Morgunblaðið - Sunnudagur - 25.12.2022, Side 14

14
VIÐTAL
MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 25.12.2022
Ég er alls staðar elst
Helena Sigtryggsdóttir man tímana tvenna, enda er hún bráðum búin að lifa í heila öld.
Helena rifjar upp lífið í gamla daga og jólin sem voru afar ólík því sem fólk á að venjast í dag.
Ásdís Ásgeirsdóttir asdis@mbl.is
Í
fjölskylduhúsi í Kópavogi býr hin 99 ára
gamla Helena Sigtryggsdóttir, móðir,
amma og langamma. Hún býður blaða-
manni inn á hlýlegt heimili sitt en þar
eru fyrir tvær dætur hennar, Jóna og
Alda, sem eru þar mættar með gamlar ljós-
myndir til að rifja upp minningar og jólahald
áranna á Siglufirði með móður sinni. Í íbúð-
inni er fjöldi fjölskyldumynda og fallegra hluta
sem fylgt hafa Helenu um langa hríð. Helena
er hæglát, falleg kona sem ber aldurinn afar
vel. Það er margs að minnast þegar horft er
um öxl en við byrjum á byrjuninni.
Æskan var svo sem ágæt
Í septembermánuði árið 1923 fæddist
stúlkubarn á Árskógsströnd. Móðir hennar,
Ingibjörg Davíðsdóttir, var þá nýorðin ekkja
en maður hennar og faðir litlu stúlkunnar,
Sigtryggur Sigtryggsson, drukknaði nokkrum
mánuðum fyrr.
Helena ólst því upp föðurlaus en segist eiga
góðar minningar úr æsku.
„Æskan var svo sem ágæt, það var allt í
lagi með mig. Ég var alltaf með góðu fólki og
var ekkert send í sveit til vandalausra eins
og sumir krakkar,“ segir Helena, en hún ólst
upp að mestu ein með móður sinni þar sem
systkini hennar voru töluvert eldri en hún.
Alda hefur orðið: „Faðir hennar mömmu
fórst 6. maí 1923 í ofsaveðri í Hornvík. Hann
var stýrimaður á bát sem hét Róbert. Þá var
mamma hennar orðin ekkja með tvö börn og
eitt ófætt. Það var lán að eldri börnin, Bára
Anna og Karl Sigtryggur, voru orðin nokkuð
stálpuð. Mamma fæddist svo í Ytri Haga á
Árskógsströnd, sem var lítill bær og er löngu
kominn í eyði,“ segir Alda og bætir við að
nokkru síðar hafi Ingibjörg flust til Hjalteyrar
þar sem hún átti heima næstu árin. En fyrst
lenti hún á sjúkrahúsi á Akureyri um margra
vikna skeið og þurfti að koma börnunum í
fóstur.
„Það var nú þannig að mamma þurfti að
fara á sjúkrahús til uppskurðar og engin var
nú amman og ekki neitt. En hún kom okkur
fyrir hjá mjög góðu fólki og við höfðum það
ljómandi gott,“ segir Helena, sem þarna var
aðeins þriggja ára gömul. Hún segist muna
eftir því þegar móðir hennar fór á spítalann
og man vel eftir dvölinni hjá gömlu hjónunum
Helgu Kristínu Þorkelsdóttur og Haraldi Ind-
riðasyni sem bjuggu í húsinu Eyrarbakka rétt
ofan Hjalteyrar en hjá þeim ílengdust þær
mæðgur síðan og Ingibjörg gerðist ráðskona
þeirra næstu árin.
Slapp við að enda út í tjörn
„Já, ég man aðeins eftir jólunum þarna á
Eyrarbakka,“ segir Helena.
„Ég man að maður í þorpinu, kallaður
Kristján í Sæborg, smíðaði handa okkur
jólatré sem var málað grænt. Það var hægt
að festa á það kerti og var kveikt á þeim á að-
fangadagskvöld. En það var ekkert jólaskraut
hengt á tréð; það fékkst ekki neitt. Ég man
ekki eftir að hafa fengið neitt í jólagjöf, en við
fengum jólamat,“ segir hún.
„Kristján smíðaði svo handa okkur maga-
sleða. Kalli bróðir lá á sleðanum og ég sat
klofvega á bakinu á honum. Svona renndum
við okkur heilu og hálfu dagana,“ segir hún og
brosir að minningunni.
„Eitt sinn lenti ég næstum því í slysi. Ég var
ein á sleðanum og brunaði hratt niður brekk-
una. Ég skynjaði enga hættu og lenti næstum
því út í tjörn. Það varð mér til bjargar að ég
rakst á staur og hentist af sleðanum,“ segir
hún og segir það líklega eina háskann sem
hún lenti í sem barn.
„Ég man annars ekkert sérstaklega mikið
eftir jólunum því það var ekki mikið tilstand.
En það var gert vel sig við í mat og við gerð-
um laufabrauð. Það fékkst ekkert í búðunum;
kreppan var í aðsigi og það komu engar vörur
til landsins. Hvorki matarkyns né annað.
Fátæktin var víða.“
Mæðgurnar, Ingibjörg og Helena, voru alla
tíð saman.
„Ég virði það alltaf við hana að hún lét mig
aldrei frá sér. Hún var góð mamma og kenndi
mér mjög mikið. Hún var guðhrædd og lagði
allt í skaparans hendur.“
Dúkkustrákurinn Montrokkur
Fyrstu dúkkuna sína fékk hún frá mömmu
sinni þegar hún kom af sjúkrahúsinu.
„Hann var kallaður Montrokkur,“ segir hún
og hlær.
„Hann stóð svo sperrtur og góður með
sig. Hann var dálítið montinn að sjá í fínum
fötum,“ segir hún og Alda dregur fram gamla
ljósmynd þar sem sjá má dóttur Helenu halda
á gömlu dúkkunni tveimur áratugum síðar.
Ekki fengu börnin oft leikföng en þó eignað-
ist Helena aðra dúkku að gjöf þegar hún var
fjögurra ára. Þá spurði fóstra hennar hvort
hún vildi nú ekki nefna hana í höfuðið á sér,
nafninu Helgu Kristínu.
„Ég á víst að hafa sagt: „Nei það geri ég ekki
fyrr en ég á lifandi barn sem getur talað.“
Þetta loforð efndi ég þegar ég eignaðist fyrstu
dótturina. Hún hét Helga Kristín og fæddist
1942,“ segir Helena, en Helga lést fyrir aldur
fram árið 1992.
Helena rifjar upp góða minningu frá jólum
æskunnar.
„Ég man eftir að það var barnaskemmtun
niðri á Hjalteyri og Gústi sonur hjónanna
á Eyrarbakka bar mig á bakinu niður í
samkomuhús því það var svo mikill snjór
þennan vetur. Þar var gengið í kringum jóla-
tré og sungið og við fengum súkkulaði og rauð
epli,“ segir Helena en hún segist ekki minnast
þess að hafa trúað á jólasveininn.
Spurð hvort hún hafi sett skó út í glugga
hlær Helena.
„Það var ekkert byrjað á því þá, en það var
talað um Grýlu, Leppalúða og jólasveinana.“
Hlerinn skall í höfuðið
Tíu ára var Helena farin að vinna en hún
var lánuð í Svínárnes á Látraströnd, austan
Eyjafjarðar. Ég var látin vinna eins og full-
orðin manneskja! Ég rak kýrnar á morgnana
og var síðan í uppvaski hjá kellu. Synirnir á
heimilinu voru með útgerð og ég þurfti oft
að færa þeim mat og kaffi niður að sjó og það
var þó nokkuð langt,“ segir hún og rifjar upp
hvernig litlar stúlkur léku sér í gamla daga.
„Ég og vinkona mín af næsta bæ á Hjalteyri
bjuggum til bú og lékum okkur með skeljar
og leggi og þar bökuðum við drullukökur og
skreyttum með sóleyjum og fíflum,“ segir hún
og hlær.
„Þetta var merkilegt sumar því þá urðu
stóru jarðskjálftarnir,“ segir Helena, en 2. júní
1934 reið yfir gríðarstór jarðskjálfti og margir
minni fylgdu í kjölfarið. Skjálftinn, sem
kallast ávallt Dalvíkurskjálftinn, var um 6,3 á
Richter og lagði Dalvík í rúst svo að segja, en
ekki varð manntjón.
Helena man vel eftir skjálftanum.
„Ég er nú hrædd um það! Það var svoleið-
is grjóthrunið úr fjallinu báðum megin við
bæinn. En ekkert féll á bæinn. Þetta var alveg
svakalegur jarðskjálfti og ég var einmitt
stödd niðri í kjallara. Hlerinn skall í hausinn
á mér þegar ég kom upp,“ segir Helena, sem
var þá á ellefta ári.
Hörkupúl en spennandi
„Síðan þegar mamma er ellefu ára flytja
þær til Hríseyjar,“ segir Alda en þar bjuggu
eldri systkini Helenu einnig á þeim tíma.
„Ég fór svo í skóla í Hrísey en mamma var
búin að kenna mér að lesa, sálma og vers,“
segir Helena og segist muna eftir einhverjum
jólagjöfum þegar hún var eldri.
„Ég man nú ekki eftir að við höfum öll hist
á jólunum en hins vegar fórum við saman í
kirkju og það var hátíðlegt. Ég man ekki eftir
neinum pökkum en ég fékk einhverjar bækur
í jólagjöf.“
Eftir nokkur ár í Hrísey fór Helena tvo
vetur í Laugaskóla og vann á sumrin fyrir
náminu í síldinni á Siglufirði því þar var
síldarævintýrið í algleymingi og nóga vinnu
að hafa.
„Ég fór í síld þar náttúrlega,“ segir hún en á
þessum tíma hitti hún tilvonandi mann sinn,
Jóhann Möller, „sem fylgdi henni í Laugaskóla
seinni veturinn því ekki vildi hann missa af
henni“, skýtur Alda inn í.
„Hann vann hjá Síldarverksmiðjum ríkisins.
Okkur var eiginlega kastað út í djúpu laugina;
maður þurfti að bjarga sér bara,“ segir
Helena.
„Þið köstuðuð ykkur sjálf,“ segir dóttirin
Jóna og Helena hlær dátt.
„Já við gerðum það víst sjálf.“
Þegar síldarævintýrið er nefnt hugsar
maður um rómantík. Var það svoleiðis eða bara
hörkupúl?
„Þetta var hörkupúl ogmjög óþrifaleg vinna en
hún var alltaf spennandi!“ segir Helena og hlær.
„Við fórum ekki á böll enda fórum við að
hlaða niður börnum,“ segir hún en fyrsta
barnið fæddist þegar Helena var nýorðin
nítján.
„Og þar með hófst ævistarfið,“ segir Helena
en þau hjón eignuðust sex börn á nítján árum.
Dæturnar draga fram mynd af unga parinu
nýtrúlofuðu og blaðamanni verður á orði hve
falleg þau voru.
„Já, allir hafa einhvern tímann verið ungir,“
segir Helena.
Átta á sextíu fermetrum
Hvernig voru fyrstu jólin með Jóhanni?
„Þau voru góð. Ég man nú ekki hvað hann
gaf mér í jólagjöf. Við vorum á aðfangadag í
Möllershúsinu hjá foreldrum hans með Helgu
litla,“ segir Helena.
Börnin fæddust svo eitt af öðru, fimm stúlk-
ur og einn drengur, en þau eru í aldursröð
fyrrnefnd Helga Kristín sem var kennari,
Ingibjörg kennari, Alda matvælafræðingur
og málfræðingur, Jóna kennari, Kristján fyrr-
verandi alþingismaður og ráðherra og Alma
landlæknir, sem er langyngst systkinanna.
„Allir vorkenndu Kristjáni fyrir að vera eini
strákurinn og oft var sagt að hann hefði ekki
byrjað að tala fyrr en Helga fór í mennta-
skóla,“ segir Jóna og hlær.
„Já hann var seinn til máls en einn frændi
okkar sagði að við ættum ekkert að vera hissa
á því; hann kæmist aldrei að fyrir öllu þessu
kvenfólki,“ segir Helena kímin.
Það var því oft líf og fjör á heimilinu, en átta
manna fjölskyldan bjó þröngt, á aðeins sextíu
fermetrum, en amman Ingibjörg bjó einnig
hjá þeim.
„Það var víða búið þröngt á þessum tíma,“
segir Helena og bætir við að fjölskyldan hafi
flutt í mun rýmra húsnæði áður en Alma
fæddist.
„Það bjuggu margir þröngt og ég man eftir
þriggja hæða kojum í einu húsinu. Amma
var líka með okkur þarna og fékk dívan í
stofunni. Það var sett bólstruð fjöl við þann
dívan og þar svaf eitthvað af krökkunum
og önnur inni hjá mömmu og pabba,“ segir
Jóna.
„Heimavinnan úr skólanum var stundum
unnin á klósettinu eða í þvottahúsinu,“ segir
Jóna og hlær.
Alda og Jóna segja jól æskunnar hafa verið
ljúf og börnin hafi ávallt fengið góðan mat
og gjafir. Faðir þeirra kom eitt sinn færandi
hendi með nýjar blússur frá útlöndum og
„við fengum meira að segja þau jólin postu-
línsdúkkur frá Bretlandi sem voru skírðar
Elísabet eftir ungu drottningunni og Margrét
Helena stendur hér við fallegt út-
saumað veggteppi sem hún saumaði
en eiginmaðurinn sagaði út stafina
á hillunni fyrir ofan.Á borðinu má
sjá ljósmynd af dóttur hennar, Helgu
Kristínu, sem lést 49 ára gömul.
Það fékkst ekkert í búðun-
um; kreppan var í aðsigi
og það komu engar vörur til
landsins. Hvorki matarkyns né
annað. Fátæktin var víða.