vanda sem hún teikn-
ar upp, og hún hreif marga kjósendur í landi
þar sem margir eru við það að gefast upp á
stjórnmálastéttinni eða löngu búnir að því.
Engum blöðum er um það að fletta að Meloni
er pópúlisti af Guðs náð, en með hvaða rétti
hún er kölluð fasisti er önnur saga.
Af stjórnmálaskoðunum hennar er auðvelt
að greina íhaldssemi, jafnvel afturhaldssemi
um margt. Það er hins vegar mun auðveldara
að skýra og skilja lífsskoðanir hennar út frá því
að hún sé rammkaþólsk en að hún sé fasisti í
nokkrum skilningi. Hún leggur mikla áherslu
trúna, föðurlandsást og fjölskylduna sem horn-
stein samfélagsins, sem eru alls ekki óvenjuleg
viðhorf á Ítalíu, og gefur til kynna að mjög hafi
sigið á ógæfuhlið Ítalíu vegna þess að þau gildi
hafi mátt þoka fyrir lausung og lygi af ýmsu
tagi.
Skuggi Mussolinis
Ýmsir hafa þó bent á að Meloni hafi raunar lýst
velþóknun á Mussolini hér áður fyrr. Árið 1996,
þegar Meloni var 19 ára gömul og ungliði í
stjórnmálum, var hún spurð út í Mussolini í
viðtali við franska sjónvarpsstöð.
„Ég held að Mussolini hafi verið góður
stjórnmálamaður, að því leyti að allt sem hann
gerði, gerði hann fyrir Ítalíu,“ var svar hennar
þá.
Reuters spurði hana um þau orð í liðnum
mánuði, en hún hafnaði öllum tengslum við fas-
ista og sagði að hún væri augljóslega ekki sömu
skoðunar nú og þegar hún var 19 ára, án þess
að fara nánar út í þá sálma.
Hins vegar vísar hún til fjölmargs í nútíman-
um, sem henni þykir miður fara. Margt af því
vill hún rekja til vinstrimanna, annað til frjáls-
lyndis með missannfærandi rökum, en allt er
það til þess fallið að skerpa á muninum á sér og
hinum, sér í lagi að hún og flokkur hennar sé
eina sannfærandi svarið við úr sér gengnum
vinstrimönnum, alþjóðasinnum og hinu nýja
vökula vinstri.
Þar hafa menn sérstaklega staðnæmst við
áherslur Meloni í útlendingamálum, athuga-
semdir um erindi íslams í vestrænum sam-
félögum og einnig hvernig hún hefur látið um
málefni kynsegin fólks, sem hún telur að eigi
ekki að njóta neinna sérstakra réttinda.
Meloni hefur ekki dregið af sér í fordæm-
ingu á hinni evrópsku elítu, sem hafi bruggað
launráð gegn Ítalíu, misnotað Evrópubankann
(ECB) til þess að gera árangursríkt áhlaup á
ríkissjóð Ítalíu (í því skyni að koma Silvio Ber-
lusconi frá völdum) og haft lýðræðið að leik-
soppi með því að skipa eigin forsætisráðherra
rétt eins og Ítalía væri skattlenda Evrópusam-
bandins (ESB) með ríkisstjóra frá Brussel.
Þær ásakanir hafa hlotið hljómgrunn vegna
þess að þær eru ekki úr lausu lofti gripnar og
eru án efa einn af lyklum velgengni Meloni.
Ýfingar Evrópusambandsins
Fyrir vikið er fyrirlitning hinna ráðandi afla
ESB á Meloni nær takmarkalaus og af skeyta-
sendingum þaðan verður ekki annað ráðið en
að þar eigi að láta kné fylgja kviði.
Þremur dögum fyrir kosningarnar á Ítalíu
var Ursula von der Leyen, hinn ókjörni forseti
framkvæmdastjórnar ESB, spurð að því
hvernig henni litist á yfirvofandi sigur hægri-
flokka á Ítalíu. Hún svaraði án minnsta hiks, að
ESB hefði ýmis tæki í sínum fórum, sem nota
mætti gegn Ítalíu ef Ítalir kysu að halda „í erf-
iða átt“.
Þetta voru ótrúleg orð, því þarna var von der
Leyen beinínis að hóta ítölskum kjósendum því
að þeim yrði refsað ef þeir kysu „rangan“
flokk.
Sá refsivöndur er mjög sársaukafullur, því
Brussel hefur í valdi sínu að tefja eða hætta við
greiðslur sem einstökum aðildarríkum ber og
reiða sig á. Ítalskir kjósendur létu það þó ekki
aftra sér frá því að kjósa Meloni og aðra flokka
hægra megin við miðju; kusu „rangt“, svo nú
verður fróðlegt að fylgjast með því hvort von
der Leyen og félagar í framkvæmdastjórn
ESB standa við hótunina.
En svo má auðvitað spyrja hvort þessi ógn-
vænlegu orð frá Brussel séu ekki öfgafyllri –
jafnvel fasískari – en nokkuð það sem Meloni
hefur látið sér um munn fara.
Þar var von der Leyen beinlínis að hóta kjós-
endum eins aðildarríkis ESB að þeir hefðu
verra af ef þeir ekki hlýddu því sem meintir
þjónar þess í Brussel krefðust. Lýðræðishall-
inn í ESB er vel þekktur, en í orðum vom der
Leyen fólst bein aðför að hinu frjálslynda og
reglubundna vestræna lýðræði, án allra marka
eða mótvægis.
Bræður Ítalíu
Ættartala Bræðra Ítalíu (Fratelli d’Italia) er
ekki sérlega geðfelld. Flokkurinn varð til árið
2012 við klofning í Forza Italia, flokks Berlus-
conis, en margir helstu lykilmenn höfðu áður
verið í Þjóðarbandalaginu (Alleanza Nazio-
nale), sem lognaðist út af árið 2008, en hafði
verið stofnað 1995 upp úr leifunum af Fé-
lagshreyfingunni (Movimento Sociale Italiano),
sem aftur var stofnuð 1946 af ýmsum fylgj-
endum Mussolinis eftir að Fasistaflokkurinn
hafði verið leystur upp og bannaður.
En það þýðir ekki að Meloni, sem fæddist
1977, sé vendilega dulbúinn Mussolini í dragt.
Meloni hefur margsinnis afneitað þeirri fúlu
fortíð og helstu stefnumál flokksins draga ekki
dám af fasisma og eru raunar fæst mjög
óvenjuleg – svona af pópúlískum flokki að vera.
Hún vill lækka tekjuskatt og einfalda skatt-
kerfið til muna, auka velferðarútgjöld til
barnafólks, stemma stigu við hinu alþjóðlega
auðvaldi, hefja rekstur kjarnorkuvera á ný til
þess að tryggja orkuöryggi og koma í veg fyrir
að Brusselvaldið ráðskist með Ítalíu.
Skiptari skoðanir eru á því hvernig hún vill
takast á við innflytjendavandann, þó velflestir
Ítalir séu á því að það geti ekki beðið lengur og
margir Evrópusambandinu gramir fyrir tóm-
læti um ástandið.
Einna mestar tilfinningar vekja þó sjálfsagt
skoðanir Meloni á hinum nýju dilkastjórn-
málum, þar sem alls kyns nýjar skilgreiningar
eiga að trompa hinar hefðbundari eða þannig
kemur það henni fyrir sjónir.
Sumt er það sjálfsagt meira í nösunum á
henni, þannig hafa samkynhneigðir Ítalir litla
trú á að hún muni eða geti undið ofan af þeim
réttindum, sem þeir hafa öðlast á umliðnum ár-
um. Áherslurnar eru meira um hvernig hún vill
treysta rétt kvenna, ekki síst mæðra, renna
fleiri stoðum undir fjölskylduna, efla ítalska
þjóðarvitund og þar fram eftir götum.
Fasismi eða fortíðarþrá
Auðvitað er fráleitt að halda því fram að fjórð-
ungur ítalskra kjósenda séu fasistar. Ekkert
bendir til þess að slík hugmyndafræði höfði til
Ítala almennt.
Kosningaúrslitin benda hins vegar til þess að
stór hluti þeirra líti á Meloni sem hina þolan-
legu ef ekki viðfelldnu ásjónu íhaldssamra
gilda, þar sem kristnin, fósturjörðin og fjöl-
skyldan eru í hávegum höfð.
Hinir hefðbundnu kerfisflokkar hafa fátt að
bjóða annað en meiri stöðnun og embættis-
mannastjórnir á vegum ESB, sem velflestir
Ítalir efast um að standi með sér um það sem
máli skipti. Um sumt valda sérstakar aðstæður
á Ítalíu, en svo verður einnig að skoða það í
ljósi uppgangs pópúlista í stjórnmálum vítt og
breitt um heiminn. Kjósendur veðja á þá í
auknum mæli, einmitt af því að þeir vilja og
kjósa raunverulegar breytingar, þó sjaldnast
sé vel ljóst til hvers þær muni leiða.
Sennilega er það einmitt það sem evró-
kratarnir eiga erfiðast með að þola, líta rétti-
lega á það sem uppsteyt gegn Evrópuhugsjón
ESB, afturhaldssemi, heimóttarskap og
plebbalegt lýðskrum, svo vísað sé til fornra,
rómverskra hneigða.
Auðvitað kýs hin evrópska valdastétt fremur
að við stjórnvölinn sé maður að þeirra skapi ef
ekki beinlínis handvalinn úr þeirra hópi, líkt og
Mario Draghi, fráfarandi forsætisráðherra
Ítalíu og fyrrverandi bankastjóri Evrópubank-
ans, sem aldrei var kjörinn í embætti, heldur
útnefndur af Brussel. Í því samhengi er rétt að
minna á að nýliðnar kosningar á Ítalíu eru hin-
ar fyrstu frá fjármálakreppunni 2008 þar sem
ítalskir kjósendur höfðu eitthvað um það að
segja hver myndi leiða ríkisstjórn landsins. Sex
síðustu forsætisráðherrar Ítalíu komust allir til
valda með slíku baktjaldamakki.
Gagnkvæm gremja
Það er kannski ekki síst það sem ítölskum kjós-
endum mislíkar, en þrátt fyrir að þeir séu al-
mennt frekar áfram um Evrópuhugsjónina, þá
Lýðræði, lýðskrum og fasismi
Giorgia Meloni er næsti leiðtogi Ítalíu, flokkur hennar fékk langflest atkvæði í kosningunum í liðnum mánuði, ríflega fjórðung.
Andstæðingar væna hana um fasisma en hún er einfaldlega pópúlisti og ekki líklegri en fyrirrennararnir að ná settu marki.
Andrés Magnússon andres@mbl.is
Giorgia Meloni, leiðtogi flokksins „Bræðra Ítalíu“, þakkar Ítalíu fyrir sig og atkvæðin öll. Hún dró
ekki af sér í yfirlýsingum um hvaðeina, en hvort hún getur staðið við stóru orðin er annað mál.
AFP/Andreas Solaro